Kimler Mevduat veya Katılım Fonu Kabul Edebilir? 5411 m.60 | 2026
Mevduat veya katılım fonu kabul etmeye kimler yetkilidir?
5411 m.60, halktan geri ödeme yükümlülüğü doğuran fon toplama faaliyetini sıradan ticari işletme faaliyeti olmaktan çıkarır ve bankacılık iznine bağlar. Mevduat kabulü mevduat bankalarının; katılım fonu kabulü katılım bankalarının temel faaliyetlerinden biridir. Bu kuruluşların faaliyette bulunması ayrıca Bankacılık Kanunundaki kuruluş ve faaliyet izni sistemine tabidir.
Kanun, kredi kuruluşlarının yanında özel kanunlarına göre açıkça yetkili kılınan kuruluşlar bakımından da istisna tanır. Ancak bu istisna genel bir “fon toplama serbestisi” değildir. Kuruluşun özel kanununda hangi tür fonu, hangi kişilerden ve hangi koşullarla kabul edebileceği açıkça incelenmelidir.
Bir şirketin ticaret sicilinde finans, yatırım, tasarruf veya fon kelimelerinin geçmesi mevduat kabul yetkisi vermez. Yetki kanundan ve gerekli bankacılık izinlerinden doğar. Müşteriden geri ödenmek üzere düzenli para toplanıyorsa işlem mutlaka m.60 yönünden sınıflandırılmalıdır.
Banka olmayan şirket halktan mevduat toplayabilir mi?
Kural olarak hayır. Kredi kuruluşu veya özel kanunuyla yetkili kuruluş olmayan gerçek ve tüzel kişiler, bu işi meslek edinerek mevduat veya katılım fonu kabul edemez. Yasağın amacı kamu tasarrufunun bankacılık gözetimi, sermaye yeterliliği, likidite ve TMSF koruma sistemi dışında kontrolsüz biçimde toplanmasını önlemektir.
Bir şirketin müşterisinden mal veya hizmet bedeli tahsil etmesi mevduat değildir. Aynı şekilde gerçek bir ticari sözleşmede avans alınması da sırf para şirket hesabına girdi diye mevduat sayılmaz. Ancak görünüşte satış, üyelik, emanet veya yatırım sözleşmesi kurulup gerçekte geri ödenmek üzere yaygın ve sürekli para toplanıyorsa işlemin gerçek mahiyeti incelenir.
Şirketin toplanan paraya faiz, kâr payı, getiri veya başka bir ekonomik menfaat vaat etmesi m.60 incelemesini daha da önemli hâle getirir. Bununla birlikte yalnız getiri vaadi bulunması değil, fon kabulünün bütün unsurları birlikte değerlendirilir.
“Aslen veya fer’an meslek edinerek” ne anlama gelir?
Kanun, yasağı tek seferlik her borç ilişkisine değil, fon kabulünün meslekî faaliyet hâline gelmesine bağlar. Şirketin faaliyet modeli, fon toplamanın sürekliliği, çok sayıda kişiye yönelmesi, standart sözleşmeler, reklamlar ve toplanan kaynağın işletme modelindeki ağırlığı bu değerlendirmede önemlidir.
Bir işletmenin ortak veya kurucu ilişkisi içindeki sınırlı finansman ile halka açık, standart koşullarla ve sürekli fon toplama aynı nitelikte değildir. Somut sözleşmenin hangi hukukî ilişkiyi kurduğu, geri ödeme taahhüdü, getirinin niteliği ve fonun nasıl kullanıldığı incelenmelidir.
“Fer’an” ibaresi, fon toplamanın şirketin ana faaliyet konusu olarak yazılmamış olmasının yasağı otomatik kaldırmadığını gösterir. Ana faaliyeti başka sektör olan şirket de yan faaliyet olarak mevduat benzeri fon toplama düzeni kuramaz.
Toplanan paraya “emanet”, “üyelik bedeli” veya “yatırım” denirse mevduat yasağı kalkar mı?
Hayır. Bankacılık hukukunda işlem adı tek başına belirleyici değildir. Tarafların gerçek hak ve borçları, geri ödeme yükümlülüğü, paranın hangi amaçla ve ne kadar süreyle alındığı, müşterinin parasını geri isteme hakkı ve fon toplama faaliyetinin örgütlenme biçimi birlikte değerlendirilir.
Örneğin şirket binlerce kişiden belirli vadede geri ödemek ve ek getiri sağlamak üzere para topluyor fakat belgeye “emanet makbuzu” yazıyorsa, belge başlığı gerçek ekonomik niteliğin yerine geçmez. Tersine gerçek bir mal satışı için tahsil edilen kapora veya avans da sadece daha sonra mahsup edileceği için kendiliğinden mevduat olmaz.
Uyum değerlendirmesinde sözleşme metni kadar internet sitesi, mobil uygulama ekranı, reklam mesajı, müşteri temsilcisinin satış anlatımı ve paranın muhasebe kaydı da incelenmelidir. Farklı kanallarda müşteriye farklı hukuki izlenim verilmemelidir.
Mevduat veya katılım fonu kabul ettiği izlenimini vermek de yasak mı?
Evet. m.60 yalnız fiilen fon kabulünü değil, yetkisiz kişi ve kuruluşların ticaret unvanı, kamu açıklaması, ilan ve reklamlarında böyle bir yetkiye sahip olduğu izlenimini yaratmasını da yasaklar. Böylece tüketicinin bankacılık gözetimi altında olmayan bir kuruluşa banka sanarak para yatırması önlenir.
“Mevduat”, “katılım hesabı”, “vadeli hesap”, “garantili getiri hesabı” gibi bankacılık terimleri yetkisiz kuruluş tarafından kullanılıyorsa sunulan ürünün niteliği ve müşteride yarattığı algı ayrıca değerlendirilmelidir. Sadece küçük puntolu “banka değildir” açıklaması, tüm reklamın bankacılık ürünü izlenimi verdiği durumda yeterli olmayabilir.
Dijital reklam, sosyal medya, influencer kampanyası ve mobil bildirim de Kanundaki ilan ve reklam mantığı dışında değildir. Uyum kontrolü yalnız basılı broşürle sınırlı tutulmamalıdır.
Kalkınma ve yatırım bankaları mevduat veya katılım fonu kabul edebilir mi?
5411 sayılı Kanundaki banka türleri ayrımında kalkınma ve yatırım bankaları, mevduat veya katılım fonu kabul etmeden kredi kullandırma esasına göre faaliyet gösteren banka türüdür. Bu nedenle mevduat bankası veya katılım bankasının fon kabul etme yetkisi onlara otomatik olarak uygulanmaz.
Kalkınma ve yatırım bankaları sermaye piyasaları, borçlanma, finansal kuruluşlardan sağlanan kaynaklar ve Kanunun izin verdiği diğer fonlama yöntemlerini kullanabilir. Bu kaynakların teknik olarak “mevduat” sayılıp sayılmadığı işlem türü ve güncel BDDK düzenlemeleri üzerinden belirlenmelidir.
Müşteriden alınan her para da mevduat değildir. Kredi geri ödemesi, işlem teminatı, sermaye piyasası işlemi veya başka hizmet nedeniyle alınan para kendi hukuki kategorisine göre değerlendirilir. Banka türünün izinli faaliyet sınırı yine m.4 ve ilgili özel düzenlemelerle birlikte kontrol edilir.
Katılım fonu ile mevduat arasındaki hukuki fark neden önemlidir?
Mevduat bankasında müşteri bankaya para tevdi eder ve hesap türüne göre faiz veya faizsiz yapı söz konusu olabilir. Katılım bankasında ise katılma hesabı ve özel cari hesap gibi ürünler katılım finansı esaslarına ve ilgili BDDK düzenlemelerine tabidir. Her iki kaynak da 5411 sayılı Kanunun koruma ve gözetim sistemi içindedir.
m.60 açısından ortak nokta, bu fonları kabul etme yetkisinin bankacılık iznine bağlı olmasıdır. Bir şirket “faiz vermiyorum, kâr-zarar ortaklığı yapıyorum” diyerek katılım fonu kabul etme yetkisi elde etmez. Ürünün gerçek yatırım ortaklığı mı, sermaye piyasası aracı mı yoksa izinsiz katılım fonu kabulü mü olduğu kendi mevzuatına göre incelenmelidir.
Katılım bankası da her para toplama modelini sınırsız biçimde uygulayamaz. Ürün, Bankacılık Kanunu, BDDK düzenlemeleri ve katılım finansı ilke/standartlarıyla uyumlu olmalıdır.
Mobil uygulama üzerinden para toplanması m.60 kapsamına girebilir mi?
Evet. Kanun teknolojiye göre değişmez; mobil uygulama, internet sitesi, fiziksel şube veya başka kanal üzerinden yaygın fon kabulü aynı hukuki değerlendirmeye tabidir. Özellikle “cüzdan”, “bakiye”, “yatırım hesabı” veya “tasarruf planı” adı verilen dijital ürünlerde hangi mevzuat lisansının bulunduğu açıkça belirlenmelidir.
Ödeme hizmetleri, elektronik para, yatırım hizmetleri ve kitle fonlaması gibi alanların kendi özel kanunları bulunur. Bu lisansların her biri belirli faaliyete izin verir; hiçbiri kendiliğinden mevduat bankası olma yetkisi vermez. Kuruluş sunduğu ürünün lisans kapsamını aşmamalıdır.
Müşteri fonlarının ayrı hesapta tutulması veya üçüncü bankada korunması da ürünün hukuki niteliğini otomatik belirlemez. Kuruluşun müşteri karşısındaki geri ödeme borcu ve fonun kullanım şekli bütün olarak incelenmelidir.
BDDK m.60 yasağını nasıl uygular?
BDDK bankacılık faaliyetinin izinsiz yürütülmesi, mevduat veya katılım fonu kabulü ve banka izlenimi yaratılması bakımından Bankacılık Kanununun denetim ve yaptırım hükümlerini uygular. İzinsiz faaliyet ayrıca Kanunun ceza hükümleri bakımından sonuç doğurabilir.
Kuruluşun faaliyeti başka düzenleyici kurumun alanına da giriyorsa kurumlar arası bilgi paylaşımı ve yetki koordinasyonu gündeme gelebilir. Ödeme kuruluşu, sermaye piyasası kurumu veya tüketici işlemi niteliği m.60 incelemesini ortadan kaldırmaz.
Şüpheli ürün modelinde faaliyete başladıktan sonra savunma üretmek yerine, ürün lansmanından önce hukuk görüşü ve gerekli düzenleyici izin analizi yapılmalıdır.
Yetkili banka mevduat/katılım fonu kabulünde hangi kontrolleri kurmalıdır?
Banka, ürünün doğru hesap türünde açılması, müşteri kimliğinin doğrulanması, faiz/kâr payı ve vade koşullarının şeffaf açıklanması, TMSF sigorta kapsamının doğru anlatılması ve müşteri sözleşmelerinin güncel olması için merkezi ürün yönetişimi kurmalıdır.
Reklamlar m.60 yanında tüketicinin korunması, ticari reklam ve haksız uygulama hükümlerine uygun olmalıdır. “Devlet garantisi”, “tam güvence” veya sigorta kapsamı konusunda gerçeği aşan ifade kullanılmamalıdır.
Fon kabulüyle ilgili muhasebe, likidite ve TMSF prim raporları birbiriyle tutarlı olmalıdır. m.62–64 kapsamında sigortalı ve sigorta dışı hesapların sınıflaması doğru veriyle yapılmalıdır.
Uygulamada sık yapılan hatalar
Birinci hata, ürünün adında “mevduat” yazmadığı için m.60’ın uygulanmayacağını düşünmektir. İkinci hata, ana faaliyet konusu başka olan şirketin yan faaliyet olarak sürekli fon toplayabileceğini varsaymaktır. Üçüncü hata, özel kanundaki sınırlı yetkiyi genel mevduat kabul izni gibi yorumlamaktır.
Dördüncü hata, dijital cüzdan veya yatırım ürününün lisans kapsamını incelemeden bankacılık ürünü gibi pazarlanmasıdır. Beşinci hata, küçük puntolu açıklamayla reklamın genel banka izlenimini bertaraf ettiğini sanmaktır. Altıncı hata, katılım fonunu “faizsiz olduğu için serbest” kabul etmektir.
Yedinci hata, sözleşme ile reklam dilinin birbirinden farklı olmasıdır. Sekizinci hata, yetkili bankanın TMSF kapsamını müşteriye olduğundan geniş göstermesidir.
5411 m.60 için 12 maddelik kontrol listesi
- Fon kabul eden kuruluşun kanuni ve düzenleyici lisansını doğrulayın.
- Ürünün mevduat, katılım fonu veya başka finansal ürün niteliğini hukukî olarak sınıflandırın.
- İşlem adından çok gerçek geri ödeme ve fon kullanma yapısını inceleyin.
- Fon toplamanın sürekli ve meslekî faaliyet hâline gelip gelmediğini değerlendirin.
- Ticaret unvanı ve marka dilinin banka izlenimi yaratıp yaratmadığını kontrol edin.
- Web, mobil ve sosyal medya reklamlarını m.60 yönünden inceleyin.
- Özel kanunla verilen yetki varsa kapsamını dar ve açık uygulayın.
- Kalkınma/yatırım bankasında mevduat-katılım fonu yasağını ürün tasarımında gözetin.
- Katılım ürünü için bankacılık izni ve ürün niteliğini ayrı doğrulayın.
- Yeni dijital ürünün diğer lisanslarla birlikte m.60 uyumunu kontrol edin.
- Yetkili bankada TMSF sigorta kapsamını müşteriye doğru açıklayın.
- Ürün lansmanı öncesi hukuk, uyum ve düzenleyici izin onayı alın.
İç bağlantılar
Resmî kaynaklar
Mevduat ve katılım fonu kabul yetkisi için BDDK – Kanunlar, BDDK – Bankacılık Kanununa İlişkin Düzenlemeler ve 5411 sayılı Bankacılık Kanunu esas alınmalıdır.
Sık sorulan sorular
1. Her şirket halktan mevduat toplayabilir mi?
Hayır. Kredi kuruluşları ile özel kanunla yetkili olanlar dışında mevduat veya katılım fonu kabulü m.60 ile yasaklanmıştır.
2. Şirket ürüne “emanet” derse serbest olur mu?
Hayır. İşlemin gerçek ekonomik ve hukuki niteliği esas alınır.
3. Katılım fonu faizsiz olduğu için banka dışı şirketçe toplanabilir mi?
Hayır. Katılım fonu kabulü de bankacılık yetkisine tabidir.
4. Kalkınma ve yatırım bankası mevduat kabul eder mi?
5411 sayılı Kanundaki banka türü tanımına göre kalkınma ve yatırım bankaları mevduat veya katılım fonu kabul etmeksizin faaliyet gösterir.
5. Banka olmayan kuruluş “vadeli hesap” reklamı yapabilir mi?
Yetkisiz kuruluşun mevduat veya katılım fonu kabul ettiği izlenimini yaratması m.60 bakımından yasaktır.
6. Tek seferlik ticari borç mevduat mıdır?
Her borç ilişkisi mevduat değildir. Meslek edinerek fon kabulü, sözleşmenin gerçek niteliği ve geri ödeme yapısı birlikte değerlendirilir.
7. Elektronik para kuruluşu mevduat bankası mıdır?
Hayır. Ödeme/elektronik para lisansı farklı bir faaliyet rejimidir ve kendiliğinden mevduat kabul yetkisi vermez.
8. Sosyal medya reklamları da yasağa tabi mi?
Evet. Kamuya yapılan dijital reklam ve açıklamalar da ürünün banka izlenimi yaratıp yaratmadığı bakımından değerlendirilir.
9. Yetkili banka her tür fonu istediği koşulla toplayabilir mi?
Hayır. Ürün ve kabul koşulları Bankacılık Kanunu, BDDK düzenlemeleri ve diğer ilgili mevzuata tabidir.
10. İzinsiz mevduat kabulünün yaptırımı var mı?
Evet. Bankacılık Kanununun izinsiz faaliyet ve yaptırım hükümleri somut fiile göre uygulanabilir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
