Reklam Çekimi İptal Edilirse Prodüksiyon ve Hazırlık Masraflarını Kim Öder?

Reklam çekiminin iptalinde mali sonuç, sözleşmenin türüne ve sona erdirme sebebine göre belirlenir. Belirli bir film veya fotoğraf seti üretimini üstlenen firmayla eser sözleşmesinde TBK m.484, iş tamamlanmadan vazgeçen iş sahibinin yapılmış kısmın karşılığını ve yüklenicinin bütün zararlarını gidermesini düzenler. Üretim firmasının ihlali nedeniyle dönme ise ayrı koşullara bağlıdır.

Bu rehber, ticari marka ile prodüksiyon firması arasındaki çekim iptalinin hesap dosyasını ele alır. Hazırlık işi, üçüncü kişi rezervasyonu, yapılmayan gider, avans ve kullanım hakları ayrı incelenir. Kanunda bütün reklam çekimlerine uygulanan sabit bir iptal yüzdesi bulunmaz.

Çekim sözleşmesinde hangi sonuç satın alınmıştır?

Reklam çekimi için verilen iş, yalnız çekim günü kamera ve ekip sağlamakla sınırlı olmayabilir. Senaryo, oyuncu seçimi, mekân hazırlığı, çekim, kurgu, ses, renk düzenlemesi ve belirli formatlarda teslim aynı sözleşmenin parçaları olabilir. İptal hesabı yapılırken hangi aşamanın kimin borcu olduğu belirlenir. Üretim firmasıyla marka arasındaki sözleşme, markanın reklam ajansıyla yaptığı sürekli danışmanlık ilişkisinden ayrı incelenir.

TBK m.470, belirli bir sonuç meydana getirilmesini üstlenen yüklenicinin eser sözleşmesini düzenler. Tamamlanmış reklam filmi veya kararlaştırılmış fotoğraf seti üretimi bu kapsamda değerlendirilir. Yalnız danışmanlık, aracılık veya yönetim hizmetinin üstlenildiği bölümün hukuki niteliği ayrıca belirlenir. Vekâlet niteliğindeki ilişkiye TBK m.512 uygulanmasıyla eser sözleşmesindeki m.484 hesabı aynı değildir. Sözleşmenin başlığında “ajans hizmeti” yazması tek başına bütün borçları sınıflandırmaz.

Markanın vazgeçmesi ile firmanın ihlali neden ayrılır?

Ürün lansmanından vazgeçilmesi, bütçenin değiştirilmesi veya kampanya stratejisinin yenilenmesi, üretim firmasının sözleşmeye aykırı davrandığını göstermez. İş sahibi kendi tercihiyle henüz tamamlanmamış eseri durduruyorsa TBK m.484’teki yapılmış kısmın karşılığı ve yüklenicinin bütün zararları rejimi incelenir. İş sahibinin eser tamamlanmadan fesih hakkı, bedelsiz bir rezervasyon iptali olarak okunamaz.

Çekim firmasının zamanında başlamaması, kararlaştırılmış ekibi sağlayamaması veya işi teslim tarihine yetiştiremeyeceğinin açıklaşması farklıdır. TBK m.473 kapsamındaki erken dönme ve temerrüt hükümleri, somut ihlalin şartlarıyla incelenir. Marka kusurlu ifaya dayanıyorsa hangi taahhüdün nasıl ihlal edildiğini açıklamalıdır. Bütün sona erdirme bildirimlerinde yalnız “iptal” sözcüğünü kullanmak, mali hesabın dayanağını belirsiz bırakır.

Çekim günü ve rezervasyon hangi belgelerle bağlayıcı olur?

Teklifte yer alan olası tarih, ekip için geçici olarak tutulan gün ve tarafların kesinleştirdiği çekim günü birbirinden ayrılır. E-posta onayı, imzalanan teklif, sipariş kaydı, avans ödemesi ve yetkili kişilerin yazışmaları birlikte okunur. Proje görüşmesindeki her takvim notu kesin sipariş değildir. Buna karşılık yazılı onayla işe başlanmışken yalnız uzun bir sözleşme imzalanmadığı gerekçesiyle bütün ilişki yok sayılamaz.

Değişiklik yetkisi ayrıca belirlenmelidir. Markanın çalışanı, ajans temsilcisi ve yapım koordinatörü aynı yetkiye sahip olmayabilir. Kimin maliyet artıran rezervasyon yapabileceği, hangi harcamada ek onay gerektiği ve onayın nasıl verileceği gösterilir. Yetkisiz kişinin verdiği talimatın şirketi bağlayıp bağlamadığı temsil hükümleri ve somut işlem üzerinden değerlendirilir. Sonradan düzenlenen bütçe tablosu, önceden alınmamış onayın yerine kendiliğinden geçmez.

Çekim yapılmadıysa hazırlanmış işin bedeli nasıl bulunur?

Çekim günü başlamamış olması, hiç iş yapılmadığı anlamına gelmez. Kararlaştırılan yaratıcı çalışma, senaryo uyarlaması, çizim, mekân araştırması ve oyuncu seçimi tamamlanmış olabilir. Ancak şirketin iç yazışmalarında hazırlık yapıldığını söylemesi de her gideri iş sahibinin borcu haline getirmez. Çalışmanın sözleşmeye aitliği, ortaya çıkan teslim ve bedel sistemindeki karşılığı incelenir. Aynı hazırlığın hem tamamlanmış iş hem ayrı zarar olarak iki kez yazılması önlenir.

Götürü bedelde toplam bütçe üzerinden gelişigüzel bir tamamlanma yüzdesi kullanılmaz. İş kalemleri, teslim tarihleri ve sözleşmedeki aşama bedelleri eşleştirilir. Yapılmış çalışmanın kullanılabilirliği ve henüz teslim edilmemiş olması ayrı konulardır. Marka hazırlanan senaryoyu başka üreticiye vermek istiyorsa bedel hesabının yanında kullanım yetkisini de incelemelidir; ödeme yapılması bütün fikrî hakların sınırsız geçtiğini göstermez.

Ekip, oyuncu ve mekân iptal bedelleri markaya aktarılır mı?

Prodüksiyon firmasının stüdyo, ekipman, oyuncu ve ulaşım hizmetlerini üçüncü kişilerden aldığı işlerde her tedarik ilişkisi ayrıca incelenir. Ana sözleşmenin sona ermesi bu bağımsız rezervasyonların hepsini aynı anda ve bedelsiz sona erdirmez. Buna karşılık üretim firmasının üçüncü kişiye ödediği her tutar da markaya otomatik aktarılamaz. Rezervasyonun proje için yapılmış olması, onaylanan kapsamla bağlantısı ve iptal sonucunda gerçek bir yük doğması gösterilir.

Her üçüncü kişi kaleminde ilk sözleşme, iptal koşulu, bildirim zamanı, iade alınabilen tutar ve kalan yük ayrı sunulur. Henüz kesinleşmemiş teklif, gerçekten ödenmiş ve geri alınamayan bedelle eşit değildir. İptal sonrası tedarikçiden alınan geri ödeme hesaptan çıkarılır. Üretim firması kendi rezervasyonundaki ağır cezayı aktarırken bunun ana sözleşmeyle ilişkisini açıklamalıdır. Belgeli zarar hesabı, yalnız toplam bir “prodüksiyon kaybı” faturasıyla kurulmaz.

Yapılmayan çekimin tasarrufları neden düşülür?

TBK m.484’teki bütün zarar ifadesi, kalan brüt sözleşme bedelinin her durumda aynen alınacağı anlamına gelmez. Çekim yapılmadığı için doğmayan ekip günü, ulaşım, konaklama, kurgu ve benzeri maliyetler hesapta ayrılır. Firmanın sabit gideriyle bu projeyi yapmaması nedeniyle gerçekten tasarruf ettiği değişken gider aynı değildir. Muhasebe kaydındaki isim yerine giderin ekonomik işlevi açıklanmalıdır.

Boşalan kapasitenin başka bir işte kullanılması da somut bağlantısıyla değerlendirilir. Firma zaten iki işi aynı anda yapabilecekse sonradan aldığı her iş eski zararı ortadan kaldırmaz. Aynı ekip ve günün başka ücretli projeye ayrılması ise farklıdır. Hesap, iptal olmasaydı elde edilecek net menfaat ile iptalden sonraki gerçek durumun karşılaştırılmasını gerektirir. Varsayımsal tüm fırsatların kaybı tek toplam rakama dönüştürülmez.

İptal yerine erteleme kararı aynı mali sonucu doğurur mu?

Ertelemede üretimin devamı kararlaştırılır; fakat yeni gün, ek maliyet ve kullanılacak hazırlıklar açıkça belirlenmelidir. İlk güne ait mekân bedeli iade edilmezken yeni gün için başka ücret doğması mümkündür. Bunun hangi tarafa ait olduğu ilk sözleşmedeki risk dağılımı, ertelemenin nedeni ve sonradan varılan anlaşmayla değerlendirilir. Kanunda bütün reklam çekimlerinin bir kez ücretsiz erteleneceğine ilişkin genel kural yoktur.

Yeni tarih konuşulurken ilk iptal bildiriminden vazgeçilip vazgeçilmediği, önceki masraf talebinin korunup korunmadığı ve avansın yeni işe sayılıp sayılmadığı yazılı hale getirilir. Erteleme protokolü yalnız takvimi değiştirmemeli; aynı bütçenin hangi işlere yeteceğini de göstermelidir. İlk çekim için hazırlanan dekor, senaryo ve oyuncu sözleşmesinin yeni tarihte kullanılabilirliği ayrı kontrol edilir.

Kötü hava veya izin sorunu otomatik mücbir sebep midir?

Açık hava çekiminde yağış ihtimaliyle sonradan meydana gelen gerçek ifa imkânsızlığı birbirinden ayrılır. TBK m.136, borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeple ifanın imkânsızlaşmasını düzenler. Her güçlük, maliyet artışı veya gün değişikliği bu koşulu karşılamaz. Çekimin başka gün ya da mekânda yapılabilmesi, sözleşmede belirlenen zorunlu özellikler ve olayın süresi değerlendirilir. Tarafın kendi üstlendiği izni zamanında almaması da dışsal imkânsızlık gibi sunulamaz.

İmkânsızlık gerçekleşmişse alınan edimlerin geri verilmesi, kanun veya sözleşmeyle hasarın karşı tarafa yükletildiği ayrık durumlar ve gecikmeksizin bildirim borcu birlikte incelenir. TBK m.138’deki aşırı ifa güçlüğü ise farklı şartlara bağlıdır; basit bütçe artışının adı değiştirilerek uygulanmaz. Yağış tutanağı, resmî kapatma kararı veya izin yazısı hangi işin neden yapılamadığını göstermelidir. Sözleşmedeki hava koşulu maddesi ayrıca okunur.

Ürün, senaryo veya mekân onayı markadan gelmezse ne olur?

Çekimde kullanılacak ürünün teslimi, teknik açıklamanın doğrulanması ve gerekli marka onayları iş sahibinin hazırlık fiilleri arasında bulunabilir. TBK m.106, borçlunun ifası için gereken hazırlığı haklı sebep olmadan yapmayan alacaklının temerrüdünü düzenler. Ancak bütün gecikme markaya yüklenmeden önce firmaya ait hazırlığın hazır olup olmadığı ve eksik onayın hangi işi durdurduğu gösterilir. Sözleşmedeki onay takvimi bu nedenle önemlidir.

Üretim firması gerekli bilgi gelmediğinde gecikmenin etkisini zamanında açıklamalıdır. Çekimden hemen önce ilk kez istenen bir bilgiyle haftalardır beklenen zorunlu ürün teslimi aynı değildir. İş sahibinden kaynaklanan engel, üreticinin bağımsız eksiklerini ortadan kaldırmaz. Ek bekleme günü veya yeniden rezervasyon talebinde gerçek tarih, uygun bildirim ve masrafın önlenebilirliği değerlendirilir. Talep, yalnız “müşteri onayı gecikti” başlığına indirgenmez.

Avansın tamamı iptal nedeniyle yanar mı?

Ödemenin açıklamasına kapora yazılması, her durumda TBK m.178 anlamında cayma parası kararlaştırıldığını göstermez. TBK m.177, sözleşme kurulurken verilen paranın kural olarak sözleşmenin yapıldığını kanıtlayan bağlanma parası sayılmasını düzenler. Bağlanma parası ile cayma parasının ayrımı, çekim bütçesinden önce ödenen tutar için de yapılır. Cayma parası gerçekten kararlaştırılmışsa m.178’in özel sonuçları uygulanır.

Avans, iş bedelinin önceden ödenen bölümü niteliğindeyse tasfiye hesabına mahsup edilir. Yapılmış iş ve haklı zarar toplamı avansı aşıyorsa bakiye; düşük kalıyorsa iade konusu ortaya çıkar. Sözleşmedeki ayrı ve geçerli iptal düzeni de hesapta değerlendirilir. Para üretim firmasına değil mekân sahibine doğrudan ödenmişse kimin hangi sözleşme nedeniyle aldığı ayrıca belirlenmelidir. Aynı ödeme iki farklı tarafa karşı mükerrer iade talebine dönüştürülmez.

Sabit iptal bedeli ile ceza koşulu aynı mıdır?

Belirli gün sayısı kala ödenecek tutarın hukuki işlevi sözleşmeden anlaşılır. Bu tutar cayma yetkisinin karşılığı, önceden belirlenmiş zarar hesabı veya ceza koşulu olarak düzenlenmiş olabilir. TBK m.179/3, kararlaştırılan cezayı ödeyerek sözleşmeyi sona erdirme yetkisinin ispatını ayrıca düzenler. Maddeye bakılmadan her “iptal bedeli” kaydının aynı sonuç doğurduğu söylenemez.

Ceza koşulu varsa TBK m.179–182 ve tacir bakımından TTK m.22 birlikte incelenir. Tacir borçlu için yalnız aşırılık iddiasıyla indirim kuralı tüketici dosyasındaki gibi uygulanmaz. TBK m.180/2 uyarınca cezayı aşan zarar bakımından borçlunun kusurunu ispat koşulu ayrıca vardır. Ceza, yapılmış iş, avans ve gerçek zarar tek kalemde toplanmadan önce aralarındaki ilişki belirlenir. Önceden hazırlanmış şartlar bakımından TBK m.20–25 denetimi de saklıdır.

İptalde senaryo, ham görüntü ve tasarım kime verilir?

Üretim durdurulduğunda mevcut dosyaların fiziksel veya dijital teslimiyle bunların kullanma hakkı ayrı ele alınır. Tamamlanmış senaryo, ham görüntü, kurgu projesi, ses kaydı ve stok materyal aynı lisansa tabi olmayabilir. FSEK m.52, mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarruflarda yazılılık ve hakların ayrı ayrı gösterilmesi şartını içerir. Ücretin ödenmesi, bütün kullanım biçimlerini sınırsız devreden tek işlem değildir.

İptal protokolünde teslim edilecek dosyaların adı, sürümü ve kullanılabilecek kapsam gösterilir. Üçüncü kişiden lisanslanan müzik, oyuncu görüntüsü veya stok malzeme ayrıca belirtilir. Marka yeni firmayla çalışacaksa önceki hazırlığı hangi yetkiyle aktarabildiğini kontrol etmelidir. Buradaki amaç telif ihlalini baştan varsaymak değil, maddi tasfiye ile fikrî hak iznini aynı cümlede belirsiz bırakmamaktır.

İptal hesabının denetlenebilmesi için ne sunulmalıdır?

Talep tablosu en azından onaylanan toplam bütçeyi, tamamlanan işleri, üçüncü kişi yüklerini, tasarrufları, diğer işe yönlendirilen kapasiteyi ve önceki ödemeleri ayrı göstermelidir. Her satır sözleşme veya gerçekleşen işlem belgesine bağlanır. Aynı oyuncu ücretinin hem hazırlık bedelinde hem iptal cezasında bulunup bulunmadığı kontrol edilir. İade alınabilen rezervasyonlar ve yeniden kullanılabilir dekor için yapılan hesap açıklanır.

HMK m.199 uyarınca elektronik kayıtlar belge kapsamında değerlendirilir. E-posta zincirinin tamamı, onaylı bütçe sürümü ve mesajların tarihli asılları korunur. HMK m.190 çerçevesinde talebe bağlanan vakıaların ispatı gerekir. İptalden sonra değiştirilen tek taraflı maliyet tablosu, ilk onayın veya gerçek ödemenin yerine geçmez. Ticari defterlerin delil niteliği de HMK m.222’nin şartlarıyla ele alınır.

Bildirim ve ticari başvuru nasıl hazırlanır?

Sona erme bildirimi, proje adı ve sözleşmeyle birlikte kesin durdurma tarihini, hukuki sebebi ve mevcut işin korunmasına ilişkin talebi göstermelidir. Tacirler arasında temerrüt, fesih ve dönmeye ilişkin bildirimler bakımından TTK m.18/3’teki yollar dikkate alınır. İhtilaflı masraf kalemleri ayrı belirtilir; bütün hesabın kabul edildiği izlenimini veren genel ibra, hesap sonuçlanmadan verilmez. Üretim firmasına yeni harcama yapmaması bildirildiğinde bunun ulaştığı tarih saklanır.

Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili uyuşmazlıkta TTK m.4 ve m.5 uyarınca ticari dava ve görev değerlendirilir. Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari alacak ve tazminat taleplerinde TTK m.5/A dava şartı arabuluculuk düzenini içerir. Buna karşılık yalnız telif hakkından doğan farklı talepler kendi görev kurallarıyla incelenir. Başvurunun somut sonucu; yapılan iş, gerçek zarar, mahsup edilen avans ve iade veya bakiye tutarını açıklayan denetlenebilir bir hesap olmalıdır.

Sık sorulan sorular

Reklam çekimi başlamadan vazgeçersem ücret öder miyim?

Belirli sonuç üretimine ilişkin eser sözleşmesinde TBK m.484, iş tamamlanmadan fesih için yapılmış kısmın karşılığını ve yüklenicinin bütün zararlarını düzenler. Çekim gününün başlamamış olması hazırlık işlerinin yokluğu anlamına gelmez. Gerçek iş, belgeli zarar ve tasarruf edilen giderler ayrı hesaplanır.

Çekim firması sözünü tutmadıysa yine TBK 484 mü uygulanır?

İş sahibinin kendi tercihiyle vazgeçmesi ile yüklenicinin sözleşmeye aykırılığı farklıdır. Geç başlama veya zamanında bitiremeyeceğinin açıklaşmasında TBK m.473; temerrütte ilgili genel hükümler incelenir. İhlale dayanan sona erdirme, kusur gerektirmeyen serbest fesih hesabına otomatik dönüştürülmez.

Prodüksiyon bütçesinin tamamı iptal bedeli olarak istenebilir mi?

Kalan brüt bütçe her durumda zarar değildir. Yapılmayan iş nedeniyle tasarruf edilen maliyetler, geri alınan rezervasyon bedelleri ve ilgili kapasitenin başka işte kullanılması değerlendirilir. Geçerli özel iptal kaydının hukuki niteliği ayrıca belirlenir. Aynı gider hem yapılan iş hem zarar kalemine yazılmaz.

Oyuncu veya stüdyoya ödenen iptal cezası bana aktarılır mı?

Üçüncü kişi rezervasyonunun projeyle bağlantısı, ana sözleşmedeki yetki, gerçek ödeme veya borç, iptal şartı ve geri alınabilen tutar gösterilmelidir. Üretim firmasının kabul ettiği her ceza markanın otomatik borcu değildir. Giderin makullüğü ve sona erme ile nedenselliği dosyada açıklanır.

Çekim günü ertelenirse ikinci gün ücretsiz olmak zorunda mı?

Kanunda bütün reklam çekimlerine uygulanan ücretsiz erteleme hakkı bulunmaz. İlk sözleşme, ertelemenin nedeni ve yeni anlaşma esas alınır. İlk güne ait geri alınamayan giderler, yeni rezervasyonlar ve avansın yeni işe mahsubu açıkça yazılmalıdır. İptal ile erteleme aynı hesap değildir.

Yağmur nedeniyle çekim yapılamaması mücbir sebep sayılır mı?

TBK m.136 bakımından borçlunun sorumlu olmadığı gerçek ifa imkânsızlığı aranır. Her yağış veya masraf artışı yeterli değildir. Alternatif tarih ve mekânın sözleşmedeki sonuca uygunluğu, olayın süresi ve risk paylaşımı incelenir. Bildirim ve zararın büyümesini önleme yükümlülüğü ayrıca korunur.

Kapora yatırdım; iptalde mutlaka yanar mı?

Ödemenin adı tek başına belirleyici değildir. TBK m.177 bağlanma parası, m.178 ise gerçekten kararlaştırılmış cayma parası için farklı sonuçlar düzenler. Avans niteliğindeki ödeme tasfiye hesabından düşülür. İade veya bakiye tutarı, yapılan iş ve hukuken istenebilir kalemler belirlendikten sonra çıkar.

Sabit iptal cezasını ödersem başka borcum kalmaz mı?

Bu sonuç sözleşmeden ve kaydın hukuki niteliğinden çıkarılır. TBK m.179/3 cezayı ödeyerek sona erdirme yetkisinin ispatını düzenler. Ceza, yapılan iş bedeli ve aşan zarar ilişkisi ayrıca incelenir. TBK m.180/2 cezayı aşan zarar bakımından özel kusur ispatı şartı içerir.

Hazırlanan senaryoyu başka çekim firmasına verebilir miyim?

Dosyanın teslimiyle kullanım yetkisi ayrı konulardır. FSEK m.52 uyarınca mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarruflarda yazılılık ve hakların ayrı gösterilmesi gerekir. Senaryo, stok materyal, müzik ve oyuncu görüntüsünün izin kapsamları kontrol edilmeden bütün hazırlığın sınırsız devredildiği varsayılmaz.

İptal hesabına itiraz ederken hangi kayıtlar gerekir?

Onaylı teklif ve bütçe sürümleri, yetkili kişilerin yazışmaları, çekim takvimi, hazırlık teslimleri, üçüncü kişi rezervasyonları, iptal bildirimleri, iade alınan tutarlar ve banka ödemeleri birlikte sunulur. HMK m.199 kapsamında elektronik kayıtların aslı korunur. Tek taraflı toplam maliyet listesi bütün bu belgelerin yerine geçmez.

İstanbul ve Mersin ofislerinde ticari çekim iptali değerlendirilirken kesin çekim günü, durdurma bildiriminin ulaştığı saat ve üçüncü kişi rezervasyonlarının iptal takvimi birlikte incelenir. Türkiye genelindeki projelerde aynı ekip veya mekânın başka işe yönlendirilmesi, iade alınabilen bedeller ve yeni çekim tarihi hesabı etkiler. Bütçe, gerçekleşen kalemlerle karşılaştırılarak talep hazırlanır.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Kanun – UYAP güncel metin: 20–25, 106, 112, 136, 138, 177–182, 470, 473, 484, 512
• 6102 sayılı Kanun – UYAP güncel metin: 4, 5, 5/A, 18/3, 22
• 6100 sayılı Kanun – UYAP güncel metin: 190, 199, 222
• 5846 sayılı Kanun – UYAP güncel metin: 52

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →