Hukuka veya Ahlaka Aykırı Koşulun Sonucu Nedir? TBK 176

Hukuka veya ahlaka aykırı bir davranışı sağlamak amacıyla konulmuş koşula bağlı hukuki işlem, TBK 176 uyarınca kesin olarak hükümsüzdür. Kanun yalnız yapılacak fiili değil, hukuka veya ahlaka aykırı biçimde bir şeyin yapılmamasını sağlamaya yönelik koşulu da kapsar. Tarafların bu kaydı imzalaması, koşulun içerdiği amacı hukuka uygun hâle getirmez.

İncelemede koşulun metni, hedeflediği davranış ve ona bağlanan hukuki sonuç birlikte ele alınır. Bir hükmün karşı tarafa ağır gelmesiyle TBK 176 anlamında yasak koşul olması aynı değildir. Aykırılığın konusu ve koşulun o davranışı sağlama amacı somutlaştırılmalıdır. Hükümsüzlük tespitinden sonra verilmiş şeylerin iadesi ise ayrıca değerlendirilir; geçersizlik her durumda otomatik geri ödeme sonucu doğurmaz.

TBK 176’nın aradığı yapı

Maddenin uygulanması için önce bir koşul bulunmalıdır. Koşul, hukuki işlemin sonucunu gerçekleşip gerçekleşmeyeceği bilinmeyen olguya bağlar. Geciktirici koşul TBK 170’te, bozucu koşul TBK 173’te düzenlenmiştir. TBK 176 koşullara ilişkin ortak hükümler arasındadır. Sözleşmedeki her ödeme günü veya ifa ölçütü doğrudan bu anlamda koşul sayılmaz.

İkinci olarak koşulun hukuka veya ahlaka aykırı yapma ya da yapmama fiilini sağlama amacı belirlenir. Kanun, koşulla davranış arasındaki bu bağlantıyı esas alır. Metinde gelecekteki bir olaydan söz edilmesi tek başına yasak amaç bulunduğunu göstermez. Hangi davranışın hedeflendiği ve koşulun onu nasıl sağlamaya yöneldiği açıklanmalıdır.

Sonuç, bu koşula bağlı hukuki işlemin kesin hükümsüzlüğüdür. Dolayısıyla inceleme yalnız “koşul uygulanmaz” cümlesiyle tamamlanmaz. Hangi işlemin bu koşula bağlandığı belirlenir. Aynı belgede birden fazla hukuki işlem veya bağımsız anlaşma varsa bunların ilişkisi ayrıca araştırılır. Kanuni sonuç, tanımlanmamış bütün ticari ilişkiye gerekçesiz biçimde yayılmamalıdır.

Sözleşme özgürlüğünün kanuni sınırı

TBK 26, tarafların sözleşme içeriğini kanunun öngördüğü sınırlar içinde özgürce belirleyebileceğini düzenler. Bu özgürlük sınırsız değildir. TBK 27, emredici hükme, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı yahut konusu imkânsız sözleşmeler için kesin hükümsüzlük öngörür. TBK 176 ise yasak amaca yönelen koşul bakımından özel sonuç getirir.

Tarafların müzakere etmesi, ekonomik olarak güçlü olması veya koşulu bilerek kabul etmesi bu kanuni sınırı kaldırmaz. Geçerlilik incelemesi, kişinin sonradan pişman olup olmamasına bağlı bir değerlendirme değildir. Hükmün konusu ve amacı önemlidir. Sözleşme serbestisi, hukuk düzeninin izin vermediği davranışı koşulla sağlayan bir işlem kurma yetkisi olarak kullanılamaz.

Bu nedenle “serbest irademle kabul ettim” kaydı tek başına cevap oluşturmaz. İrade açıklamasının varlığı ile içeriğinin hukuka uygunluğu farklıdır. Kanuna aykırılık iddiası varsa dayanak kural gösterilmelidir. Ahlaka aykırılık iddiası da somut içeriğe bağlanmalıdır. Genel rahatsızlık veya sözleşmenin ekonomik açıdan elverişsiz olması, özel madde koşullarının yerine geçirilmez.

Yazılı şekil içerik yasağını kaldırır mı?

TBK 12, sözleşmenin geçerliliği bakımından şekil meselesini; TBK 14 ise kanunen yazılı yapılması gereken sözleşmedeki imza unsurunu düzenler. Bunlar içeriğin hukuka uygunluğundan ayrı gerekliliklerdir. Yasak amaca bağlanmış bir işlemin eksiksiz imzalanması, TBK 176’daki kesin hükümsüzlüğü gidermez. Aynı şekilde sırf sözleşme sözlü kurulmuş diye onun içeriği inceleme dışında bırakılamaz.

Bu ayrım belge değerlendirmesinde önem taşır. İmzanın gerçekliği kabul edilmiş olsa bile taraf, kabul ettiği metnin hukuken geçersiz olduğunu ileri sürebilir. İmzayı inkâr etmekle içeriğe karşı geçersizlik sebebi göstermek farklı iddialardır. Dosyada hangisinin ileri sürüldüğü açık olmalıdır. İmza incelemesinden çıkan sonuç, koşulun yöneldiği fiilin ve amacın ayrıca değerlendirilmesi ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Yazılı belge, öncelikle neyin kararlaştırıldığını ortaya koyar; kanunun izin vermediği bir içeriği izin verilen içeriğe dönüştürmez.

Hukuka aykırılık hangi fiile ilişkin?

Koşulda hedeflenen davranış açıkça tanımlanmalıdır. Hangi işlemin yapılması veya hangi yükümlülüğün yerine getirilmemesi istendiği ortaya konulur. Aykırılığın dayandığı hukuki düzenleme belirtilir. Bir kanun maddesinin adını yazmak, davranışın o maddeyi nasıl ihlal ettiğini açıklamanın yerine geçmez. Koşulla yasak fiil arasındaki bağlantı gösterilmelidir.

Hukuka aykırılık incelemesi yalnız ceza hukuku bakımından suç olup olmamaya indirgenmez. TBK 176 medeni hukukta geçerlilik sonucunu düzenler. İşlemin bağlı olduğu emredici özel hükümler ayrıca incelenir. Her hukuki aykırılık için suç adı bulmak veya ceza sorumluluğu hakkında kesin hüküm vermek gerekmez. İleri sürülen sonuç, ilgili hukuk kuralının kapsamıyla uyumlu olmalıdır.

Koşulun konusu ile hukuki işlemin asli edimi de ayrılır. Asli edimin kendisi hukuka aykırıysa TBK 27 bakımından inceleme yapılır. Koşul belirli aykırı davranışı sağlamaya yönelmişse TBK 176 gündemdedir. Aynı işlemde iki sorun birlikte bulunabilir. Bunları ayrı açıklamak, hangi geçersizlik sebebine dayanıldığını ve bunun etkilediği işlemi netleştirir.

Yapmama fiilinin koşula bağlanması

TBK 176 yalnız aktif bir davranışın yaptırılmasını kapsamaz. Hukuka veya ahlaka aykırı yapmama fiilinin sağlanması amacı da madde metnindedir. Bu nedenle bir yükümlülüğün yerine getirilmemesini sağlamaya yönelen koşul da incelenir. Ancak hangi yapmamanın hukuka aykırı olduğu gösterilmeden bütün davranmama koşulları geçersiz sayılamaz.

Hukuken serbest olan bir tercihi kullanmamakla, yerine getirilmesi gereken bir yükümlülüğü ihlal etmek aynı değildir. Sözleşmenin hedeflediği tutum ve ilgili hukuk kuralı birlikte okunur. Koşulun kişiye tanınmış bir alanı mı düzenlediği, yoksa yasak bir sonuca mı yöneldiği belirlenir. Değerlendirme, sadece metinde “yapmayacaktır” sözcüğü bulunmasına dayandırılamaz.

Belgede davranış açıkça yazılmamış fakat başka bir metne atıf yapılmışsa atıf konusu da incelenmelidir. Ek protokol, teklif yazısı veya kabul edilen şartname, koşulun amacını açıklayabilir. Sözleşmenin ana sayfasını okuyup eklerdeki bağlantıyı dışarıda bırakmak eksik incelemedir. Hangi açıklamaların işlemin parçası olduğu gerçek belgelerle belirlenmelidir.

Ahlaka aykırılık ile kişisel hoşnutsuzluk

TBK 176’da ahlaka aykırılık hukuki bir değerlendirme ölçütüdür. Taraflardan birinin sözleşmeyi beğenmemesi, bedeli düşük bulması veya sonucun kendi yararına olmaması tek başına bu ölçütü karşılamaz. Koşulun hedeflediği davranış ve ilişkinin içeriği gösterilir. Değerlendirme, uyuşmazlıkta ileri sürülen somut olgular üzerinden yapılır.

Kişilik haklarına müdahale veya başka bir emredici yasağa aykırılık iddiası varsa ilgili özel düzenleme de dikkate alınır. Sadece ahlak sözcüğünü kullanmak, daha somut hukuki dayanağı açıklamaktan kaçınmanın yolu olmamalıdır. İşlemin gerçek amacı ve tarafların açıklamaları birlikte değerlendirilir. Sonuç, tarafların birbirine yönelik değer yargılarına değil hukuki ölçülere bağlanmalıdır.

TBK 19, kullanılan sözlere bakılmaksızın gerçek ve ortak iradenin araştırılmasını öngörür. Yasak amacın üzeri farklı bir başlıkla örtülmüşse metnin gerçek işlevi önem taşır. Bununla birlikte görülmeyen bir amaç da delilsiz biçimde var kabul edilmez. İddia edilen amaç, sözleşme ve onu açıklayan somut kayıtlarla desteklenmelidir.

Aykırı olaydan söz eden her hüküm yasak koşul mu?

Bir hukuk ihlalinin sonuçlarını gidermeyi düzenleyen hükümle, ihlalin yapılmasını sağlamaya yönelen koşul farklıdır. TBK 176’daki amaç ölçütü bu nedenle önemlidir. Metin, belirli bir zararın giderilmesini veya yasal yükümlülüğün yerine getirilmesini düzenliyor olabilir. Sırf hukuka aykırı olaydan söz edilmesi, koşulun o olayı sağlama amacı taşıdığını göstermez.

Koşulun hangi davranışı teşvik ettiği veya önlemeyi hedeflediği, sözleşmenin bütünüyle incelenir. Bir hükmü bağlamından çıkararak yalnız tek kelime üzerinden geçersizlik sonucu kurulmaz. Asli borç, koşul ve ona bağlanan karşılık birlikte okunur. Hedeflenen davranışın hukuki niteliği ile sözleşmenin ona yüklediği işlev ayrı açıklanır.

Bu ayrım özellikle tazminat, teminat ve ceza kayıtlarının değerlendirilmesinde önemlidir. Her ödeme yaptırımı TBK 176 anlamında yasak koşul değildir. İlgili düzenlemenin kendi kanuni hükümleri uygulanır. Ancak yasak amacı sağlayan kayıt, başka bir ad altında yazılması nedeniyle korunmaz. Hukuki nitelendirme kullanılan etiketten çok işlemin gerçek içeriğine dayanır.

Yalnız koşul mu, bağlı işlem mi hükümsüz olur?

TBK 176, bu koşula bağlı hukuki işlemin kesin hükümsüz olduğunu açıkça belirtir. Bu nedenle hükmü “yasak koşulu çıkar, işlem her durumda aynen devam eder” şeklinde uygulamak kanun metnini eksiltir. Önce bağlı hukuki işlem tanımlanır. Kanuni sonuç bu işleme yöneliktir. Tarafların geçerlilik konusunda genel bir kayıt koyması bu sonucu kendiliğinden değiştirmez.

TBK 27’nin ikinci fıkrasında genel kısmi hükümsüzlük düzeni vardır. Bir kısmın hükümsüzlüğü kural olarak diğer hükümlerin geçerliliğini etkilemez; ancak kanundaki bütünlük şartı gerçekleşirse tüm sözleşme hükümsüz olur. Yasak koşula ilişkin TBK 176’nın özel sonucu bu genel düzen göz ardı edilerek daraltılmamalıdır. Hangi hukuki sebebin uygulandığı açık tutulmalıdır.

Aynı fiziksel belgenin birden fazla işlemi içermesi, bütün işlemlerin otomatik olarak tek kapsamda değerlendirilmesini gerektirmez. Ayrı edimler, bağımsız anlaşmalar ve hukuki bağlantılar somut olarak incelenir. Bunun tersi de geçerlidir: Sayfaları ayırmak, tek koşula bağlı işlemi kendiliğinden bağımsızlaştırmaz. Hukuki bütünlük, belgenin sayfa düzeninden değil gerçek iradeden çıkarılır.

Koşul gerçekleşmeden de geçersizlik incelenir

TBK 176’daki ölçüt, koşulun yasak davranışı sağlamak amacıyla konulmuş olmasıdır. Bu nedenle değerlendirme sadece fiilin sonradan yapılmış olup olmadığına bağlanmaz. Koşulun kurulma amacı ve bağlı işlem baştan incelenir. Yasak davranış hiç gerçekleşmemişse bile hükmün neden ve nasıl konulduğu geçerlilik bakımından önem taşır.

Sonraki davranışlar, işlemin amacını veya kapsamını gösteren delil olabilir; fakat bütün geçersizlik incelemesi tek başına sonraki sonuca indirgenmez. Koşulun hangi tarihte kabul edildiği, belgelerin hangi sırayla düzenlendiği ve tarafların açıklamaları ortaya konulur. Böylece geçersizlik sebebiyle sonradan ortaya çıkan başka ihlaller birbirinden ayrılır.

Koşulun dürüstlük kurallarına aykırı engellenmesi veya gerçekleştirilmesi TBK 175’in konusudur. Yasak koşulu gerçekleşmiş sayarak geçerli bir hak doğurduğunu ileri sürmek, TBK 176’yı etkisizleştiremez. Önce geçerli bir koşullu işlem bulunup bulunmadığı değerlendirilir. Dürüstlük kuralı, hukuk düzeninin yasakladığı amacı gerçekleştiren sonuca ulaşmak için kullanılamaz.

Hazır sözleşme ve genel işlem koşulları

Yasak koşul standart bir metinde yer alıyorsa TBK 20–25 denetimi de ayrı yapılır. Koşulun sözleşme kapsamına girip girmediği, açık olup olmadığı ve içeriği incelenir. Genel işlem koşulunun yazılmamış sayılması farklı bir hukuki sonuçtur. Bu sonuç, TBK 176’daki kesin hükümsüzlükle aynılaştırılmamalıdır.

Açık olmayan veya birden fazla anlama gelen standart hüküm bakımından TBK 23 uygulanır. Belirsiz genel işlem koşulunun yorumu önce hükmün anlamını belirler. Anlamı açıklığa kavuşan kayıt yine de yasak amacı taşıyorsa sırf yorum yapılmış olması nedeniyle geçerli olmaz. Yorum ile geçerlilik ayrı aşamalardır.

Karşı tarafın hükmü okuduğuna dair imza da bu ayrımı ortadan kaldırmaz. Bilgilendirme ve kabul, sözleşmeye katılma incelemesinde önem taşıyabilir. Emredici içerik yasağı ise ayrıca uygulanır. Metnin küçük harfle yazılması veya büyük puntolarla vurgulanması, hukuka aykırı amacı tek başına değiştirmez. Hüküm bütün içeriğiyle değerlendirilmelidir.

Ceza koşulu ile TBK 176 arasındaki ilişki

TBK 179 ve devamı, borcun hiç veya gereği gibi yerine getirilmemesine bağlanan ceza koşulunu düzenler. Bu teknik anlamdaki ceza koşuluyla TBK 176’daki yasak koşul kavramı aynı değildir. Bir kaydın cezai şart diye adlandırılması onun hukuka uygunluğunu garanti etmez; her ceza kaydının yasak koşul olduğu da söylenemez. İşlev ve dayanak ayrılır.

TBK 182, asıl borcun geçersizliği hâlinde cezanın ifasının istenememesini düzenler. Bu nedenle geçersiz bir işlemi ceza tehdidiyle ifa ettirmek, yalnız ceza maddesinin bağımsız yazılmış olmasıyla mümkün hâle gelmez. Ceza koşulunun geçerliliği ve indirim düzeni, asıl borcun hukuki durumuyla birlikte incelenmelidir.

Geçersizlik iddiasıyla ceza miktarının aşırılığı iddiası ayrı kurulur. İlkinde talebin geçerli dayanağı, ikincisinde geçerli ceza üzerinden miktar denetimi tartışılır. Bütün sorunu sadece yüksek tutara indirmek, TBK 176’daki özel amacı görünmez hâle getirebilir. İstenen hukuki sonucun dayandığı sebep açıkça belirtilmelidir.

Verilmiş şeyler her durumda geri alınır mı?

TBK 77, geçerli olmayan bir sebebe dayanan zenginleşmenin geri verilmesini düzenler. Ancak TBK 81, hukuka veya ahlaka aykırı sonucun gerçekleşmesi amacıyla verilen şeyin geri istenemeyeceğine ilişkin özel hüküm içerir. Aynı maddede hâkimin, açılan davada bu şeyin Devlete mal edilmesine karar verebileceği belirtilir. Bu yetki otomatik sonuç olarak sunulmamalıdır.

Dolayısıyla TBK 176 nedeniyle işlem geçersiz diye yapılmış her ödemenin kesin olarak geri alınacağı söylenemez. Verme işleminin amacı, hangi sonuca yöneldiği ve TBK 81’in şartları ayrıca araştırılır. Geçersizliğin türüyle geri isteme yasağı aynı şey değildir. Her geçersiz işlemde kendiliğinden TBK 81 uygulanacağı da kabul edilmemelidir.

İade talebi varsa verilen şeyin kimliği, teslim veya ödeme tarihi, alıcı ve verme amacı açık gösterilir. Gider isteniyorsa uygun iade rejimindeki koşullar ayrıca incelenir. Sebepsiz zenginleşmede gider talepleri, tek başına yasak amaçlı ödemeyi geri alınabilir hâle getiren bir yol değildir. Talep dayanağı ve istisnalar birlikte değerlendirilir.

İddia ve delillerin hazırlanması

Dosyada önce hukuki işlemin tamamı ve koşulun metni bulunmalıdır. Sonra hedeflenen yapma veya yapmama davranışı ve aykırılığın hukuki dayanağı gösterilir. Koşulun amacı için dayanılan yazışma veya ek belgeler açıklanır. HMK 190’daki ispat yükü ve HMK 194’teki somutlaştırma kuralları ilgili olgulara uygulanır.

HMK 33, hâkimin Türk hukukunu kendiliğinden uygulamasını öngörür. Bununla birlikte tarafların ileri sürdüğü olayların gerçek ve açık olması gerekir. Yasak amacın bulunduğu iddia ediliyorsa bu amacı gösteren somut olgular açıklanır. Sadece kanun numarası yazmak, sözleşmenin içeriğini ve olayın gelişimini ortaya koymanın yerine geçmez.

Talep sonucu da incelemeyle uyumlu kurulmalıdır. İşlemin geçersizliğine ilişkin değerlendirme, ifa talebinin reddi, yapılmış edimin iadesi veya bağımsız zarar iddiası farklı hukuki sonuçlardır. Her biri kendi koşullarıyla açıklanır. TBK 176’nın net hükmü, bu sonraki taleplerin tümünün aynı kapsamda ve otomatik kabul edileceği anlamına gelmez.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 12, 14, 19–27, 77, 80, 81, 170, 173, 175, 176, 179 ve 182. maddeler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 25, 33, 190 ve 194. maddeler. Güncel resmî metinler Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden kontrol edilmiştir.

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

bakircipartners@gmail.com · +90 552 224 43 66 · WhatsApp

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →