Bir Alacak İçin Birden Fazla Uçak İpotek Edilirse Her Uçak Borcun Tamamından mı Sorumlu? | 2920 m.72 (2026)

2920 sayılı Kanun m.72 hangi kuralı getirir?

2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanununun 72. maddesi, tek bir alacağın teminatı için birden fazla hava aracının ipotek edilmesi durumunu düzenler. Kanunun kurduğu varsayılan sistem açıktır: aksi yönde bir anlaşma yapılıp her hava aracının sorumluluk miktarı sicilde belirtilmedikçe, birlikte ipotek edilen hava araçlarının her biri borcun tamamından sorumludur. Bu nedenle örneğin 10 milyon avroluk tek kredi için üç hava aracı birlikte ipotek edilmişse, sicilde araç başına ayrı sorumluluk limiti kurulmamışsa her bir hava aracı 10 milyon avroluk alacağın tamamı bakımından teminat işlevi görür.

Bu kural, borcun üç katına çıkması anlamına gelmez. Alacaklı aynı borcu birden çok kez tahsil edemez. Düzenlemenin sonucu, aynı alacağın birden fazla malvarlığı unsuru üzerinde güvence altına alınmasıdır. Alacak tamamen ödendiğinde alacak sona erer; ipotek hakları da alacağa bağlı sonuçlarını buna göre kaybeder.

Birlikte ipotek, özellikle filo finansmanı, yeniden finansman, uçak satın alma kredileri ve bir işletmenin birden fazla hava aracını aynı kredi paketi için teminat göstermesi halinde önem taşır. Finansman sözleşmesi tek, teminat konusu hava araçları birden fazla olabilir.

m.72, 2920 m.69’daki hava aracı ipoteği sisteminin özel bir görünümüdür. İpoteğin kurulması için ayrıca m.70’teki yazılı anlaşma, noter onayı ve sicil şartları göz önünde tutulur.

Birlikte uçak ipoteği ne anlama gelir?

Birlikte ipotekte alacak tektir; teminat konusu ise birden fazla hava aracıdır. Aynı borcun güvence altına alınması amacıyla iki, üç veya daha fazla uçak üzerinde ipotek kurulabilir. Uçakların aynı malike ait olması uygulamada sık görülse de finansman yapısının niteliğine göre mülkiyet ve borçluluk ilişkileri ayrıca incelenmelidir.

Hukuki açıdan önemli olan, sicilde her hava aracı için aynı alacağı güvence altına alan ipotek kaydının doğru biçimde kurulmasıdır. Hava araçları seri numarası, tescil işareti ve malik bilgisi üzerinden tek tek tanımlanmalıdır. “Filodaki bütün uçaklar” gibi belirsiz bir ifade sicil işlemi bakımından yeterli kabul edilmemelidir.

Birlikte ipotek, borçlunun ödeme sorumluluğu ile ayni teminatın kapsamını birbirinden ayırmayı gerektirir. Borçlu kredi sözleşmesi uyarınca şahsen borçlu olabilir; ipotekli uçağın maliki ise aynı kişi olmayabilir. Bu halde malikin hangi ölçüde şahsi borçlu olduğu, ipotek veren üçüncü kişi konumunda bulunup bulunmadığı sözleşmeden ayrıca belirlenir.

Bu sebeple kredi sözleşmesi, ipotek anlaşması ve uçak sicili üç ayrı düzlemde birlikte okunmalıdır. Yalnız kredi sözleşmesindeki teminat listesine bakmak, sicilde gerçekten geçerli ayni hak kurulup kurulmadığını göstermeye yetmez.

Her hava aracının borcun tamamından sorumlu olması ne demektir?

m.72’nin varsayılan kuralına göre sorumluluk paylaştırılmamışsa, birlikte ipotek edilen her hava aracı alacağın tamamını güvence altına alır. Örneğin toplam 30 milyon dolar tutarındaki borç için A, B ve C uçakları ipotek edilmiş ve sicilde her biri için ayrı bir azami sorumluluk limiti gösterilmemişse, m.72 açısından her uçak 30 milyon dolarlık borcun tamamının teminatıdır.

Bu yapı alacaklıya önemli bir güvence sağlar. Hava araçlarından biri ağır hasar görür, ekonomik değerini kaybeder veya hukuken teminat dışı kalırsa, diğer ipotekli uçakların teminat fonksiyonu borcun kalan kısmı bakımından devam edebilir. Elbette sigorta, sıra, daha önceki ipotekler ve uluslararası teminatlar ayrıca değerlendirilir.

“Her biri borcun tamamından sorumludur” ifadesi, alacaklının aynı 30 milyon doları A uçağından 30, B uçağından 30 ve C uçağından 30 olmak üzere toplam 90 milyon dolar tahsil edebileceği anlamına gelmez. Teminatın amacı gerçek alacağı karşılamaktır. Alacak sona erdiği ölçüde teminatın ekonomik konusu da ortadan kalkar.

Cebri icrada hangi hava aracına, hangi sırayla ve hangi tutar için başvurulacağı 2920 sayılı Kanunun ipotek hükümleri ile icra hukuku çerçevesinde yürütülür. Özellikle m.83, ipotek alacağının ancak cebri icra yoluyla ipoteğin kapsamına giren malvarlığı unsurlarından tahsil edilebileceğini belirtir.

Hava araçlarının sorumluluğu ayrı tutarlara bölünebilir mi?

Evet. m.72 bunu açıkça mümkün kılar. Taraflar aksine bir anlaşma yaparak birlikte ipotek edilen her hava aracının sorumluluk miktarını ayrı ayrı belirleyebilir. Örneğin 30 milyon dolarlık alacak için A uçağının 15 milyon, B uçağının 10 milyon, C uçağının 5 milyon dolara kadar sorumlu olması kararlaştırılabilir.

Ancak kanun yalnız sözleşme yapılmasını yeterli görmez; sorumluluk miktarlarının sicilde belirtilmesini de arar. Bu nedenle kredi ekinde veya taraflar arasındaki özel yazışmada yer alan bir dağılımın uçak siciline yansıtılmaması, m.72’nin varsayılan tam sorumluluk kuralının uygulanması riskini doğurur.

Sorumluluk limitleri belirlenirken yalnız ana para değil, ipoteğin güvence altına aldığı faiz, takip giderleri ve diğer teminat kalemlerinin nasıl ele alınacağı da açıklığa kavuşturulmalıdır. m.74 ve m.75 bu bakımdan devam eden sistemin parçalarıdır.

Finansman dokümanında “allocation”, “allocated amount” veya “mortgage cap” benzeri yabancı hukuk terimleri kullanılmışsa, bunların Türk uçak sicilinde m.72 ve devamındaki zorunlu kayıtlarla uyumlu hale getirilmesi gerekir. Sözleşme terminolojisi tek başına ayni hak sonucunu yaratmaz.

Sorumluluk miktarının uçak siciline yazılması neden önemlidir?

Uçak ipoteği sicile bağlı bir ayni haktır. Türk Uçak Sicili, hava aracının tescili ile mülkiyet ve ipotek gibi hukuki durumların üçüncü kişiler yönünden görünür hale gelmesinde temel araçtır. m.72’deki sorumluluk dağılımının sicilde gösterilmesi, teminat kapsamının dış dünyaya açık biçimde belirlenmesini sağlar.

Bu kayıt, özellikle ikinci finansör, alıcı, lessor, sigortacı veya haciz koydurmak isteyen başka alacaklı bakımından önem taşır. Sicildeki kayıt, uçağın ne ölçüde mevcut bir ipotek yükü altında bulunduğunun değerlendirilmesine imkân verir.

Tarafların kendi aralarındaki sözleşmede sorumluluğu bölmesi, sicilde farklı görünüm varsa üçüncü kişi ilişkilerinde sorun doğurabilir. Bu nedenle kapanış kontrolünde noter onaylı ipotek anlaşması ile sicil kaydı kelime ve tutar bazında karşılaştırılmalıdır.

İpotek tescilinden sonra kredi bakiyesi düşmüş, teminat yapısı değişmiş veya bir uçağın sorumluluk limiti yeniden belirlenmişse değişikliğin sicile işlenmesi gerekip gerekmediği somut hukuki işleme göre değerlendirilmelidir. Özellikle filodan uçak çıkarılması halinde yalnız kredi sözleşmesini tadil etmek yeterli görülmemelidir.

Filo finansmanında birlikte ipotek nasıl kullanılır?

Havayolu işletmeleri ve hava aracı sahipleri, tek krediyle birden fazla uçağın satın alınması veya mevcut borçların yeniden finansmanı sırasında çapraz teminat yapıları kurabilir. Banka veya finans kuruluşu, tek kredi alacağı için birden fazla uçak üzerinde ipotek isteyebilir. Böyle bir yapıda m.72 doğrudan önem kazanır.

Finansör açısından tam sorumluluk sistemi, tek bir hava aracının değer kaybı riskini azaltır. Borçlu açısından ise her uçağın bütün borcu teminatlandırması filonun serbestçe satılmasını veya yeniden finansmanını zorlaştırabilir. Bu nedenle ticari pazarlıkta uçak bazlı sorumluluk tutarı tahsis etmek tercih edilebilir.

Bir uçağın satışı planlanıyorsa alıcı, yalnız satış sözleşmesini değil sicildeki birlikte ipotek kaydını da incelemelidir. İpotek terkin edilmeden veya alacaklı tarafından gerekli release işlemleri tamamlanmadan temiz mülkiyet devri hedefi gerçekleşmeyebilir.

Finansman kapanış listesinde her uçak için ayrı tescil belgesi, güncel malik bilgisi, ipotek metni, sorumluluk tutarı ve varsa önceki takyidatların terkin belgeleri bulunmalıdır. ipotekli uçakta terkin kuralları da filodan çıkış işlemlerinde ayrıca kontrol edilmelidir.

Birlikte ipotekli uçaklardan biri satılırsa ne olur?

Uçağın satışa konu olması, sicildeki ipoteğin kendiliğinden yok olduğu anlamına gelmez. İpotek ayni hak niteliğindedir ve terkin veya kanunda öngörülen sona erme sebebi gerçekleşmedikçe sicil durumu önemini korur. Bu nedenle alıcı, güncel sicil kaydını satış öncesinde incelemelidir.

Finansör, satış bedelinin borca mahsup edilmesi karşılığında ilgili uçak üzerindeki ipoteğin kaldırılmasına izin verebilir. Bunun yöntemi kredi ve güvence belgelerinde “release price” veya benzeri mekanizmayla düzenlenebilir. Türk hukukundaki sicil işlemi ise 2920 sayılı Kanunun emredici şekil ve tescil hükümlerine uygun yapılmalıdır.

m.72 kapsamında sorumluluğu ayrı tutarlarla sınırlandırılmış bir uçak satılıyorsa, kalan uçakların sorumluluk tutarlarının otomatik olarak artıp artmayacağı sözleşmeden ve yapılacak yeni sicil işlemlerinden belirlenmelidir. Kanun kendiliğinden yeni bir dağılım yaratmaz.

Satışın kapanışında alacaklı onayı, terkin talebi, güncel sicil kaydı ve ödemenin gerçekleştiğini gösteren banka belgeleri aynı dosyada saklanmalıdır. Böylece sonradan teminatın kaldırılıp kaldırılmadığı konusunda ispat sorunu azaltılır.

Birlikte uçak ipoteğinde cebri icra nasıl gündeme gelir?

2920 m.83 uyarınca ipotekli alacaklı, ipoteğin kapsamındaki malvarlığı unsurlarından alacağını ancak cebri icra yoluyla tahsil edebilir. Borç ödenmediğinde uçağın doğrudan alacaklıya geçmesini sağlayan anlaşmalar geçersizdir. Bu ilke birlikte ipotek bakımından da geçerlidir.

Birden fazla uçağın teminat olduğu dosyada icra stratejisi; her uçağın piyasa değeri, sicildeki ipotek sırası, sigorta durumu, yabancı ülkedeki fiili konumu, uluslararası teminat kayıtları ve işletme statüsü dikkate alınarak belirlenir. Ancak bu ticari değerlendirmeler m.72’nin her uçağı borcun tamamı için sorumlu tutan temel kuralını değiştirmez.

İcra sonucunda alacak tamamen tahsil edilirse aynı alacak için diğer uçaklardan ayrıca tahsilat yapılamaz. Kısmi tahsilat varsa kalan alacak ölçüsünde diğer teminatların ekonomik işlevi devam eder.

Borçlunun yeniden yapılandırma veya konkordato sürecine girmesi gibi durumlarda uçak ipoteğinin niteliği ve alacaklının statüsü ilgili özel mevzuatla birlikte ele alınır. Bu aşamada sicil kayıtlarının eksiksiz olması alacaklı açısından temel ispat aracıdır.

Cape Town Sözleşmesi ve uluslararası teminatlar neden ayrıca kontrol edilmelidir?

2920 sayılı Kanuna 2012’de eklenen m.68/A, Türkiye’nin taraf olduğu Taşınır Donanım Üzerindeki Uluslararası Teminatlar Hakkında Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolü ile kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle doğabilecek uyuşmazlıklarda sözleşme ve protokol hükümlerinin esas alınacağını düzenler.

Bu nedenle yüksek değerli ticari hava aracı finansmanında yalnız Türk Uçak Sicilindeki ipotek kaydına bakmak yeterli olmayabilir. Uluslararası Sicil kayıtları, uluslararası teminatın sırası ve sözleşme/protokol kapsamındaki haklar ayrıca kontrol edilmelidir.

m.72 ulusal hukukta birlikte ipoteğin sorumluluk yapısını açıkça kurar. Cape Town sistemi ise uluslararası teminatların kurulması, önceliği ve belirli kanun yolları bakımından ayrıca sonuç doğurabilir. İki rejimin aynı işlemde kesiştiği dosyada kayıtların birbiriyle uyumlu olması gerekir.

Özellikle yabancı finansör, yabancı lessor veya farklı ülkelerde işletilen uçaklardan oluşan filo söz konusuysa Türk hukuku, sözleşmeye uygulanacak hukuk, tescil devleti ve uluslararası teminat kaydı birlikte analiz edilmelidir.

Birlikte uçak ipoteği kurulurken hangi kontroller yapılmalı?

İlk olarak güvence altına alınan alacak tek ve belirlenebilir şekilde tanımlanmalıdır. Kredi tutarı, para birimi, faiz, vade ve teminat altına alınan diğer kalemler sözleşmede net yazılmalıdır.

İkinci olarak ipotek verilecek her uçak üretici, model, seri numarası ve tescil işaretiyle ayrı ayrı belirlenmelidir. Malik bilgisi güncel sicille doğrulanmalı, temsil ve imza yetkileri kontrol edilmelidir.

Üçüncü olarak tarafların her uçağın borcun tamamından mı yoksa belirli bir tutardan mı sorumlu olmasını istediği açıklaştırılmalıdır. Sorumluluk bölünecekse m.72 gereğince bu tutarlar sicil kayıtlarına yansıtılmalıdır.

Dördüncü olarak m.70’teki yazılı şekil ve noter onayı şartı, m.74’teki tescil içeriği, m.77 ve devamındaki sigorta bağlantısı ve m.84’teki devir/sona erme sistemi birlikte kontrol edilmelidir.

Birlikte uçak ipoteği için 14 maddelik kontrol listesi

• Güvence altına alınan alacak açıkça tanımlandı mı?
• İpotek konusu bütün hava araçları sicilden doğrulandı mı?
• Her uçağın seri numarası ve tescil işareti doğru mu?
• Malik ile borçlu aynı kişi mi, farklı mı?
• İpotek anlaşması yazılı şekilde yapıldı mı?
• İmzalar noter tarafından onaylandı mı?
• Her uçak borcun tamamından mı sorumlu olacak?
• Sorumluluk bölünecekse tutarlar sözleşmede açık mı?
• Bu tutarlar uçak siciline işlendi mi?
• Önceki ipotekler ve hacizler kontrol edildi mi?
• Sigorta poliçeleri teminat yapısıyla uyumlu mu?
• m.68/A kapsamında Cape Town kayıtları kontrol edildi mi?
• Satış veya filodan çıkarma halinde release mekanizması var mı?
• Kapanış sonrası güncel sicil örneği alındı mı?

Site içi ilgili içerikler

Uçak ipoteği ve şarta bağlı alacak – m.69 · Akdi uçak ipoteği – m.70 · Yapım ve tamir alacağı için kanuni ipotek – m.71 · İpotekli uçakta sicilden terkin – m.63 · Türk Uçak Sicili – m.50

Resmî kaynaklar

• 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu – m.72
• Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü – Kanunlar
• SHGM Mevzuat Sistemi

Sık Sorulan Sorular