Halka Açık Şirketlerde İlişkili Taraf İşlemi Nasıl Onaylanır? Bağımsız Üye ve Genel Kurul | 6362 m.17

Kurumsal yönetim ilkeleri nedir?

Kurumsal yönetim; şirketin pay sahipleri, yönetim kurulu, yöneticiler ve diğer menfaat sahipleri arasındaki karar ve denetim yapısının şeffaflık, adillik, hesap verebilirlik ve sorumluluk esaslarıyla yürütülmesini amaçlar. 6362 m.17, halka açık ortaklıklarda kurumsal yönetim ilkelerinin ve uyum raporlarının ana kanuni dayanağıdır.

SPK; kurumsal yönetim ilkelerinin içeriği, uyum raporlarının yayımlanması, şirketlerin uyumlarının derecelendirilmesi ve bağımsız yönetim kurulu üyeliklerine ilişkin usul ve esasları belirler. Bu nedenle halka açık şirket yalnız TTK’daki yönetim kurulu kurallarıyla yetinemez; SPK Kurumsal Yönetim Tebliği ve Kurul kararlarını da izlemelidir.

Kurumsal yönetim yükümlülüklerinin kapsamı şirketin niteliğine ve SPK düzenlemesindeki gruplandırmaya göre değişebilir. Bazı ilkeler zorunlu, bazıları “uy ya da açıkla” yaklaşımında olabilir.

SPK kurumsal yönetim ilkelerine uyumu zorunlu tutabilir mi?

Evet. m.17/2, SPK’ya payları borsada işlem gören halka açık ortaklıkların niteliklerine göre kurumsal yönetim ilkelerine kısmen veya tamamen uymalarını zorunlu tutma yetkisi verir. Kurul eşit koşullardaki şirketlere eşit kuralların uygulanması ve haksız rekabet yaratılmaması prensibini gözetir.

Uyum zorunluluğu yerine getirilmezse Kurul yalnız idari uyarı vermekle sınırlı değildir. Kanun, uyumun sağlanması için karar alma, gerekli işlemleri resen yapma ve hukuka aykırı işlemlerin tespiti veya iptali için ihtiyati tedbir ve dava yoluna başvurma yetkisi tanır.

Bu nedenle kurumsal yönetim raporlaması “yıllık faaliyet raporuna konulan formalite” olarak görülmemelidir. Zorunlu ilkeye aykırılık şirket kararının geçerliliğini ve SPK müdahalesini gündeme getirebilir.

İlişkili taraf işlemi nedir?

İlişkili taraf; şirketin hâkim ortağı, yöneticileri, grup şirketleri, kontrol ilişkisi bulunan kişiler ve muhasebe/sermaye piyasası düzenlemelerinde ilişkili kabul edilen diğer kişi veya kuruluşları kapsayabilir. Hangi ilişkinin ve işlemin m.17/3 kapsamındaki özel karar mekanizmasına gireceği SPK’nın Kurumsal Yönetim Tebliği ve ilgili düzenlemelerinden belirlenir.

Mal veya hizmet alım-satımı, varlık devri, kira, finansman, teminat, kefalet veya başka sözleşmeler ilişkili taraf işlemi niteliği taşıyabilir. Ancak her ilişkili taraf işlemi aynı usule tabi değildir; SPK’nın belirlediği nitelik ve önemlilik eşikleri uygulanır.

İlk kontrol işlemin karşı tarafının ilişkili olup olmadığıdır. İkinci kontrol işlem türü ve tutarıdır. Üçüncü kontrol ise değerleme ve karar usulüdür.

İşlem başlamadan önce yönetim kurulu kararı gerekir mi?

Evet. m.17/3, Kurulca belirlenecek nitelikteki ilişkili taraf işlemlerine başlamadan önce yapılacak işlemin esaslarını belirleyen bir yönetim kurulu kararı alınmasını zorunlu tutar. Kararın işlem imzalandıktan sonra geriye dönük alınması kanunun öngördüğü ön kontrol amacına uygun değildir.

Yönetim kurulu kararında işlem tarafları, işlem konusu, bedel, süre, temel sözleşme koşulları, değerleme veya fiyatlama yöntemi ve varsa teminatlar açıkça yazılmalıdır. “İlişkili tarafla işlem yapılmasına karar verildi” şeklindeki soyut karar yeterli bir hukuki dosya oluşturmaz.

İşlem tutarı döviz veya değişken bedele bağlıysa hesap yöntemi ve azami tutar belirtilmeli; sonradan önemli değişiklik yapılması halinde yeni karar gerekip gerekmediği değerlendirilmelidir.

Bağımsız yönetim kurulu üyelerinin çoğunluğu neden önemlidir?

Kanun, ilişkili taraf işlemini yalnız genel yönetim kurulu çoğunluğuna bırakmaz. Yönetim kurulu kararının uygulanabilmesi için bağımsız yönetim kurulu üyelerinin çoğunluğunun onayı aranır. Amaç, hâkim ortak veya ilişkili kişilerin şirket kararını kendi menfaatleri lehine şekillendirmesi riskine karşı bağımsız kontrol sağlamaktır.

Bağımsız üye işlem dosyasını değerlendirirken şirketin menfaatini, piyasa koşullarını, değerleme raporunu, alternatifleri ve ilişkili taraf lehine olağan dışı koşul bulunup bulunmadığını incelemelidir. “Bağımsız üye” unvanı otomatik onay vermeyi gerektirmez.

Üyenin kabul veya ret oyunun gerekçesinin tutanağa yazılması, özellikle büyük işlemlerde kurumsal yönetim kalitesini ve sonradan denetlenebilirliği artırır.

Bağımsız üyelerin çoğunluğu işlemi onaylamazsa ne olur?

m.17/3 açık bir ikinci aşama öngörür. Bağımsız yönetim kurulu üyelerinin çoğunluğu işlemi onaylamazsa, bu durum işleme ilişkin yeterli bilgiyi içerecek şekilde kamuyu aydınlatma düzenlemeleri çerçevesinde kamuya duyurulur ve işlem genel kurul onayına sunulur.

Şirket ret kararını gizleyip aynı işlemi başka isimle veya küçük parçalara bölerek uygulamaya koymamalıdır. İşlemin ekonomik bütünlüğü ve gerçek amacı dikkate alınır.

KAP açıklamasında bağımsız üyelerin neden onaylamadığına ilişkin mevzuatın gerektirdiği bilgi, işlem şartları ve genel kurul süreci yatırımcının değerlendirebileceği açıklıkta sunulmalıdır.

Genel kurulda kimler oy kullanamaz?

İlişkili taraf işlemi bağımsız üyelerin çoğunluğu tarafından onaylanmadığı için genel kurula geldiğinde, işlemin tarafları ve bunlarla ilişkili kişiler oy kullanamaz. Bu oy yasağı kanunun doğrudan emridir.

Oy yasağının amacı, işlemden özel menfaat sağlayacak kişilerin kendi işlemlerini pay çoğunluğuyla onaylamasını önlemektir. Genel kurul öncesinde oy kullanamayacak pay sahipleri ve ilişkili kişiler belirlenmeli; MKK/genel kurul sisteminde gerekli teknik kontroller yapılmalıdır.

Yasaklı oyların karar hesabına dahil edilmesi kararın geçerliliğini doğrudan etkiler.

Genel kurulda toplantı ve karar nisabı nedir?

m.17/3’e göre bu özel ilişkili taraf gündeminin görüşülmesinde toplantı nisabı aranmaz. Oy hakkı bulunanların basit çoğunluğuyla karar alınır. Böylece ilişkili tarafların oy kullanamaması nedeniyle toplantının yapılamaz hale gelmesi önlenir.

“Toplantı nisabı yok” ifadesi tüm genel kurul için değil, m.17/3 kapsamındaki özel karar mekanizması için geçerlidir. Diğer gündem maddelerinde uygulanacak nisaplar kendi kanuni ve esas sözleşme hükümlerine tabidir.

Karar nisabı hesaplanırken oy yasağı bulunan kişilerin oyları kullanılabilir oy havuzuna dahil edilmemelidir.

Usule uyulmadan alınan karar geçerli midir?

Hayır. Kanun açıkça, m.17/3’te belirtilen esaslara uygun olarak alınmayan yönetim kurulu ve genel kurul kararlarının geçerli sayılmayacağını düzenler. Bu hüküm ilişkili taraf işlem usulünün önemini gösterir.

Örneğin bağımsız üyelerin çoğunluk onayı alınmadan işlem doğrudan uygulanmışsa veya genel kurulda işlemin tarafına oy kullandırılmışsa yalnız bir “usul eksikliği” bulunduğu varsayılmamalıdır. Kararın geçerliliği doğrudan kanuni hükümle etkilenir.

Sözleşmenin üçüncü kişiler bakımından sonuçları, karşı tarafın iyi niyeti ve işlemin ifası gibi konular ayrıca somut olayda değerlendirilir.

İlişkili taraf işleminde değerleme gerekir mi?

Hangi işlemlerde bağımsız değerleme raporu gerektiği SPK’nın Kurumsal Yönetim Tebliği ve işlem türüne özgü düzenlemelerden belirlenir. Büyük varlık alım-satımı, kira veya benzeri işlemlerde emsal bedel tespiti yatırımcının korunması bakımından merkezi öneme sahiptir.

Değerleme raporunun varlığı işlemi otomatik olarak hukuka uygun hale getirmez. Raporun tarihi, kapsamı, değerleme yöntemi, varsayımları ve işlem koşullarıyla uyumu incelenmelidir.

Değerleme bedelinden önemli sapma varsa bunun gerekçesi yönetim kurulu kararında ve gerekli kamu açıklamasında açıkça belirtilmelidir.

İlişkili taraf işlemi KAP’ta açıklanır mı?

SPK düzenlemelerinin öngördüğü nitelikte ve önemlilikte ilişkili taraf işlemleri kamuyu aydınlatma yükümlülüğüne tabidir. Bağımsız üyelerin çoğunluğunun onay vermediği m.17/3 senaryosunda ise kanun bizzat kamuya duyuru yapılmasını zorunlu kılar.

Açıklamada işlemin tarafı, niteliği, tutarı, değerleme bilgisi, yönetim kurulu kararı ve genel kurula sunulma süreci ilgili tebliğin gerektirdiği ölçüde gösterilmelidir. Yatırımcı yalnız “ilişkili taraf işlemi yapıldı” cümlesiyle bırakılmamalıdır.

m.17 ile örtülü kazanç aktarımı yasağı arasındaki ilişki

6362 m.21, halka açık ortaklıkların ilişkili kişilerle emsallere, piyasa teamüllerine ve basiretli/dürüst tacir ilkelerine aykırı şartlarla işlem yaparak kâr veya malvarlığı aktarmasını yasaklar. m.17’deki ilişkili taraf karar prosedürü ile m.21’deki ekonomik öz yasağı birbirini tamamlar.

Bir işlem m.17 usulüne uygun onaylanmış olsa bile emsal dışı bedelle şirkete zarar veriyorsa m.21 bakımından ayrıca sorun doğabilir. Tersine fiyat emsale uygun olsa bile m.17’nin zorunlu karar usulünün uygulanmaması karar geçerliliğini etkileyebilir.

Bu nedenle şirket hem süreç hem ekonomik koşul bakımından iki ayrı test yapmalıdır.

İlişkili taraf kayıtları ne kadar saklanmalıdır?

m.21 ayrıca ilişkili taraf işlemlerinin emsallere uygunluğunu gösteren bilgi ve belgelerin en az sekiz yıl saklanmasını öngörür. m.17 işlem dosyası da yönetim kurulu tutanakları, bağımsız üye oyları, değerleme, sözleşme, KAP açıklaması ve genel kurul belgeleriyle birlikte düzenli arşivlenmelidir.

İlişkili taraf listesinin güncel tutulması önemlidir. Yönetici, hâkim ortak veya grup yapısındaki değişiklikler işlem tarafının statüsünü etkileyebilir.

Şirket içinde işlem onay akışı nasıl kurulmalıdır?

Satın alma, satış, finans, kira, varlık yönetimi ve hukuk birimleri bir sözleşmeye başlamadan önce karşı tarafın ilişkili taraf olup olmadığını kontrol etmelidir. Bunun için güncel ilişkili taraf veri tabanı oluşturulabilir.

İşlem ilişkiliyse tutar ve nitelik SPK eşikleriyle karşılaştırılmalı; gerekli değerleme yaptırılmalı ve yönetim kurulu kararı imzadan önce alınmalıdır. Bağımsız üyelerin oy sonucu hukuki kontrol tamamlanmadan sözleşme yürürlüğe konulmamalıdır.

Ret halinde KAP ve genel kurul süreci ayrı proje olarak yönetilmelidir.

Bağımsız üyenin menfaat çatışması varsa ne yapılır?

Bağımsız yönetim kurulu üyesinin gerçekten bağımsızlık kriterlerini taşıması m.17 sisteminin temelidir. Üyenin işlem tarafıyla kişisel veya ekonomik bağlantısı varsa bağımsızlık durumu SPK Kurumsal Yönetim Tebliği bakımından incelenmelidir.

Bağımsızlık kaybı veya görev boşalması yönetim kurulunun yapısını ve belirli işlemlerin onay sürecini etkileyebilir. Şirket bu durumu ortaya çıkar çıkmaz mevzuata uygun şekilde gidermelidir.

Genel kurul tutanağı nasıl düzenlenmelidir?

İlişkili taraf gündeminde işlemin temel şartları, bağımsız üyelerin ret durumu, oy kullanamayan taraflar, kullanılan oylar ve karar sonucu açıkça tutanağa yazılmalıdır. Yasaklı pay sahiplerinin oy kullanmadığının teknik ve yazılı kaydı bulunmalıdır.

Genel kurul öncesi bilgi dokümanında değerleme ve işlem gerekçesi pay sahiplerine sunulmalıdır. Karar sonradan denetlendiğinde hangi bilgi setiyle oy verildiği anlaşılabilmelidir.

Mersin’de grup şirketi işlemleri için uygulama

Mersin’de aynı aile veya holding yapısı içindeki sanayi, lojistik, enerji ve gayrimenkul şirketleri arasında kira, hizmet, finansman ve varlık satış işlemleri sık görülebilir. Halka açık şirket grup içinde işlem yapıyorsa “aynı grubuz” gerekçesiyle m.17 ve m.21 kontrolleri atlanamaz.

Emsal araştırması, değerleme, bağımsız üye onayı ve kamu açıklaması gerekiyorsa işlem imzalanmadan tamamlanmalıdır.

İlgili içerikler

• Halka Açık Şirket Özel Durum Açıklaması
• 500’den Fazla Ortağı Olan Şirket Halka Açık Sayılır mı?
• Halka Açık Şirketlerde Finansal Raporlama

Resmî kaynaklar

• Sermaye Piyasası Kurulu
• Kamuyu Aydınlatma Platformu
• Mevzuat Bilgi Sistemi

Sık Sorulan Sorular