Çocuk, Sağır ve Dilsiz veya Akıl Hastası Katılana Avukat Zorunlu mu? CMK 239/2
Kısa ve net cevap: Evet. CMK m.239/2’ye göre mağdur veya suçtan zarar gören kişi çocuk, sağır ve dilsiz veya kendisini savunamayacak derecede akıl hastası ise ve vekili bulunmuyorsa, istemi aranmaksızın bir vekil görevlendirilir. Bu zorunlu vekillik için suçun türü, ceza alt sınırı, kişinin gelir düzeyi veya ayrıca “avukat istiyorum” demesi aranmaz.
Özet: CMK 239/2 kimlere istemeden avukat atanmasını emreder?
CMK m.239/2 kovuşturma evresindeki mağdur veya suçtan zarar görenin korunmasına yöneliktir. Çocuk, sağır ve dilsiz ya da kendisini savunamayacak derecede akıl hastası kişi vekilsizse, kanun baro tarafından vekil görevlendirilmesini talebe bırakmamıştır. Bu yönüyle m.239/1’deki belirli suçlarda “istem üzerine” görevlendirme sisteminden ayrılır.
Madde metni dikkatle okunmalıdır. Soruşturma evresindeki CMK m.234/2 ile kovuşturmadaki CMK m.239/2 aynı sonucu doğursa da kişisel durumların ifadesi tamamen aynı değildir. m.234/2 “18 yaşını doldurmamış, sağır ve dilsiz veya meramını ifade edemeyecek derecede malul” mağduru düzenler; m.239/2 ise “çocuk, sağır ve dilsiz veya kendisini savunamayacak derecede akıl hastası” ifadelerini kullanır. İçerik ve uygulamada bu metinler birbirinin yerine değiştirilmemelidir.
CMK 239/2’nin Açık Kuralı Nedir?
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.239/2, mağdur veya suçtan zarar görenin çocuk, sağır ve dilsiz veya kendisini savunamayacak derecede akıl hastası olması hâlinde ve vekili bulunmaması durumunda istem aranmaksızın bir vekil görevlendirileceğini düzenler. Hükmün “istemi aranmaksızın” ifadesi, görevlendirmenin kişinin talebine bırakılmadığını gösterir.
Bu nedenle mahkeme öncelikle kişinin m.239/2 kapsamındaki durumunu ve dosyada seçilmiş bir vekilin bulunup bulunmadığını kontrol etmelidir. Vekil yoksa görevlendirme mekanizması işletilmelidir. Görevlendirilen avukatın sıfatı “vekil”dir; çünkü temsil edilen kişi mağdur veya suçtan zarar görendir.
CMK m.239/1’deki talebe bağlı sistem ise farklıdır. Orada belirli suçlar ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlar bakımından katılanın barodan vekil isteme hakkı vardır. m.239/2’de ise suç listesi değil kişinin özel korunma ihtiyacı belirleyicidir.
Çocuk Katılana Avukat İstemeden Görevlendirilir mi?
Evet. Çocuk mağdur veya suçtan zarar görenin vekili yoksa m.239/2 kapsamında istem aranmadan vekil görevlendirilir. Çocuğun “avukat istemiyorum” demesi veya ailesinin ayrıca talepte bulunmaması bu zorunluluğu kaldırmaz.
Çocuk kavramı 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.3’te daha erken yaşta ergin olsa bile 18 yaşını doldurmamış kişi olarak tanımlanır. Bu tanım çocukların ceza muhakemesindeki özel korunmasının temel referanslarından biridir.
Çocuk mağdurun soruşturma evresindeki zorunlu vekil hakkı CMK m.234/2’de düzenlenir. Kovuşturma ve katılma aşamasında m.239/2, vekilsiz çocuğun hukuki temsilini sürdürür. Soruşturmadaki sistem için CMK 234/2 çocuk mağdura istemsiz vekil rehberi incelenebilir.
Sağır ve Dilsiz Katılana Zorunlu Vekil Görevlendirilir mi?
Evet. CMK m.239/2 sağır ve dilsiz mağdur veya suçtan zarar göreni açıkça sayar. Kişinin vekili yoksa ayrıca talep aranmadan vekil görevlendirilir. Bu koruma kişinin ekonomik durumundan bağımsızdır.
Vekil bulunması, iletişim erişilebilirliği ihtiyacını ortadan kaldırmaz. CMK m.202 engelli sanık veya mağdura iddia ve savunmaya ilişkin esaslı noktaların anlayabileceği biçimde anlatılmasına ilişkin güvence getirir. Kişinin iletişim yöntemi, gerektiğinde tercüman veya başka erişilebilir destek ayrıca sağlanmalıdır.
Hukuki temsil ile iletişim desteği farklı işlevlerdir. Vekil mağdurun haklarını takip eder; tercüman veya erişilebilir iletişim mekanizması ise kişinin muhakemeyi anlayabilmesini sağlar. Birinin varlığı diğerine ihtiyaç bulunmadığı anlamına gelmez.
“Kendisini Savunamayacak Derecede Akıl Hastası” Ölçütü Nasıl Uygulanır?
CMK m.239/2’nin üçüncü kişisel grubu, kendisini savunamayacak derecede akıl hastası olan mağdur veya suçtan zarar görendir. Kanun yalnız herhangi bir psikiyatrik tanının bulunmasını değil, akıl hastalığının kişinin ceza muhakemesinde kendi haklarını savunamayacak dereceye ulaşmasını esas alır.
Bu nedenle her psikiyatrik tanı otomatik olarak m.239/2 sonucunu doğurmaz; aynı şekilde yalnız “rapor yok” denilerek açık savunma güçlüğü göz ardı edilmemelidir. Kişinin muhakeme sürecini anlama, beyanlarını oluşturma, delil ve haklarını takip etme kapasitesi somut olayda değerlendirilir.
Gerekli hâllerde tıbbi kayıt veya uzman değerlendirmesi önem taşıyabilir. Ancak hukuki ölçüt belirli bir engellilik yüzdesi değildir. Kanunda m.239/2 için sabit bir oran öngörülmemiştir.
Kişi “Avukat İstemiyorum” Derse CMK 239/2 Uygulanmaz mı?
Hayır. Hüküm “istemi aranmaksızın” vekil görevlendirilmesini emreder. m.239/2 kapsamındaki kişi vekilsizse, avukat istemediğine dair beyan zorunlu vekillik güvencesini ortadan kaldırmaz.
Bu sonuç kişinin iradesinin hiçbir önem taşımadığı anlamına gelmez. Vekil, temsil ettiği kişinin görüşünü alır ve hukuki menfaatini bağımsız biçimde gözetir. Fakat kanun, özel korunma ihtiyacı nedeniyle vekilin bulunmasını kişinin tek taraflı vazgeçme beyanına bırakmamıştır.
m.239/1’deki yetişkin ve özel gruba girmeyen katılan bakımından ise görevlendirme talebe bağlıdır. Bu nedenle fıkraların birbirinden ayrılması gerekir.
CMK 239/2 İçin Suçun Cinsel Saldırı veya Ağır Bir Suç Olması Şart mı?
Hayır. m.239/2, suç türü veya kanuni ceza alt sınırı şartı yazmaz. Çocuk, sağır ve dilsiz veya kendisini savunamayacak derecede akıl hastası mağdur/suçtan zarar gören vekilsizse zorunlu vekillik, suçun m.239/1’deki özel listede olup olmamasından bağımsızdır.
Örneğin suçun alt sınırı beş yıldan az olsa bile çocuk katılan için m.239/2 uygulanır. “Ceza düşük, zorunlu vekil gerekmez” yaklaşımı bu fıkraya aykırıdır.
Buna karşılık yetişkin ve m.239/2’deki özel gruplardan olmayan bir katılanın barodan vekil istemesi m.239/1 şartlarına tabidir. Genel şartlar için CMK 239 katılanın barodan avukat isteme hakkı rehberi incelenebilir.
CMK 239/2 ile CMK 234/2 Arasındaki Fark Nedir?
Her iki hüküm de özel korunma ihtiyacı bulunan mağdura vekili yoksa istem aranmadan vekil görevlendirilmesi sonucunu doğurur; fakat metinleri ve uygulama aşamaları farklıdır. CMK m.234/2 soruşturma evresindeki mağdur hakları içinde yer alır ve “18 yaşını doldurmamış, sağır ve dilsiz veya meramını ifade edemeyecek derecede malul” ifadesini kullanır.
CMK m.239/2 ise kovuşturma/katılma bağlamındadır ve “çocuk, sağır ve dilsiz veya kendisini savunamayacak derecede akıl hastası” mağdur veya suçtan zarar göreni düzenler. Bu nedenle m.234/2’deki “meramını ifade edemeyecek derecede malul” ibaresi m.239/2’ye aynen taşınmamalıdır.
| Hüküm | Aşama | Özel ifade |
|---|---|---|
| CMK m.234/2 | Soruşturma/mağdur hakları | 18 yaşını doldurmamış, sağır ve dilsiz, meramını ifade edemeyecek derecede malul |
| CMK m.239/2 | Kovuşturma/katılma | Çocuk, sağır ve dilsiz, kendisini savunamayacak derecede akıl hastası |
CMK 239/2 Kapsamında Görevlendirilen Vekil Ne Yapar?
Vekil duruşmaya katılır, mağdur veya suçtan zarar görenin beyanlarını hukuki çerçevede sunar, delil taleplerini takip eder, tanık ve bilirkişi işlemlerine ilişkin görüş bildirir ve esas hakkında mütalaaya karşı katılan adına açıklama yapar. Mahkeme kararından sonra kanunun tanıdığı kanun yolu haklarını kullanabilir.
Çocuk veya iletişim/akıl sağlığı nedeniyle özel korunma ihtiyacı bulunan kişinin süreçte anlaşılır şekilde bilgilendirilmesi de önemlidir. Vekil, müvekkilin anlayabileceği iletişim biçiminin sağlanmasını ve gerekli usul güvencelerinin uygulanmasını talep edebilir.
Vekil savcının yardımcısı veya mahkemenin avukatı değildir. Bağımsızdır ve temsil ettiği mağdur/suçtan zarar gören kişinin hukuki menfaatini gözetir.
Kişinin Özel Vekili Varsa Barodan Ayrıca Avukat Görevlendirilir mi?
CMK m.239/2 “vekili bulunmayan” kişiyi esas alır. Görevi fiilen üstlenmiş seçilmiş bir özel vekil varsa kişi vekilsiz değildir ve aynı nedenle ayrıca baro vekili görevlendirilmesi zorunlu değildir.
Özel vekilin yalnız isminin söylenmesi veya “avukat tutacağız” denilmesi kritik duruşmada kişiyi vekilsiz bırakmak için yeterli değildir. Seçilmiş avukatın gerçekten dosyaya katılıp görevi üstlenmesi gerekir.
Özel vekil sonradan çekilir veya görev yapamaz hâle gelirse m.239/2 şartları devam ettiği sürece yeni vekil görevlendirilmesi ihtiyacı doğar. Amaç muhakeme boyunca etkili hukuki temsil boşluğu oluşmamasıdır.
Vekilin Ücretini Çocuk veya Ailesi mi Öder?
Hayır. CMK kapsamında baro tarafından görevlendirilen vekilin tarifeye dayalı ücreti 5320 sayılı Kanun m.13 uyarınca Adalet Bakanlığı bütçesinde bu amaçla ayrılan ödenekten karşılanır. Çocuk, ailesi veya diğer mağdur bu kamu görevlendirme ücretini özel avukatlık bedeli gibi ödemez.
Özel vekil seçilirse özel avukatlık ücret ilişkisi ayrıca doğar. Bu ücret CMK tarifesine bağlı değildir. Kamu görevlendirmesi ile özel vekâlet ilişkisinin hukuki ve mali temelleri farklıdır.
Ödeme sisteminin ayrıntısı için CMK avukatı ücretini kim öder? rehberi incelenebilir.
CMK 239/2 Görevlendirmesi Yapılmadan Duruşma Yapılmışsa Ne Kontrol Edilir?
Öncelikle kişinin m.239/2 kapsamına girip girmediği ve duruşma tarihinde seçilmiş bir vekilinin bulunup bulunmadığı belirlenmelidir. Ardından baro görevlendirme kaydı, duruşma tutanağı ve katılma/mağdur sıfatı birlikte incelenir.
Zorunlu vekillik şartı bulunduğu hâlde vekilin fiilen sağlanmadığı anlaşılırsa bunun hukuki sonucu, yapılan işlemin niteliği ve hak kullanımına etkisi üzerinden somut dosyada değerlendirilir. “Her eksiklik bütün yargılamayı otomatik geçersiz kılar” veya “hiçbir sonucu olmaz” şeklinde iki uç genelleme doğru değildir.
Kararın tabi olduğu kanun yolu, duruşmada yapılan işlemler ve kişinin temsil hakkına etkisi birlikte ele alınmalıdır. Eksiklik mümkünse yargılama sırasında derhâl giderilmelidir.
CMK 239/2 Zorunlu Vekillik Hakkında Sık Sorulan Sorular
1. Çocuk katılana istemeden avukat atanır mı?
Evet. Vekili yoksa CMK m.239/2 uyarınca istem aranmadan vekil görevlendirilir.
2. Sağır ve dilsiz katılan avukat istemese ne olur?
Vekili yoksa m.239/2 gereğince zorunlu vekil görevlendirilir.
3. Her psikiyatrik hastalık zorunlu vekil doğurur mu?
Kanun “kendisini savunamayacak derecede akıl hastası” ölçütünü kullanır; her tanı otomatik olarak bu ölçütü karşılamaz.
4. Gelir belgesi gerekir mi?
Hayır. m.239/2 ekonomik durum şartına bağlı değildir.
5. Suçun cezasının alt sınırı beş yıldan fazla olmalı mı?
Hayır. m.239/2’de kişisel durum esas alınır; suç türü veya ceza eşiği aranmaz.
6. Özel avukat varsa ayrıca baro vekili gerekir mi?
Görevi üstlenmiş özel vekil varsa kişi “vekili bulunmayan” durumda değildir.
7. CMK 234/2 ile 239/2 aynı metin mi?
Hayır. Sonuç benzer olsa da aşamaları ve kişisel durumlara ilişkin lafızları farklıdır.
8. Vekil tercümanın yerine geçer mi?
Hayır. Vekil hukuki temsil yapar; iletişim/tercüman desteği ayrı usul güvencesidir.
9. Vekilin ücretini mağdur mu öder?
CMK görevlendirme ücreti 5320 sayılı Kanun m.13 uyarınca kamu bütçesinden karşılanır.
10. Vekil gelmeden duruşma yapılırsa ne olur?
Zorunlu vekillik şartı, yapılan işlemin niteliği ve temsil hakkına etkisi somut dosyada değerlendirilir; eksiklik derhâl giderilmelidir.
Resmî Kaynaklar
- T.C. Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat – CMK m.234 ve m.239
- 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu – resmî metin
- 5320 sayılı Kanun – görevlendirilen vekil ücretinin ödeme kaynağı
Hukukçu İncelemesi ve E-E-A-T Bilgisi
Yazar: Av. Halil Bakırcı – Mersin Barosu Sicil No: 3472. İçerik 15 Eylül 2026 tarihinde CMK m.234/2, m.239/2, m.202 ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.3 esas alınarak kontrol edilmiştir. m.234/2 ile m.239/2’nin farklı lafızları aynen korunmuştur.
(E-İMZALIDIR)
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
