İstanbul Otogar Ücretsiz Servis İzni: D-1 Belgesi, Güzergâh ve Yazıhane Görüşü
İstanbul’da otobüs firmasının ücretsiz şehir içi servisini çalıştırmak için D-1 belgesi veya otogarda yazıhane bulunması tek başına yeterli değildir. İBB Servis Araçları Yönergesi m.14/D/2, otogar ile şehirdeki semtler ve bilet satış noktaları arasındaki müşteri servisini özel olarak düzenler. Güzergâh kullanım izni, araç tescili, gerekli sözleşmeler ve ayrıntılı geliş-gidiş krokisi birlikte incelenir. Yolcuların servis için ücret ödememesi, aracı izin yükümlülüğünden çıkarmaz.
Bu rehberin konusu, şehirlerarası taşıma firmasının İstanbul içindeki ücretsiz müşteri servisidir. Büyük İstanbul Otogarı’nda peron kullanımı, yazıhane kirası ve park aboneliği farklı işlemlerdir. Burada servis güzergâhının kurulması, başvuru belgeleri, hangi yolcuların taşındığı ve bilet satış noktasından yolcu hareketinin hukuki sınırları açıklanır. Şehirlerarası ana seferin yetkilendirilmesiyle yerel servisin çalışma kapsamı aynı belgeye indirgenmez.
Otogar servisinin hukuki dayanağı ve kapsamı
İBB Servis Araçları Yönergesi m.2/d, ücretsiz müşteri servislerini kapsamına alır. M.14/D/2-a, şehirlerarası otobüs firmalarının otobüs terminalinden şehrin farklı semtlerine ve bilet satış noktalarından terminale kendi yolcularını ücretsiz taşımasını düzenler. Metinde otogar yanında cep otogarı da belirtilir. Bu düzen, firmaya İstanbul içinde herkese açık bağımsız ücretli hat kurma yetkisi vermez.
Yönergenin m.3 hükmü 5393 sayılı Belediye Kanunu ile 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununu dayanak gösterir. Yerel ulaşım ve koordinasyon bakımından 5216 sayılı Kanun m.7 ve m.9 çerçevesi önem taşır. Yönerge m.3/b ayrıca diğer mevzuat yükümlülüklerinin devamını korur. Dolayısıyla belediyeden servis izni alınması, taşıyıcının diğer taşıma belgelerine ilişkin eksikliklerini otomatik olarak gidermez.
D-1 yetki belgesi neden dosyada istenir?
Ücretsiz otogar servisi başvuru ekinin b/5 bendinde D-1 yetki belgesi açıkça sayılmıştır. Bu belge, yerel dosyadaki dayanak belgelerden biridir; TUHİM’in düzenlediği güzergâh kullanım izniyle aynı değildir. Başvuruda belgenin hangi taşıma firmasına ait olduğu, servis hizmetinin kimin adına yürütüldüğü ve sözleşmelerdeki tarafların bu yapıyla uyumu kontrol edilir.
Başka bir firmanın D-1 belgesinin kopyasını sunmak, başvuran kişinin o firmanın bütün haklarına sahip olduğunu göstermez. Hizmet başka bir işletmeci veya kiralık araçla yürütülecekse aradaki sözleşme bağlantısı kendi belgeleriyle açıklanmalıdır. Firma unvanı, araç kaydı ve fiilî hizmet farklı kişilere işaret ettiğinde, yalnız tanıtım tabelasının aynı olması yeterli doğrulama değildir.
Buradaki inceleme D-1 belgesinin bütün ulusal edinme koşullarını yeniden anlatmaz. Soru, İstanbul otogar servisinin yerel başvurusunda bu belgenin hangi işlevi gördüğüdür. Ana seferi yapan otobüsün kayıtları ile semtten yolcu toplayan servis aracının kayıtları ayrı tutulmalıdır. Birinin belge numarası, diğerinin plakasını ve güzergâhını kendiliğinden kapsayan kayıt olarak kullanılmamalıdır.
Geliş ve gidiş krokisinde hangi bilgiler bulunmalı?
M.14/D/2-b, başvuru dilekçesinde ücretsiz müşteri servisinin kullanacağı geliş-gidiş güzergâhının cadde ve sokakları gösteren ayrıntılı krokisini ister. Başvuru ekinin b/6 bendinde de güzergâh krokisi yer alır. Yalnız mahalle adlarını içeren bir liste, aradaki yolları göstermeyen genel bir harita veya şoförün kendi navigasyon tercihi bu ayrıntılı kaydın yerine geçmez.
Gidiş ve dönüş aynı yoldan yürütülmüyorsa ikisi ayrı gösterilmelidir. Tek yön, dönüş kısıtı ve bilet satış noktalarının konumları fiilî programı etkiler. Dilekçedeki krokiyle işletmenin yolculara ilan ettiği servis noktaları karşılaştırılmalıdır. Yolcuya bildirilen buluşma yerinin izin kaydında karşılığı bulunmaması, yalnız pazarlama metnindeki küçük bir farklılık olarak bırakılmamalıdır.
Yönerge m.6/a, faaliyeti izin belgesinde yazılı güzergâha bağlar. Bir başvuruda yol önerilmiş olması, o yolun idarece kabul edildiğini kanıtlamaz. Başvurunun sonunda düzenlenen belgedeki güzergâh okunmalı, varsa koşullar işletmenin hareket çizelgesine işlenmelidir. Eski krokiden yeni program üretmek veya farklı yazıhanenin adresini aynı isim altında kullanmak, belge ile uygulama arasındaki bağı koparır.
Bilet satış yazıhanesi için TUHİM görüşü
M.14/D/2-c, bilet satış yazıhanesi açılırken ilgili firmanın TUHİM’den görüş almasını zorunlu tutar. Aynı hüküm, ücretsiz müşteri servisleri için parklanma yeri bulunmayan yazıhanelerde yalnız bilet satışı yapılacağını belirtir. Bu nedenle bir dükkânda bilet satılabilmesi, önünden düzenli servis kaldırılabileceği anlamına gelmez. Yazıhanenin ticari işleviyle araç bekleme ve yolcu hareketi ayrı incelenir.
Kira sözleşmesine servis noktası ifadesi eklenmesi, idari görüşün yerine geçmez. Kiralanacak yer seçilirken aracın nerede bekleyeceği, yolcuların hangi noktadan bineceği ve bu düzenin idarenin değerlendirmesine nasıl sunulduğu açıklığa kavuşturulmalıdır. Ruhsat veya görüş dosyası görülmeden her bilet satış noktasını servis durağı olarak tanıtmak doğru değildir.
Parklanma bulunmayan yazıhanenin yalnız bilet satışı yapması kuralı, kiracı ile taşınmaz sahibi arasındaki ticari beklentileri de etkiler. Bununla birlikte her uyuşmazlıkta otomatik kira iadesi veya tazminat sonucu kurulamaz. Sözleşmede hangi kullanımın vaat edildiği, resmî koşulların nasıl açıklandığı ve hangi hizmetin sunulamadığı ayrı değerlendirilir. İdari görüş, tarafların özel hukuk borçlarını tek başına sonuçlandıran belge değildir.
En fazla 35 koltuk kuralında sürücü dahil mi?
M.14/D/2-a, ücretsiz otogar servisinde şoför dahil en fazla otuz beş koltuk kapasitesini düzenler. Başvuru ekinin b/3 bendi, en az on koltuk kapasiteli minibüs veya en fazla otuz beş koltuk kapasiteli otobüs ile kullanım amacı yolcu nakli–ticari olan araç tescilini ister. Aracın tescil sınıfı ve kapasite bilgisi, teklif formuyla karşılaştırılmalıdır.
Otobüste bazı koltukların boş bırakılması kayıtlı kapasiteyi değiştirmez. Daha küçük bir araçla başlayıp yoğun günlerde daha büyük bir aracı aynı izin kapsamında kullanmak da yalnız işletme içi karar değildir. Kullanılacak plakanın ve aracın koşulları ayrı kontrol edilir. Yedek araç planı yapılırken her aracın kendi tescili, şoförü ve geçerli izin kaydı üzerinden hareket edilmelidir.
Bu kapasite sınırı, ücretsiz AVM servisindeki yirmi yedi koltuk düzeninden farklıdır. AVM ve market ücretsiz servis rehberindeki saat, ilçe ve araç sınırları otogar servisine doğrudan taşınamaz. Her iki hizmetin ücretsiz olması bütün alt kurallarının ortak olduğu anlamına gelmez. Başvuru formunda doğru servis türünün seçilmesi bu nedenle esasa ilişkindir.
Kiralık araç ve sözleşme zinciri
Otogar servisinin başvuru ekinin b/2 bendinde araç kiralıksa sözleşmeler istenir. Bu evrak, aracın hangi hukuki ilişkiyle kullanılacağını göstermeye yarar. Araç sahibi, kiracı işletme ve şehirlerarası taşıma firması farklıysa sözleşmelerde bu bağlantı açıklanmalıdır. Ruhsattaki malik ile hizmetin ticari organizasyonunu üstlenen kişi aynı görünmüyorsa, dosyada ilişkiler belgeyle kurulmalıdır.
Kiralık araçla başvuruya ilişkin bu düzenleme, sosyal etkinlik veya turizm servisindeki özel özmal hükümleriyle karıştırılmamalıdır. Buna karşılık otogar servisinin sonraki kullanımını sınırlayan m.14/D/2-e ayrıca uygulanır: ücretsiz müşteri servisleri üçüncü kişilere kiralanamaz. İşletmenin başlangıçta araç temin etmesine ilişkin sözleşmeyle, izinli servisi başka bir kişiye başka amaçla kullandırması aynı işlem değildir.
Sözleşmede plaka, kullanım dönemi, hizmet türü ve belge takibi görevleri belirlenmelidir. Aracın başka işe yönlendirilmesi, yalnız gelir paylaşımının değiştirilmesi olarak görülemez; izin kapsamını da etkiler. İdare karşısındaki muhataplık için yönerge m.6/c’deki adına belge düzenlenen taşımacı ve ilgili temsil düzeni dikkate alınır. Özel sözleşmedeki sorumluluk paylaşımı, kamu makamının muhatabını kendiliğinden değiştirmez.
Otogar servisi başka taşımacılıkta çalışabilir mi?
M.14/D/2-d, ücretsiz müşteri servisinde kullanılan araçların başka taşıma işinde çalıştırılmasını yasaklar ve firmanın kendi personelinin taşınmasını ayrı tutar. Bu istisna, başka şirketin personelini ücretle taşıma veya aracı turizm transferine tahsis etme yetkisi değildir. İstisnanın öznesi ve amacı korunmalıdır. Personel taşınacağı ileri sürülüyorsa hangi firmanın hangi çalışanlarının taşındığı belirlenmelidir.
Bu hükümden, firmanın kendi personeli için hiçbir başka kayıt veya şart aranmayacağı sonucu da çıkarılmamalıdır. Yapılan faaliyetin diğer mevzuatla ilişkisi devam eder. Birden çok servis türünde çalışan işletmenin dosyasında, aracın hangi işte ve hangi izin kapsamında kullanıldığı tarihleriyle izlenmelidir. Ücretsiz otogar servisi logosunu değiştirmek, aracı yeni bir çalışma türüne kendiliğinden geçirmez.
Yoldan ücretli yolcu alınması ve taşıma bedeli ayrımı
M.14/D/2-f, ücretsiz müşteri servisinin yoldan ücret karşılığında yolcu alması hâlinde ilgili yaptırım hükümlerinin uygulanacağını düzenler. İki unsur birlikte incelenir: faaliyetin gerçek yolcu grubu ve ücret ilişkisi. Servis, şehirlerarası firmanın yolcularını yerel bağlantıda taşımak içindir; yoldan bağımsız yolcu toplayan bir şehir içi hat olarak işletilemez.
Şehirlerarası bilet bedeliyle yerel servis için ayrıca istenen ücret aynı kalem değildir. Şikâyette biletin tarihi, ana seferin firması, servis aracının plakası ve ek ödeme talebi gösterilmelidir. Bir yolcunun şehirlerarası yolculuk için para ödemesi, ücretsiz servis kuralını ihlal eden ayrı tahsilatın bulunduğunu tek başına kanıtlamaz. Öte yandan ek ücretin farklı adla istenmesi de gerçek taşıma bedelini görünmez hâle getirmez.
Taşıma firmasının servis sağlayıcısına sözleşme karşılığı ödeme yapması, yolcudan bedel alınmasıyla karıştırılmamalıdır. İşletmeler arasındaki maliyet paylaşımı hizmetin ticari tarafıdır; yolcunun hangi ödemeye mecbur bırakıldığı ise ayrı konudur. İzin denetimi yapılırken bu ilişkilerin tek bir toplam tutar altında sunulması yerine, ödeme nedeni ve tarafları açıkça ayrılmalıdır.
Başvuru evrakının birlikte okunması
Başvuru eki b/3–7; ticari yolcu nakli tescili, ilgili oda faaliyet belgeleri, D-1 belgesi, güzergâh krokisi ve şoförün Toplu Taşıma Aracı Kullanım Belgesini sayar. Oda faaliyet belgesi ilk kez güzergâh izni alacak servis araçları için bir defaya mahsus olarak belirtilmiştir. Bu ifade, araç ve şoförün güncel durumunu kontrol etme ihtiyacını ortadan kaldırmaz.
B/10 bendindeki yüzde yirmi düzeni ise hizmette kullanılan araçların depolanacağı alanla ilgilidir. Taşımacıya ait tapu fotokopisi, kira kontratı veya otopark sözleşmesiyle gösterilir. Bu oran, D-1 belgesindeki araç koşulları veya başka servis türünün özmal hesabı yerine kullanılmamalıdır. Depolama belgesinin yeri ve kapsamı ile işletmenin gösterdiği araçlar birlikte değerlendirilmelidir.
| Belge | Dosyadaki işlevi | Yerine geçmediği işlem |
|---|---|---|
| D-1 yetki belgesi | Başvurudaki taşıma firmasının dayanak kaydı | Yerel servis güzergâh izni |
| Geliş-gidiş krokisi | İstenen yollar ve hareket düzeni | İdarenin nihai güzergâh onayı |
| Araç tescili | Malik, ticari kullanım ve kapasite | Şoförün kişisel kullanım belgesi |
| Yazıhane görüşü | Satış noktası ve servis düzeninin değerlendirilmesi | Otogar peronunda sınırsız bekleme hakkı |
| Otopark sözleşmesi | Depolama alanının hukuki dayanağı | Her bilet ofisi önünde park izni |
Güzergâh belgesi ile Peron Takip Sistemi aynı değildir
LOTEM’in Peron Takip Sistemi açıklaması, Büyük İstanbul Otogarı’ndaki izinli araç gruplarını ve tanımlı plakalara dayalı geçişi ayrı bir işlem olarak gösterir. Şehir içi servis güzergâhının uygun olması, plakanın bu yerel geçiş sistemine kendiliğinden kaydedildiğini kanıtlamaz. Bariyer kaydıyla güzergâh belgesi farklı işlevler taşır.
Peron, yazıhane, otopark ve terminal içi işlemlerin ayrıntısı Büyük İstanbul Otogarı peron ve yazıhane rehberinde bulunur. Bu yazıda aynı işlemler yeniden ana konu yapılmamıştır. Servis başvurusu açısından önemli sonuç, yerel yolda çalışma izniyle terminal alanına giriş ve park düzeninin birbirini otomatik tamamlamadığıdır.
Belge süresi, plaka ve güzergâh değişikliği
Yönerge m.10/b, güzergâh kullanım izninin bir yıl geçerli olduğunu düzenler. M.10/e, araç sahibinin ölümü, aracın satışı veya yenilenmesi durumunda belgenin yenilenmesini öngörür. Şehirlerarası firmanın yıllardır aynı yazıhaneden çalışması, servis aracının belgesini süresiz hâle getirmez. Trafik ruhsatının yenilenmesi de belediye kaydını her durumda kendiliğinden güncellemez.
Yeni bir bilet satış noktası eklendiğinde veya eski ofis kapandığında servis programı ile onaylı güzergâh karşılaştırılmalıdır. Başvuru yapıldığını gösteren numara, yeni yolun kullanıma açıldığını kanıtlamaz. İdarenin düzenlediği son belge ve koşullar görülmeli, şoföre ve yolcu danışma birimine aynı sürüm iletilmelidir. Aksi hâlde işletmenin internet sitesi başka, araç görevlisi başka buluşma noktası bildirebilir.
Bir servis seferinin kayıt dosyası nasıl kurulur?
İşletme içi kontrolün başlangıcı, yerel servis hareketini hangi şehirlerarası seferlerle ilişkilendirdiğini göstermektir. Aynı gün farklı otobüsler için yolcu taşınması, her bir yolcunun hangi firma hizmetinden yararlandığını belirsiz bırakmamalıdır. Ana seferin hareket saati, servis programı, kullanılacak plaka ve bildirilen buluşma noktaları birlikte kaydedilir. Bunlar yeni bir kamu belgesi türü değil, mevcut taşıma ilişkisinin açıklanmasına yarayan işletme kayıtlarıdır.
Yolcu, şehirlerarası otobüsü kaçırdığını ileri sürdüğünde yalnız servisin güzergâh iznini göstermek, taşımanın zamanında yerine getirildiğini kanıtlamaz. Aynı şekilde servisin geç kaldığı iddiası da bütün ruhsatların eksik olduğu anlamına gelmez. Fiilî hareket saati, bekleme yeri, yolcuya gönderilen mesaj ve ana seferin kalkışı karşılaştırılmalıdır. Başvuruda hangi eksikliğin idari izinle, hangisinin sözleşmede üstlenilen hizmetle ilgili olduğu açıkça ayrılır.
Program değişikliği yapılmışsa hangi bilginin yolcuya ne zaman ulaştığı önemlidir. Şoföre yeni adres gönderilirken internet sitesinin eski noktayı göstermesi, hizmetin duyurusunda çelişki yaratır. İşletme, değişiklik kaydını ve bilgilendirme kanalını saklamalıdır. Bunun için yolcuların bütün kişisel bilgilerini herkese açık bir çizelgede yayımlamak gerekmez. Yetkili operasyon görevlisinin ihtiyaç duyduğu kayıtla genel yolcu duyurusu farklı amaçlarla hazırlanır.
Sefer sonrasında tespit edilen hata da sonraki hareketlere taşınmamalıdır. Yanlış plaka, kapatılmış yazıhane veya değişmiş buluşma noktasının hangi kayıt üzerinden düzeltildiği gösterilir. Belediye izninde değişiklik gerekiyorsa işletme içindeki düzeltmenin yeterli olmadığı unutulmamalıdır. Böylece ticari hizmet planıyla idarenin izin verdiği çalışma kapsamı birbirinden kopmadan güncel tutulur.
Ret veya denetimde hangi olay belgelenir?
Bir yaptırım veya ret işlemiyle karşılaşılınca önce kararın gerekçesi ayrılır. Eksik D-1 belgesi, farklı plaka, uygun görülmeyen yazıhane önü, izinsiz güzergâh veya ücretli yolcu alma aynı ihlal değildir. Cevapta karar tarihi, ilgili araç, sunulan evrak ve olay anındaki hizmet açıklanmalıdır. Genel bir taşıma yetkisine sahip olunduğunu söylemek, somut eksikliğe her zaman cevap vermez.
Ücretsiz servisin hizmet vermemesi nedeniyle yolcunun yaşadığı sözleşme uyuşmazlığı da belediye izin itirazından ayrıdır. İdarenin plaka kaydını düzeltmesi, yolcunun başka araçla gitmek için ödediği tutarın otomatik olarak iadesi değildir. Hangi hizmetin vaat edildiği, hangi seferin gerçekleşmediği ve talebin hangi kişiye yöneltildiği ortaya konulmalıdır. Her başvuru, kendi konusu ve kanuni yolu üzerinden hazırlanır.
Sık sorulan sorular
D-1 belgesi İstanbul otogar servisi için tek başına yeterli mi?
Hayır. D-1 belgesi başvuru ekinde istenen dayanaklardan biridir. Araç, sözleşme, kroki ve şoför belgeleriyle yerel güzergâh izin işlemi ayrıca tamamlanır.
Otogar servisi ücretsiz olduğu için izin gerekmiyor mu?
Ücretsiz taşıma izin muafiyeti değildir. İBB Servis Araçları Yönergesi m.14/D/2 ve ilgili başvuru eki bu hizmeti özel koşullara bağlar.
Otogar servisinde 35 koltuğa şoför dahil mi?
Evet. M.14/D/2-a, şoför dahil en fazla otuz beş koltuk kapasitesini düzenler. Başvuru eki ticari yolcu nakli tesciliyle en az on koltuklu minibüs düzenini de içerir.
Bilet satış ofisi açılınca önünden servis kaldırılabilir mi?
M.14/D/2-c TUHİM görüşünü arar. Ücretsiz servis için parklanma yeri olmayan yazıhanede yalnız bilet satışı yapılır; kira sözleşmesi bu koşulu kaldırmaz.
Güzergâh krokisinde yalnız semt adları yeterli mi?
M.14/D/2-b, geliş-gidiş yollarının cadde ve sokakları belirten ayrıntılı krokisini ister. Genel semt listesi nihai izinli yol düzenini tek başına göstermez.
Otogar servisi üçüncü kişiye kiralanabilir mi?
M.14/D/2-e ücretsiz müşteri servisinin üçüncü kişilere kiralanmasını yasaklar. Başlangıçta kiralık araç için sözleşme sunulmasıyla izinli servisin başka kişiye kullandırılması farklıdır.
Firma kendi personelini bu araçla taşıyabilir mi?
M.14/D/2-d, başka taşıma işlerini yasaklarken firmanın kendi personelini ayrı tutar. Bu istisna başka şirketlerin personeli veya turizm taşıması için genel izin değildir.
Yoldan ücretli yolcu almak mümkün mü?
M.14/D/2-f, ücretsiz müşteri servisinin yoldan ücret karşılığı yolcu almasını yaptırım hükümleriyle ilişkilendirir. Hizmet bağımsız ücretli şehir içi hatta dönüştürülemez.
Güzergâh belgesi peron bariyer kaydını da tamamlar mı?
Hayır. LOTEM Peron Takip Sistemi ve plaka tanımlaması ayrı işlemdir. Yerel servis güzergâh izni terminaldeki bütün geçiş ve park haklarının yerine geçmez.
Otogar servisi güzergâh belgesi kaç yıl geçerlidir?
Yönerge m.10/b bir yıllık süre düzenler. Araç satışı veya yenilenmesi gibi m.10/e kapsamındaki değişikliklerde belge kaydı ayrıca yenilenmelidir.
Resmî kaynaklar
TUHİM mevzuat dizini; Servis Araçları Yönergesi: m.2/d, m.3, m.6, m.10, m.14/D/2 ve ücretsiz otogar servisi başvuru eki b/1–10; 5216 sayılı Kanun: m.7 ve m.9; LOTEM Peron Takip Sistemi açıklaması.
İstanbul ofisi ve görüşme
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun İstanbul ofisi Maslak Ahi Evran Caddesi, Polaris Plaza No:21, Kat:9, 34475 Sarıyer/İstanbul adresindedir. Görüşmede D-1 kaydı, araç ve şoför belgeleri, güzergâh krokisi, yazıhane görüşü ve varsa tebliğ edilen karar birlikte sunulmalıdır. İstanbul ofisi iletişim ve randevu bilgileri.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
