İhracat İçin Kasalanan Makine Hasar Görürse Ambalaj Firmasının Sorumluluğu

Bir makineyi ihracat yolculuğuna uygun biçimde kasalamayı üstlenen bağımsız ambalaj firması, yalnız ahşap kutu teslim etmekle kararlaştırılan koruma sonucunu yerine getirmiş sayılmaz. Sözleşme kapsamındaki iç sabitleme, koruma, işaretleme ve kayıtlar birlikte değerlendirilir. Türk Borçlar Kanunu m. 470–472, bu eser sözleşmesinin sonuç, mesleki özen ve malzemeye ilişkin borçlarını düzenler.

Makine varışta hasarlı çıkmışsa kasalama ayıbı, taşıma olayı ve açılış sırasında yapılan müdahale ayrı araştırılır. Ambalaj firmasından istenecek zarar için TBK m. 112 uyarınca ihlal, gerçek kayıp ve uygun nedensellik bağı gösterilir; firma kusursuzluğunu ispat etmedikçe bu zararı gidermekle yükümlüdür. Taşıyıcının ambalaj yetersizliği savunması, bağımsız kasalama firmasının sorumluluğunu tek başına kesinleştirmez.

1. Satın alınan iş boş kasa mı, makinenin korunması mı?

Teklif, çizim, keşif notu ve siparişin hangi sonucu içerdiği belirlenir. Müşterinin ölçülerini verdiği boş kasanın imal edilmesiyle makinenin yerinde incelenip yolculuğa hazır paketlenmesi aynı borç değildir. Makinenin kasaya yerleştirilmesi, iç bağlantı, nemden korunma, sökülen parçaların düzenlenmesi ve dış işaretler ayrıca üstlenilmişse bunlar işin kapsamına girer. Sözleşmede bulunmayan bütün koruma görevlerini sonradan tek üreticiye yüklemek de doğru değildir.

TBK m. 19 ve m. 470 uyarınca tarafların gerçek ortak iradesi ve taahhüt edilen eser sonucu esas alınır. İşçilik ve malzemenin ayrı faturalandırılması, tek bir kasalama sonucunun birbiriyle ilgisiz satışlara bölündüğünü kendiliğinden göstermez. Malzemeyi kim sağlamıştır, uygulamayı kim yönetmiştir, teslim belgesini kim düzenlemiştir? Başvuru öncesinde bu sorular belgelerle cevaplanmalıdır.

2. Makinenin hangi bilgileri ambalaj firmasına verilmiştir?

Makinenin kimliği, ağırlığı, ölçüleri, hassas parçaları, üreticinin taşıma bilgileri ve planlanan sevk şekli iş emriyle eşleştirilir. Aynı modelin farklı donanımlı sürümleri bulunuyorsa yalnız ticari model adı yeterli değildir. Firmanın sahada ölçüm yapmasıyla müşterinin gönderdiği çizime göre iş alması farklı görev kapsamıdır. Sözleşmede doğrulama taahhüdü varsa hangi verilerin ayrıca kontrol edileceği belirtilmelidir.

TBK m. 471, aynı alandaki basiretli yüklenicinin mesleki ve teknik özenini arar. M. 472, verilen malzeme veya başka bir durum işin gereği gibi yapılmasını tehlikeye sokuyorsa derhâl bildirim gerektirir. Açık bir ölçü çelişkisi veya kritik bilgi eksikliği görülmüşse firmanın uyarısı ve müşterinin cevabı araştırılır. Müşterinin hiç vermediği bilgiyle profesyonel yüklenicinin kendi incelemesinde fark ettiği tehlike aynı değerlendirmeye tabi tutulmaz.

3. Kararlaştırılan yolculuk ile gerçekleşen sevk arasındaki fark

Kasalamada taahhüt edilen koruma, bilinen taşıma planıyla birlikte okunur. Depodan limana kısa nakil, deniz yolculuğu, aktarma ve varıştaki açık alanda bekleme farklı çevresel ve mekanik etkilerdir. Hukuk dosyası bu etkilere ilişkin teknik tasarım yapmaz; firmaya bildirilen koşullar ile onun kabul ettiği işin sınırını belirler. “İhracat ambalajı” adı, bütün olası yolculuk ve depolama koşullarına sınırsız garanti olarak kullanılamaz.

Sevk planı kasalama bittikten sonra değişmişse değişikliği kimin istediği ve firmaya haber verilip verilmediği incelenir. Buna karşılık başlangıçtan beri bilinen deniz taşıması, hasar sonrasında kapsam dışında gösterilemez. Sözleşmedeki güzergâh açıklaması, yükleme programı ve acente yazışmaları birlikte okunur. Birden fazla aşamanın bulunduğu taşımada ambalajın hangi aşamaya kadar koruma sağlamasının taahhüt edildiği açık tutulmalıdır.

4. Kasanın iç sabitlemesi ile konteynerdeki sabitleme aynı iş değildir

Makinenin kasa içindeki konumu ve bağlantısı bir iş; bitmiş kasanın araç, konteyner veya gemi üzerindeki yerleştirilmesi başka iştir. Her ikisini aynı firma üstlenmişse bütün kapsam değerlendirilir. Ayrı firmalar üstlenmişse kasanın kapatıldığı anda hangi işin tamamlandığı, taşıyıcıya hangi noktada teslim edildiği ve sonraki bağlantıları kimin yaptığı belgelenir. Sözleşme zinciri görülmeden bütün sabitleme hatalarını kasalama firmasına yöneltmek eksik incelemedir.

Kasada dış darbe izi bulunmaması, içeride yeterli koruma bulunduğunu kendiliğinden kanıtlamaz. Dış darbe izi bulunması da iç tasarımın mutlaka uygun olduğu sonucunu vermez. Teknik inceleme, makinedeki hasarın konumu ile kasa ve bağlantılardaki bulguyu karşılaştırmalıdır. Eksik bağlantı, kırılmış bağlantı ve taşıma sırasında yerinden ayrılma iddiaları farklı başlangıç verileri gerektirir; bir fotoğraftan bütün olay sırası kesinleştirilemez.

5. Nem veya korozyon zararında hangi kayıtlar gerekir?

Nem koruması üstlenilmişse hangi koruma kapsamının sözleşmeye alındığı, uygulamanın ne zaman tamamlandığı ve paketleme öncesi makinenin durumu belirlenir. Önceden ıslak veya kirli yüzeyin kapatılması ile kapalı ambalajın sonradan suya maruz kalması ayrı sebeplerdir. İş sahibinin temizlik veya hazırlık borcu varsa teslim tutanağıyla; firmanın hazırlık hizmeti varsa kendi iş kaydıyla denetlenir.

Varıştaki korozyon görüntüsü tek başına zarar başlangıcını göstermez. Paketleme öncesi fotoğraf, son kontrol, ambalajın açıldığı tarih ve makinenin açılıştan sonra tutulduğu ortam birlikte değerlendirilir. Uzun süre açık bırakılan makinedeki sonraki değişimle ilk açılışta görülen bulgular ayrılır. Numune veya parça incelemesi gerekiyorsa teknik uzman hangi bulgunun hangi zaman aralığını açıklayabildiğini raporunda belirtmelidir. Belgede bulunmayan bir nem koruma garantisi sonradan üretilmez.

6. Ahşap ambalaj işareti mekanik sağlamlık garantisi midir?

Ahşap ambalaja ilişkin bitki sağlığı şartı ile makinenin fiziksel korunması farklı konulardır. Bitki Karantinası Yönetmeliği m. 19/8, ihraç edilmek istenen ürünlerle beraberindeki ahşap ambalajın ISPM 15 uygunluğunun kontrolünü düzenler. Bu uygunluk kontrolü, kasanın taşıyacağı yük için bütün iç bağlantı ve dayanım hesabının yapıldığına dair özel hukuk kabulü değildir.

Kasalama firması gerekli işaret ve belgeleri sağlama borcunu üstlenmişse eksik veya başka ambalaja ait belge sunması ayrı sözleşme ihlalidir. Belge nedeniyle sevkiyatın durmasıyla makinenin kırılması aynı zarar hesabında açıklamasız birleştirilmez. Firmanın sevk ambalajını tanımlayan kasa numarası, makine seri numarası ve belge kapsamı birbiriyle eşleşmelidir. Etiketin varlığı, üstlenilen diğer koruma borçlarından bağımsız denetlenir.

7. Kasa kapanmadan önceki fotoğrafların işlevi

Kapatılmış kasanın dış yüzeyi, görünmeyen iç uygulamayı açıklamaz. Sözleşmede kontrol ve kayıt öngörülmüşse makinenin yerleştirilmesi, iç parçaların konumu, uygulanan koruma ve kapanış öncesi son durum izlenebilir biçimde kaydedilmelidir. Hangi fotoğrafın hangi kasaya ait olduğu dosya adıyla sınırlı kalmamalı; makine ve kasa kimliğiyle kurulmalıdır. Başka siparişten alınmış örnek uygulama fotoğrafı gerçek teslim kaydı sayılmaz.

Müşteri temsilcisinin imzası varsa imzanın kapsamı okunur. Yalnız paket adedi veya sevke hazır olma teyidi, bütün iç uygulamanın teknik olarak denetlendiği anlamına gelmez. Buna karşılık açıkça incelenmiş ve kabul edilmiş özellikler de yok sayılamaz. TBK m. 474 ve 477 çerçevesinde inceleme imkânı, kabulün kapsamı ve sonradan ortaya çıkan ayıbın niteliği birlikte değerlendirilir. İç bağlantının kapanıştan sonra görülememesi, kayıtların önemini artırır.

8. Varışta kasa açılırken delil nasıl korunur?

Açılış kaydı kasanın ilk dış durumundan başlamalı; makinenin ortaya çıkmasına kadar hangi parçaların kim tarafından çıkarıldığı anlaşılmalıdır. Kasa kırılarak açılmışsa açılış müdahalesi ile daha önceki kırık birbirinden ayrılır. Teslim saatindeki fotoğrafla birkaç gün sonra çekilmiş fotoğraf aynı aşamaya aitmiş gibi kullanılmaz. Makinenin varışta başka yere taşınıp taşınmadığı ve o taşımanın kaydı da tutulur.

Kasayı, iç destekleri veya hasarlı makine parçasını inceleme yapılmadan tamamen ortadan kaldırmak teknik değerlendirmeyi güçleştirir. Ürünün bulunduğu ülkede güvenli ve hukuka uygun muhafaza koşulları sağlanır; karşı tarafa mümkün olan inceleme imkânı bildirilir. Yabancı uzman raporunun hangi yükü ve hangi belgeleri gördüğü açık olmalıdır. Rapor yalnız alıcının aktardığı bilgiye dayanıyorsa bu sınır, doğrudan yerinde inceleme gibi gösterilmez.

9. Taşıyıcının ambalaj savunması ayrı sözleşmeyi nasıl etkiler?

TTK m. 862, hükmün uygulandığı taşımada gerekli ambalaj ve işaretleri gönderenin sağlamasını düzenler. İhracatçı bu işi bağımsız firmaya yaptırmışsa, taşıyıcıyla ilişkisi ile ambalaj firmasıyla ilişkisi ayrı kalır. Gönderenin ambalaj ve işaretleme borcu başlıklı rehber, taşıma tarafları arasındaki bu kuralı açıklar.

Deniz taşımasında taşıyanın ambalaj yetersizliği savunması da kendi kanuni şartlarına tabidir. Taşıyanın hasarı reddettiği mektup, ambalaj firmasına karşı verilmiş bir mahkeme kararı değildir. Firmanın kendi işi, uygulama kayıtları ve hasarın teknik nedeni yeniden incelenir. Aynı olayda taşıma sırasında yanlış işlem ile başlangıçtaki ambalaj ayıbı birlikte etkiliyse her sözleşme yönünden sonuçları ayrı kurulmalıdır.

10. Kasalama ayıbı için bildirim ve seçimlik haklar

Eser ilişkisinde TBK m. 474 teslimden sonra olağan akışta imkân bulunur bulunmaz inceleme ve ayıbın uygun sürede bildirilmesini ister. Varışta ortaya çıkan gizli ayıpta m. 477 uyarınca gecikmeksizin bildirim yapılır. Bildirim sözleşme tarafına yöneltilmeli; kasa, makine, sevkiyat, gözlenen hasar ve inceleme talebi belirtilmelidir. Teknik nedenin kesinleşmesi beklenirken gözlenmiş hasarın bildirilmesi ertelenmez.

TBK m. 475 uyarınca şartları gerçekleşen ücretsiz giderim, bedel indirimi veya dönme hakkı ile ek tazminat ayrılır. Kasa hizmetinin ücret iadesi, içinde taşınan makinenin bütün kaybını karşılayan tutar değildir. Makine hasarı TBK m. 112 kapsamında ayrıca talep edilir. Bir işte sınırlı işaret eksikliği bulunmasıyla kararlaştırılan koruma sonucunun bütünüyle kullanılamaz olması aynı ağırlıkta değerlendirilmez.

11. Müşteri çizimi ve alt firma kullanımı sorumluluğu kaldırır mı?

TBK m. 476, yüklenicinin açık ihtarına rağmen verilen talimattan doğan veya iş sahibine yüklenebilen ayıpta iş sahibinin ayıp haklarını sınırlar. Bunun için verilen çizim veya talimatın hangi yanlış sonuca yol açtığı belirlenmelidir. Müşterinin genel çizimiyle firmanın ayrıntılı teknik çözümü aynı belge değildir. Uygulamanın açık bir tehlike taşıdığı biliniyorsa m. 472’deki uyarı yükümlülüğü korunur.

Firma kendi malzemesindeki ayıp bakımından m. 472/1 uyarınca satıcı gibi sorumludur. İşi yardımcılarına yaptırması durumunda m. 116 ayrıca incelenir. “Kasayı başka atölye yaptı” açıklaması, üstlenilen paketleme sonucunu otomatik olarak başkasının borcuna çevirmez. Önceden hazırlanmış sorumluluk kayıtları m. 20–25; yüklenicinin kendi ağır kusurunu dışlayan kayıtlar m. 115 kapsamında denetlenir. Her teknik kasalama işi kanuni izinli meslek istisnası olarak kabul edilmez.

12. Makine onarımı, değer kaybı ve yeniden sevk gideri

İlk hesap makinenin gerçek teknik durumundan hareket eder. Hangi parça onarılacak, hangisi değişecek, makine tamamen kullanılamaz mı, onarım sonrasında ekonomik değer kaybı kalacak mı? Her kalem uzman değerlendirmesi ve ticari belgeyle açıklanır. Yeni ve daha yüksek özellikli makinenin satın alınması durumunda bağımsız kapasite artışı ile eski makinenin kaybı ayrılır. Aynı hasar hem tam makine bedeli hem tam onarım faturasıyla iki defa istenmez.

Acil parça gönderimi, yeniden kasalama, gerekli ekspertiz, uygun depolama ve ilave sevk giderleri olayla bağları kurularak gösterilir. İlk satışın olağan teslim masraflarıyla hatayı gidermek için doğmuş ek giderler karıştırılmaz. Makine alıcısının üretim kaybı ihracatçıya aktarılmışsa alıcının talebinin dayanağı, ödemenin gerekliliği ve miktarı ayrı incelenir. Sırf ticari ilişkiyi sürdürmek için verilen her indirim ambalaj firmasına otomatik yüklenmez.

13. Sigorta, delil tespiti ve süreler nasıl birlikte izlenir?

Sigorta eksperinin ambalaj kusuru değerlendirmesi poliçe dosyasında önemlidir; bağımsız firmaya karşı bütün tazminat unsurlarını kesinleştirmez. Sigortacı ödeme yapmışsa TTK m. 1472 uyarınca ödenen miktar ölçüsündeki hak geçişi dikkate alınır. Karşılanmayan kısım ve başka sorumlulardan tahsil edilen tutarlar ayrı gösterilir. Aynı zarar için hem ihracatçının hem sigortacının birbirini tekrarlayan tahsil talebi kurulmaz.

Türkiye’de delilin değişmesi veya kaybolması tehlikesinde HMK m. 400–403 delil tespiti koşulları değerlendirilir. Yabancı ülkedeki makineye ilişkin incelemenin usulü ayrıca planlanır; Türk mahkemesinin her yerde doğrudan keşif yapabileceği varsayılmaz. Eser ayıbından doğan davada TBK m. 478’in taşınmaz yapı dışındaki eserler için teslimden başlayan iki yıllık, ağır kusurda yirmi yıllık süresi uygulanır. Ticari para veya tazminat davasında TTK m. 5/A arabuluculuğu ayrıca izlenir.

Sık sorulan sorular

Kasa dışarıdan sağlamsa ambalaj firması sorumluluktan çıkar mı?

Dış görünüş, iç sabitlemenin ve koruma uygulamasının bütün özelliklerini göstermez. Sözleşme kapsamı, kapanış öncesi kayıtlar ve makinedeki hasarın teknik nedeni birlikte incelenir. TBK m. 112 uyarınca ihlal, zarar ve bağlantı gösterilmeden yalnız dış görüntüyle kesin sonuç kurulmaz.

Boş kasa satın almak ile yerinde kasalama yaptırmak aynı mıdır?

TBK m. 19 ve 470 kapsamında üstlenilen sonuç belirlenir. Müşteri ölçüsüne göre boş kasa imalatı, makinenin incelenip iç korumasıyla birlikte sevke hazırlanmasıyla aynı kapsamda değildir. İç yerleştirme, sabitleme ve diğer hizmetler ayrıca üstlenilmişse sözleşme borcuna dâhildir.

Konteyner içindeki bağlantıyı başka firma yaptıysa ne olur?

Makinenin kasa içindeki bağlantısı ile bitmiş kasanın konteynere sabitlenmesi ayrılır. Her firmanın sözleşmesi, teslim anı ve teknik katkısı belirlenir. Bir işin başkasınca yapılması kasalama firmasının kendi ayıbını ortadan kaldırmaz; kapsam dışındaki bağımsız iş de ona otomatik yüklenmez.

ISPM 15 işareti kasanın makineyi her bakımdan koruduğunu gösterir mi?

Bitki Karantinası Yönetmeliği m. 19/8 kapsamındaki ahşap ambalaj uygunluğu, mekanik koruma ve iç sabitlemenin bütün teknik özellikleriyle aynı kontrol değildir. Gerekli işaret ve belgenin sağlanması ile sözleşmedeki fiziksel koruma sonucu ayrı değerlendirilir.

Taşıyıcı ambalaj yetersiz dediğinde kasalama firması ödeme yapmak zorunda mı?

Taşıyıcının açıklaması bağımsız firmaya karşı kesin hüküm değildir. Firmanın üstlendiği iş, uygulama ayıbı ve hasarla bağlantı ayrıca ispatlanır. Taşıma olayı ile ambalaj hatası birlikte etkiliyse her borç ilişkisi kendi hükümlerine göre değerlendirilir.

Makine yabancı ülkede açıldıktan sonra ayıp bildirilebilir mi?

Başlangıçta görülemeyen ayıp sonradan ortaya çıkmışsa TBK m. 477 gereği gecikmeksizin bildirilir. Açılış tarihi, makine ve kasa kimliği, bulgular ve inceleme talebi sözleşme tarafına ulaştırılır. Yalnız teknik raporun tamamlanmasını beklemek bildirim borcunu belirsiz süre ertelemez.

Müşterinin çizimine uyulması her durumda sorumsuzluk sağlar mı?

Hayır. TBK m. 472 işi tehlikeye sokan durumun bildirilmesini; m. 476 ise açık ihtara rağmen verilen talimatın ayıba etkisinin incelenmesini gerektirir. Çizimin kim tarafından hazırlandığı kadar firmanın fark ettiği risk ve kendi üstlendiği teknik çözüm de önemlidir.

Kasalama ücretinin iadesi makine zararını da kapatır mı?

Hizmet bedeliyle makinenin fiziksel zararı farklı kalemlerdir. TBK m. 475 ayıp haklarını ve ek tazminatın saklılığını düzenler. Ücret iadesi dışında gerçek makine kaybı m. 112 koşullarıyla değerlendirilir; tarafların açık sulh veya ibra metni varsa kapsamı ayrıca okunur.

Kasanın açılırken parçalanması dava hakkını bitirir mi?

Tek başına hakkı bitirmez; ilk hasarla açılış müdahalesinin ayrılmasını zorlaştırır. Açılış sırası, fotoğraflar, çıkarılan destekler ve makine bulguları korunmalıdır. Güvenli ve hukuka uygun muhafaza ile gerekli teknik inceleme birlikte planlanır.

Kasalama ayıbı davasında süre ve sigorta ödemesi nasıl değerlendirilir?

Eser ayıbında TBK m. 478 kapsamında teslimden başlayan iki yıl, yüklenicinin ağır kusurunda yirmi yıl uygulanır. Bildirim yükümlülüğü ayrıca sürer. Sigorta ödemesinde TTK m. 1472 uyarınca ödenen miktar ölçüsünde hak geçişi ve karşılanmamış zarar ayrı gösterilir.

İstanbul ve Mersin bağlantılı makine ihracatında inceleme

İstanbul’da üretilip Mersin üzerinden sevk edilen veya bu şehirlerde kasalanan makine için tek sevkiyat dosyası hazırlanmalıdır. Makine seri numarası, kasa kodu, üretici taşıma bilgisi, kasalama teklifinin ekleri, kapanış öncesi kayıtlar ve varıştaki açılış görüntüleri eşleştirilir. Teknik inceleme fiziksel kasalama, konteynere yerleştirme ve taşıma aşamalarını ayrı değerlendirir. İstanbul ve Mersin bağlantılı hukuki dosyada yabancı alıcı yazışmalarının yalnız seçilmiş bölümleri değil tam zinciri korunmalı; uygulanacak hukuk, görev ve yetki sözleşmeler üzerinden belirlenmelidir.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — güncel resmî metin: 19–25, 112, 115–116, 470–472, 474–478
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — güncel resmî metin: 5/A, 862, 1472
• Bitki Karantinası Yönetmeliği — güncel resmî metin: 19/8
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — güncel resmî metin: 400–403

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →