İfa Yardımcısının Verdiği Zarardan Kim Sorumlu? TBK 116

Sözleşmeden doğan işini yardımcı kişiye gördüren borçlu, yardımcının o işi yürütürken sözleşmenin diğer tarafına verdiği zarardan TBK m.116 kapsamında sorumludur. İşin yardımcıya hukuka uygun biçimde bırakılmış olması tek başına sorumluluğu kaldırmaz. Borçlu, yalnız kendi personelinin hata yaptığını söyleyerek sözleşme karşısındaki borcundan kurtulamaz. Önce üstlenilen edim, yardımcıya bırakılan görev, zarar veren davranış ve zararla görev arasındaki bağlantı belirlenir.

Bu hüküm; teslim, kurulum, bakım, hizmet sunumu ve sözleşmeden doğan hakların kullanılması sırasında başkasından yararlanılan ilişkilerde önem taşır. Ancak bütün çalışan zararları aynı maddeye dayanmaz. Sözleşmenin karşı tarafının zararı bakımından TBK m.116, adam çalıştıranın üçüncü kişilere karşı sorumluluğu bakımından m.66 ayrı koşullar getirir. Hangi talebin hangi hukuki ilişkiye dayandığı, delil ve savunma düzenini doğrudan etkiler.

TBK m.116 hangi sorumluluğu düzenler?

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.116, iki alanı açıkça kapsar: borcun ifasının yardımcıya bırakılması ve bir borç ilişkisinden doğan hakkın yardımcı aracılığıyla kullanılması. Bu yüzden hüküm yalnız teslim edilecek eşyanın taşınmasına indirgenmez. Sözleşmeyle üstlenilen işin bir bölümünün görülmesi veya sözleşmeye dayalı yetkinin kullanılması sırasında karşı tarafa verilen zarar da inceleme alanındadır.

Maddenin amacı bakımından dış ilişkide sözleşmenin borçlusu değişmez. Yardımcıyla yapılan iç sözleşme, ilk sözleşmedeki alacaklının tarafını kendiliğinden değiştirmez. Borcun üçüncü kişiye devri, sözleşmenin devri ve borcun yerine getirilmesinde yardımcı kullanılması ayrı işlemlerdir. İşin sahada başka firma tarafından yapılması, ilk borçlunun bütün yükümlülüklerinin o firmaya geçtiğini tek başına göstermez.

Talep kurulurken yalnız yardımcı kullanıldığının söylenmesi yeterli değildir. Borçlunun karşı tarafa ne borçlandığı, yardımcının bu borcun hangi bölümünü yürüttüğü ve davranışın neden borca aykırı sonuç doğurduğu açıklanır. Sözleşme kapsamı belirlenmeden, işletme çevresinde ortaya çıkan her zarar m.116’ya bağlanamaz.

İfa yardımcısı mutlaka sigortalı çalışan mıdır?

Hayır. TBK m.116, birlikte yaşanan kişiler ve yanında çalışanlar gibi yardımcıları örnekleyerek düzenler. Hükmün uygulanması yalnız iş sözleşmesi veya bordro kaydına bağlanmamıştır. Borcun yerine getirilmesine fiilen katılan kişinin görevi ve bu katılımın borçluyla bağlantısı belirlenir. Ücret ödenip ödenmediği, yardımın sürekli veya tek seferlik olduğu tek başına bütün incelemeyi sonuçlandırmaz.

Bağımsız bir işletmeden hizmet alınması da yalnız bağımsızlık etiketiyle değerlendirilmez. İlk sözleşmenin borçlusunun kendi edimini yerine getirmek üzere başka bir işletmeden yararlanmasıyla, alacaklının o işletmeyle doğrudan ayrı sözleşme kurması farklıdır. Sözleşmeler, siparişler, görev yazıları ve fiili iş akışı, hangi borcun kim adına yerine getirildiğini gösterir.

Şirketler topluluğunda aynı marka altında faaliyet yürütmek, bütün şirketleri kendiliğinden aynı borçlu yapmaz. Sözleşmeyi yapan tüzel kişi, faturayı düzenleyen, işi üstlenen ve yardımcıyı görevlendiren kişi ayrı ayrı belirlenir. Tazminat talebinde şirket unvanının doğru gösterilmesi, yalnız ticari tanıtım adıyla yetinilmemesi gerekir. Yardımcı ilişkisi, şirketlerin hukuki kişiliklerini görmezden gelmenin aracı değildir.

İşi başkasına gördürme yetkisi sorumluluğu ortadan kaldırır mı?

TBK m.83, alacaklının borcun bizzat borçlu tarafından yerine getirilmesinde menfaati bulunmadıkça borçlunun şahsen ifayla yükümlü olmadığını düzenler. Bu genel kural, yardımcı kullanımına ilişkin ilk değerlendirmeyi sağlar. Sözleşme veya özel düzenleme şahsen ifa gerektiriyorsa bu sınıra uyulur. Yardımcıdan yararlanmanın izinli olması ile yardımcının verdiği zararın kime yükletileceği ayrı sorulardır.

TBK m.116, kanuna uygun görevlendirme yapılmış olsa bile sorumluluğu korur. Bu nedenle alacaklının ekip kullanılacağını bilmesi, her türlü zararı peşinen kabul ettiği anlamına gelmez. Yardımcı kullanma izniyle sorumsuzluk anlaşması aynı irade açıklaması değildir. Sorumsuzluk kaydı varsa bunun kapsamı ve geçerliliği m.116’nın ikinci ve üçüncü fıkraları ile diğer emredici hükümler üzerinden ayrıca incelenir.

Şahsen ifa zorunluluğuna aykırı biçimde işin devredilmesi ise başlı başına sözleşmeye aykırılık sorunu doğurur. Böyle bir durumda yalnız hukuka uygun yardımcı kullanımına ilişkin açıklamayla yetinilmez; TBK m.112 ve ilgili özel sözleşme hükümleri de değerlendirilir. Hukuki sebep, sözleşmede üstlenilen borcun türüne göre doğru kurulmalıdır.

Zarar ile yürütülen iş arasındaki bağlantı

Madde, yardımcıların işi yürüttükleri sırada diğer tarafa verdikleri zararı kapsar. Bu bağlantı yalnız olayın mesai saatinde gerçekleşmesinden veya kişinin şirket üniforması taşımasından çıkarılmaz. Yapılan işin sözleşmedeki görevle ilişkisi, kullanılan araçlar, verilen talimat ve zarar gören değerin bu faaliyetle bağlantısı ortaya konulur. Salt zaman ve yer birlikteliğiyle hukuki sorumluluk tamamlanmış olmaz.

İfa faaliyetinin teknik sonucuyla, bu faaliyet sırasında karşı tarafın korunması gereken mal veya diğer değerlerine verilen zarar ayrı kalemlerde açıklanır. Kurulumun tamamlanmamasıyla kurulum sırasında teslim alınan eşyanın zarar görmesi aynı zarar hesabı değildir. Her kalemde ihlal edilen borç, ortaya çıkan kayıp ve davranışla sonuç arasındaki nedensellik gösterilir.

Yardımcının görevi dışına çıktığı savunmasında işin fiili yürütülüşü incelenir. İç talimatın ihlal edilmesi, dış ilişkide sorumluluğu kendiliğinden ortadan kaldıran bir belge değildir. Buna karşılık sözleşmeyle ve görevlendirmeyle ilgisi bulunmayan kişisel davranış da yalnız kişinin çalışan olması nedeniyle m.116 kapsamına sokulamaz. Sınır, somut görev ve zarar bağlantısına göre çizilir.

Borçlu kendi kusuru bulunmadığını söyleyerek kurtulur mu?

TBK m.116, yardımcı aracılığıyla yürütülen edimin sonuçlarını borçluya bağlar. Bu nedenle borçlunun işi bizzat yapmadığı veya olaya fiziksel olarak katılmadığı açıklaması yeterli bir sorumsuzluk gerekçesi değildir. Yardımcı kişinin borca aykırı davranışının borç ilişkisi içindeki sonucu değerlendirilir. Alacaklının her dosyada işletme sahibinin ayrıca şahsi hatasını bulması şart koşulamaz.

Bu kural, zarar doğuran her olay için koşulsuz ödeme yükümlülüğü anlamına gelmez. Sözleşmeye aykırılığın bulunmaması, ileri sürülen zararın gerçekleşmemesi, nedensellik bağının kurulamaması veya uygulanabilir geçerli bir sorumluluk sınırının bulunması ayrı savunmalardır. Hangi koşulun gerçekleşmediği somutlaştırılmalıdır. Personeli dikkatle seçtim savunmasıyla zararın sözleşmeyle bağlantısı yok savunması aynı hukuki gerekçeye dayanmaz.

TBK m.112 ve m.114, borca aykırılık sorumluluğunun genel çerçevesini sağlar. Borcun içeriği, işin özel niteliği ve tarafların sorumluluğu belirlenirken bu hükümler birlikte okunur. Yardımcı kullanıldığı için alacaklının sözleşmede kararlaştırılan ifa standardı düşürülemez; sözleşmedeki sonuç veya özen borcu ne ise değerlendirme o borç üzerinden yapılır.

TBK m.66 ile TBK m.116 arasındaki temel farklar

TBK m.66, adam çalıştıranın çalışanın işi sırasında başkalarına verdiği zarardan sorumluluğunu düzenler ve seçim, talimat, gözetim, denetim ile işletme düzeni bakımından kurtuluş kanıtını ayrıca içerir. TBK m.116 ise borç ilişkisinin diğer tarafına karşı yardımcı fiilinden sorumluluktur. M.66’daki özen kanıtı, m.116’ya aynen taşınarak otomatik kurtuluş yolu oluşturmaz.

Adam çalıştıranın TBK m.66 sorumluluğu için hazırlanan delil listesi, sözleşme ilişkisi incelenmeden m.116 dosyasına aynen uygulanmamalıdır. Aynı olayın birden fazla sorumluluk sebebini doğurması durumunda TBK m.60’taki sorumluluk sebeplerinin yarışması ayrıca değerlendirilir. Hukuki sebeplerin birden fazla olması, aynı zararın iki kez tahsiline yol açmaz.

Yardımcının fiilinden sorumsuzluk anlaşması

TBK m.116/2, yardımcıların fiilinden doğan sorumluluğun önceden yapılan anlaşmayla tamamen veya kısmen kaldırılmasına izin verir. Bunun varlığı, bütün kayıtların geçerli olduğu anlamına gelmez. Önce gerçekten yardımcı fiiline ilişkin bir anlaşma bulunup bulunmadığı, sonra sınırın hangi faaliyet ve zararları kapsadığı, son olarak emredici düzenlemelere aykırılığı incelenir.

Borçlunun kendi ağır kusuruna ilişkin sorumsuzluk kaydı TBK m.115 gereğince kesin hükümsüzdür. Yardımcı fiiline ilişkin m.116 düzeni, borçlunun kendi ağır kusurunu yardımcıya yükleyerek koruma altına almasına dayanak oluşturmaz. İşin tehlikeli biçimde organize edilmesi gibi borçlunun kendisine yüklenen ihlal ile yardımcının münferit davranışı doğru ayrıştırılmalıdır.

Standart sözleşmedeki sorumsuzluk kaydı bakımından TBK m.20–25’teki genel işlem koşulları denetimi de önem taşır. Karşı tarafın aleyhine olan kayıt için bilgilendirme ve kabul, sözleşmenin niteliğine yabancılık, açıklık ve dürüstlük kuralına aykırılık ayrı kontrol konularıdır. Genel işlem koşulunun yazılmamış sayılması, yalnız sayfada imza bulunup bulunmadığına indirgenmez.

İzinle yürütülen uzmanlık hizmetlerinde kesin hükümsüzlük

TBK m.116/3, uzmanlık gerektiren hizmet, meslek veya sanatın ancak kanun veya yetkili makam izniyle yürütüldüğü durumlarda özel koruma getirir. Böyle bir faaliyette yardımcı fiillerinden sorumlu olunmayacağına ilişkin anlaşma kesin hükümsüzdür. İncelemede hem uzmanlık niteliği hem de faaliyetin izinle yürütülme şartı gösterilir; yalnız işin zor olduğunun söylenmesi hükmün bütün koşullarını karşılamaz.

Hizmetin farklı aşamalarının başka kişilere gördürülmesi, bu yasak karşısında alacaklının korumasını kaldırmaz. Sözleşmedeki sorumluluk sınırı, ilgili işin gerçek niteliğine göre değerlendirilir. Herhangi bir alt hizmetin dışarıdan alınmasıyla asıl borçlunun izinli meslek faaliyeti içindeki yükümlülüğü ortadan kalkmış sayılmaz. Sözleşme, ruhsat veya izin kaydı ve görev kapsamı birlikte incelenir.

TBK m.115/3’te borçlunun kendi hafif kusuruna, m.116/3’te yardımcı kişinin fiiline ilişkin ayrı düzenlemeler bulunur. Bu iki hükmün tek cümleye sıkıştırılması, hangi sorumsuzluk kaydının neden geçersiz olduğunu belirsizleştirir. Talepte, kaydın hangi fıkraya aykırı olduğu açıkça belirtilmelidir.

Özel sözleşme hükümleri neden ayrıca incelenir?

Yardımcı kullanımının genel düzeni, her sözleşmenin özel hükümlerini ortadan kaldırmaz. Vekâlet sözleşmesinde TBK m.506 şahsen ifa ve işi başkasına gördürmenin koşullarını; m.507 yetkili ve yetkisiz tevkilin sorumluluk sonuçlarını düzenler. İfa yardımcısıyla vekilin yerine geçen alt vekil aynı hukuki konuma otomatik olarak yerleştirilmez.

Alt vekil ve tevkil sorumluluğu konusunda sözleşme yetkisi, seçme ve talimat yükümlülüğü ile doğrudan hak ayrı incelenir. Bu özel düzeni görmeden yalnız m.116’ya dayanılması sorumluluk ölçütünü eksik bırakır. Satış, eser, taşıma veya başka sözleşme türlerinde de ilgili özel hükmün varlığı araştırılır; genel madde, bütün sözleşmeleri aynı süre ve talep düzenine dönüştürmez.

Zarar hesabı, yardımcının kişisel sorumluluğu ve rücu

Alacaklının zararı, sözleşmenin hiç veya gereği gibi yerine getirilmemesiyle bağlantılı kalemler hâlinde gösterilir. Onarım gideri, ikame ifa harcaması ve başka ekonomik kayıp aynı tutara tekrar tekrar eklenmez. TBK m.114/2, haksız fiil sorumluluğu hükümlerinin sözleşmeye aykırılığa kıyasen uygulanacağını düzenler. Zararın ispatında TBK m.50’nin zarar ispatı ölçütleri bu bağlantı içinde ele alınır.

Yardımcının şahsen sorumluluğu ayrı bir hukuki dayanak gerektirir. Kendi fiili TBK m.49 şartlarını taşıyorsa haksız fiil sorumluluğu değerlendirilir. Aynı zarardan farklı sebeplerle birden fazla kişi sorumluysa m.61–62’nin müteselsil sorumluluk ve iç paylaşım hükümleri gündeme gelir. Alacaklının bir kişiden ödeme alması, aynı kaybı başka sorumludan yeniden tahsil hakkı vermez.

Asıl borçlunun zarar görene ödeme yapmasıyla yardımcıya ne ölçüde döneceği aynı soru değildir. Yardımcının kendi sözleşmesi ve kişisel sorumluluğu incelenir. İşçi bakımından TBK m.400, işin tehlikesini, uzmanlık ve eğitim gereksinimini, bilinen yetenek ve nitelikleri değerlendirmeye katar. Dış ilişkide ödenen tutarın tamamı, iç ilişkide otomatik olarak işçiye yüklenmez.

Alacaklının davranışının zarar hesabına etkisi

Yardımcı fiilinden sorumluluk, zarar görenin davranışının hiç incelenmeyeceği anlamına gelmez. TBK m.114/2’nin bağlantısıyla uygulanan m.52, zarar görenin zararın doğmasına veya artmasına katkısını ve tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştıran davranışını değerlendirmeye alır. Bu nedenle ilk zarar ile sonradan artan zarar ayrılır. Artışın hangi işlemden kaynaklandığı teknik ve mali kayıtlarla gösterilir; yalnız alacaklı dikkat etmedi denilerek soyut bir indirim oranı belirlenmez.

Zararın tespitine yönelik incelemenin yapılabilmesi için hizmetin tamamlandığı tarih, aykırılığın öğrenildiği an, karşı tarafa yapılan bildirim ve sonraki müdahaleler kronolojik sıraya konur. Alacaklının yaptığı zorunlu müdahaleyle mevcut sorunu büyüten işlem aynı değerlendirmeye tabi değildir. Yeni bir tamir veya ikame hizmet alınmışsa bunun hangi eksikliği giderdiği ve tutarın neden gerekli olduğu açıklanır. Yardımcıdan kaynaklanan ilk hata, sonraki her harcamanın otomatik sebebi kabul edilmez.

Yardımcı yalnız borcu yerine getirirken mi sorumluluk doğurur?

TBK m.116’nın kapsamı borcun ifasıyla sınırlı değildir. Borç ilişkisinden doğan bir hakkın kullanılmasının yardımcıya bırakılması da maddede açıkça yer alır. Bu bölümde inceleme, kullanılan hakkın kaynağına ve sınırına yönelir. Borç ilişkisine dayanmayan bir yetki iddiasıyla hareket edilmesi ile gerçekten sözleşmeden doğan hakkın yürütülmesi birbirinden ayrılır.

Görevlendirme belgesi, hakkın karşı tarafa yöneltilmesine ilişkin yazışma ve fiili uygulama kayıtları birlikte değerlendirilir. Yardımcının yaptığı işlemin hangi sözleşme maddesine dayandığı gösterilmeden, her müdahale hakkın kullanılması olarak nitelendirilmez. Aynı şekilde yardımcı kullanılması, sözleşmenin diğer tarafına tanınmış koruyucu koşulları devre dışı bırakmaz. Hakkın sınırlarıyla zararın meydana gelme şekli birlikte açıklanır.

Talep dosyasında görev bağlantısı ve süreler

Sözleşme, hizmet kapsamı, görevlendirme, iş emri, teslim veya müdahale kaydı temel belge grubudur. Olay tutanağı, teknik rapor, yazışma, fotoğraf ve zarar hesabı bu ilk gruba bağlanır. Görevlendirme belgesi yardımcının ne yaptığını; teknik rapor davranışın sonuçla ilişkisini; ödeme belgesi ise belirli harcamanın yapıldığını gösterir. Bu belgelerin hiçbiri diğer bütün unsurların yerine tek başına geçmez.

Elektronik iş kayıtlarının ve mesajların delil niteliği HMK m.199 kapsamında değerlendirilir. Kayıtların kaynak, tarih ve kullanıcı bilgileri korunmalıdır. Yalnız isim benzerliğiyle görevi gerçekleştiren kişi belirlenmiş sayılmaz. Teknik inceleme gerekiyorsa HMK m.266 çerçevesinde uygun uzmanlık alanı seçilir; bilirkişiden hukuki sorumluluğa ilişkin mahkeme yerine karar vermesi istenmez.

TBK m.116 tek başına bütün talepler için ortak bir zamanaşımı süresi getirmez. TBK m.146’nın genel on yıllık süresi, m.147’deki beş yıllık alacaklar ve ilgili özel sözleşme süreleri birlikte kontrol edilir. Başlangıç bakımından m.149’da muacceliyet esas alınır. Bu nedenle sözleşmenin türü belirlenmeden her yardımcı zararı için tek bir süre ilan edilmesi doğru değildir.

İfa yardımcısının zararından sorumluluk hakkında sorular

Şirket yalnız personel hata yaptı diyerek sorumluluktan kurtulur mu?

Hayır. TBK m.116’nın şartları oluştuğunda yardımcı kişinin işi yürütürken sözleşmenin diğer tarafına verdiği zarar asıl borçlunun sorumluluğunu doğurur. Personelin fiiliyle sözleşmedeki görev arasındaki bağlantı belirlenir.

İfa yardımcısının iş sözleşmesi bulunması zorunlu mu?

Hayır. TBK m.116 çalışanları örnek olarak sayar; yardımcı kavramını yalnız sigortalı işçiyle sınırlamaz. Kişinin borcun ifasına hangi görevle ve kimin organizasyonu içinde katıldığı incelenir.

Yardımcı kullanmasına izin verdim; bütün zararları kabul etmiş mi olurum?

Hayır. Yardımcı kullanımına izin ile sorumsuzluk anlaşması farklıdır. TBK m.116, hukuka uygun görevlendirmede de sorumluluğu düzenler. Ayrı bir sorumsuzluk kaydı varsa kapsamı ve kanuni geçerliliği incelenir.

Çalışanı dikkatle seçmek TBK m.116 sorumluluğunu kaldırır mı?

TBK m.66’daki seçim, talimat ve denetime ilişkin kurtuluş kanıtı m.116’da aynı şekilde düzenlenmemiştir. Yalnız dikkatli seçim açıklamasıyla sözleşmeden doğan yardımcı sorumluluğu ortadan kalkmaz.

Yardımcı fiilinden sorumsuzluk sözleşmesi her zaman geçerli midir?

Hayır. TBK m.116/2 anlaşmaya izin verir; üçüncü fıkra izinle yürütülen uzmanlık faaliyetlerinde yasak getirir. Genel işlem koşulları, borçlunun kendi kusuru ve diğer emredici hükümler ayrıca kontrol edilir.

İzinle yürütülen uzmanlık hizmetinde yardımcı zararı sözleşmeyle dışlanır mı?

TBK m.116/3’ün koşulları varsa bu sorumsuzluk anlaşması kesin hükümsüzdür. Faaliyetin uzmanlık gerektirmesi ve kanun veya yetkili makam izniyle yürütülmesi birlikte belirlenir.

Alt vekil her durumda ifa yardımcısıyla aynı kurala mı tabidir?

Hayır. Vekâlette TBK m.506–507’nin şahsen ifa, yetkili veya yetkisiz tevkil ve doğrudan hak düzeni ayrıca uygulanır. Alt vekilin hukuki konumu belirlenmeden yalnız m.116’ya dayanılmaz.

Zararı hem şirketten hem yardımcıdan iki kez alabilir miyim?

Hayır. Birden fazla kişinin sorumluluğu kendi koşullarıyla kurulsa dahi aynı zarar iki kez tahsil edilmez. TBK m.61–62 çerçevesinde dış sorumluluk ve sorumluların iç paylaşımı ayrılır.

İşveren ödediği bütün tazminatı işçiye yükleyebilir mi?

Otomatik olarak yükleyemez. İşçinin kişisel sorumluluğu ve TBK m.400’deki işin tehlikesi, uzmanlık, eğitim, yetenek ve nitelik ölçütleri değerlendirilir. Dış ilişkideki ödeme iç ilişkiyi tek başına belirlemez.

TBK m.116 için her olayda on yıllık zamanaşımı mı vardır?

Hayır. M.116 özel bir ortak süre koymaz. Genel m.146, m.147’deki özel alacak grupları ve sözleşme türüne ilişkin diğer süreler kontrol edilir. Sürenin başlangıcında m.149 ve ilgili özel düzenleme esas alınır.

Resmî mevzuat dayanakları

Türk Borçlar Kanunu: m.20–25, 49–52, 60–62, 66, 83, 112, 114–116, 146–149, 400 ve 506–507. Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m.190, 199 ve 266.