Aynı Olayda Sözleşme ve Haksız Fiil Birlikte Uygulanır mı? TBK 60 Sorumluluk Sebeplerinin Yarışması 2026

Bir zarar çoğu zaman tek bir hukuk kuralının ihlalinden doğmaz. Örneğin bir hizmet sağlayıcının sözleşmeye aykırı davranışı aynı zamanda kişinin beden bütünlüğüne veya malvarlığına zarar veren bir haksız fiil oluşturabilir. İşverenin çalışanı aracılığıyla verdiği zarar hem sözleşme ilişkisine hem adam çalıştıranın sorumluluğuna bağlanabilir. Sağlık hizmetinde sözleşme, vekâlet veya eser hükümleri ile haksız fiil sorumluluğu aynı maddi olay üzerinde kesişebilir.

Bu yazıyla ilgili genel bir sorunuz mu var? Anonim soru sor

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.60, bu tür durumlarda “sorumluluk sebeplerinin yarışması” kuralını getirir. Hâkim, zarar gören aksini istemiş olmadıkça veya kanunda aksi öngörülmedikçe, zarar görene en iyi giderim imkânı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verir. Bu hüküm yalnız akademik bir sınıflandırma değildir; zamanaşımı, ispat yükü, kusur karinesi, görev, faiz ve zarar kapsamı gibi sonuçları etkileyebilir.

TBK 60 ne düzenler?

TBK m.60’a göre bir kişinin sorumluluğu birden çok sebebe dayandırılabiliyorsa hâkim, zarar gören aksini istemiş olmadıkça veya kanunda aksi öngörülmedikçe, zarar görene en iyi giderim imkânı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verir.

Hükmün üç önemli unsuru vardır. Birincisi aynı zarar bakımından gerçekten birden fazla sorumluluk sebebinin bulunmasıdır. İkincisi kanunda bu yarışmayı çözen özel bir düzenlemenin olmamasıdır. Üçüncüsü zarar görenin belirli bir hukuki sebebin uygulanmasını açıkça sınırlamamış olmasıdır.

TBK m.60, zarar görene aynı zarar için iki kez tazminat alma hakkı vermez. Sorumluluk sebepleri yarışır; zarar tek olduğundan giderim de tek zararın karşılığıyla sınırlıdır.

Sorumluluk sebeplerinin yarışması nedir?

Yarışma, tek bir maddi olayın birden fazla hukuki sorumluluk normunun şartlarını aynı anda gerçekleştirmesidir. Örneğin bir otel müşterisinin sözleşme ilişkisi içinde bulunduğu işletmede bakım eksikliği nedeniyle yaralanması hâlinde işletmenin sözleşmeye aykırılığı, haksız fiil ve somut koşullara göre yapı veya adam çalıştıran sorumluluğu birlikte tartışılabilir.

Bu durum “birden fazla zarar” anlamına gelmez. Aynı bedensel zarar için birden çok hukuki dayanak vardır. Davacı aynı kalemi her hukuki sebep için ayrı ayrı tahsil edemez; mahkeme en uygun sorumluluk düzenini belirleyerek tek giderim sağlar.

Yarışma ile müteselsil sorumluluk da farklıdır. Yarışmada aynı kişinin aynı zarar bakımından birden çok hukuki sebebe göre sorumluluğu gündemdedir. Müteselsil sorumlulukta ise birden fazla kişinin aynı zarardan sorumlu olması söz konusudur. TBK m.61 ve m.62 bu ikinci ilişkiyi düzenler.

Sözleşme sorumluluğu ile haksız fiil ne zaman birlikte doğar?

Taraflar arasında sözleşme bulunması, sözleşmenin ihlali aynı zamanda genel koruma normlarını ihlal ediyorsa haksız fiil sorumluluğunu her zaman ortadan kaldırmaz. Bir teslim borcunun geç ifası yalnız sözleşmeye aykırılık olabilirken, hizmet sırasında müşterinin beden bütünlüğüne zarar verilmesi aynı zamanda haksız fiil oluşturabilir.

Sözleşmeye dayalı sorumluluk ile haksız fiil arasında ispat, kusur ve zamanaşımı yönünden farklar bulunur. Sözleşme sorumluluğunda TBK m.112 ve devamı, borçlunun kusursuzluğunu ispatlama yükünü doğurabilir. Haksız fiilde ise TBK m.50 kural olarak zarar görenin zarar ve kusuru ispat etmesini öngörür.

Bu nedenle aynı olayda hangi hukuki sebebin zarar gören için daha elverişli olduğu somut biçimde incelenir. “Sözleşme varsa haksız fiil uygulanmaz” veya “haksız fiil her zaman daha avantajlıdır” şeklinde genel kural yoktur.

Kusursuz sorumluluk ile diğer sebepler yarışabilir mi?

Evet. Olayın şartları hem kusur sorumluluğunu hem kusursuz sorumluluk hükmünü karşılayabilir. Örneğin bir çalışanın görevini yaparken üçüncü kişiye zarar vermesinde çalışanın kendi haksız fiil sorumluluğu ile işverenin TBK m.66 kapsamında adam çalıştıran sorumluluğu birlikte gündeme gelebilir.

Yapı malikinin TBK m.69’daki sorumluluğu, hayvan bulunduranın TBK m.67’deki sorumluluğu veya tehlikeli işletmenin TBK m.71’deki sorumluluğu da somut fiilin diğer hukuki sebepleriyle kesişebilir.

Özel hükmün varlığı her zaman diğer hükümleri tamamen dışlamaz. Hangi normun özel düzenleme olduğu, kanunun yarışmaya izin verip vermediği ve TBK m.60’ın uygulanabilirliği ayrı değerlendirilmelidir.

“Zarar görene en iyi giderim imkânı” ne demektir?

En iyi giderim, yalnız en yüksek rakamı ifade etmez. Hukuki sebebin zarar görene sağladığı ispat kolaylığı, kusur karinesi, zamanaşımı, sorumluluk kapsamı, talep edilebilecek zarar kalemleri ve dava şartları birlikte değerlendirilir.

Örneğin bir hukuki sebepte borçlunun kusursuzluğunu ispat etmesi gerekirken diğerinde davacı kusuru ispatlamak zorunda olabilir. Bir sebepte daha uzun zamanaşımı bulunabilir. Başka bir özel kanun doğrudan sorumluluk veya sigorta koruması sağlayabilir. Mahkeme dosyanın özelliklerini dikkate alır.

Ancak “en iyi giderim” kuralı kanunun emredici sınırlarını aşamaz. Özel kanun belirli bir hukuki sebebi münhasır kılmışsa TBK m.60 ile bu özel düzenleme bertaraf edilemez.

Davacı hukuki sebebi seçmek zorunda mı?

HMK m.33 uyarınca hâkim Türk hukukunu resen uygular. Davacı vakıaları doğru ve eksiksiz anlatmakla yükümlüdür; hukuki nitelendirme hâkime aittir. Bununla birlikte davacının talep sonucu ve açık iradesi mahkemenin sınırlarını belirler. TBK m.60 da zarar görenin aksini istemesi ihtimalini açıkça tanır.

Bu nedenle dilekçede “TBK 49” veya “TBK 112” maddesinin yanlış yazılmış olması tek başına davanın reddini gerektirmez; fakat vakıaların yalnız belirli sorumluluk sebebine göre anlatılması, diğer sebebin kurulması için gerekli olguların eksik kalmasına neden olabilir.

En güvenli yöntem, olayın maddi vakıalarını ayrıntılı ve somut biçimde anlatmak; uygulanabilecek sorumluluk sebeplerini alternatif veya yarışan hukuki dayanaklar olarak göstermek; talep sonucunu ise tek zararın giderimine göre kurmaktır.

Hâkim hukuki nitelendirmeyi değiştirebilir mi?

Evet. HMK m.33’e göre hâkim hukuki nitelendirmeyle bağlı değildir ve Türk hukukunu resen uygular. Ancak hâkim tarafların ileri sürmediği yeni vakıaları kendiliğinden davaya ekleyemez. Vakıa taraflardan, hukuki nitelendirme mahkemeden gelir.

TBK m.60, bu ilkeyi sorumluluk sebeplerinin yarışması bakımından özel olarak güçlendirir. Hâkim, şartlar oluşmuşsa zarar görene daha iyi giderim sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verebilir.

Tarafların hukuki dinlenilme hakkı korunmalıdır. Mahkemenin beklenmedik bir hukuki nitelendirme üzerinden karar vereceği durumlarda taraflara iddia ve savunmalarını sunma imkânı tanınması usul güvencesinin gereğidir.

Sorumluluk sebebinin seçimi ispat yükünü etkiler mi?

Evet. Haksız fiilde TBK m.50 zarar görenin zarar ve kusuru ispat yükünü düzenler. Sözleşmeye aykırılıkta TBK m.112 borçlunun borca aykırılık nedeniyle doğan zarardan sorumlu olduğunu, kusursuzluğunu ispat ederse sorumluluktan kurtulacağını öngörür.

Kusursuz sorumluluk hükümlerinde ise kanunun öngördüğü özel kurtuluş kanıtı veya doğrudan sorumluluk sistemi uygulanır. Bu nedenle aynı olayın farklı hukuki sebebe yerleştirilmesi, kimin hangi vakıayı ispatlayacağını değiştirebilir.

İspat avantajı tek başına norm seçimini belirlemez; fakat “en iyi giderim” değerlendirmesinin önemli unsurlarından biridir.

Sorumluluk sebeplerinin yarışması zamanaşımını nasıl etkiler?

Her sorumluluk sebebinin kendi zamanaşımı düzeni olabilir. Haksız fiilde TBK m.72, genel olarak öğrenmeden itibaren iki ve fiilden itibaren on yıllık süreleri; suç varsa daha uzun ceza zamanaşımını öngörür. Sözleşmeye dayalı alacaklarda TBK m.146 ve özel maddelerde farklı süreler bulunabilir.

Aynı olayda bir hukuki sebebin zamanaşımına uğraması, diğer sebebin de mutlaka aynı anda sona erdiği anlamına gelmez. Ancak Yargıtay içtihatları, özel kanunlar ve sorumluluk ilişkisinin niteliği dikkate alınarak somut hesap yapılmalıdır.

Dava açılırken bütün olası hukuki sebeplerin süreleri ayrı tabloda incelenmelidir. En iyi giderim değerlendirmesinde zamanaşımı avantajı önemli olabilir.

TBK 60’ın sık görüldüğü uyuşmazlıklar

Sağlık hizmetleri

Özel hastane veya hekim ilişkisinde sözleşmeye aykırılık ile haksız fiil sorumluluğu kesişebilir. Bedensel zarar ve aydınlatma yükümlülüğü ayrı değerlendirilir.

Taşıma ve yolcu ilişkileri

Taşıma sözleşmesinin ihlali aynı zamanda yolcunun beden veya malvarlığına zarar veren haksız fiil oluşturabilir. TTK ve özel taşıma hükümleri de devreye girebilir.

Konaklama, spor ve hizmet işletmeleri

Sözleşmeyle güvenli hizmet sağlama yükümlülüğü, yapı malikinin veya adam çalıştıranın sorumluluğu ve genel haksız fiil hükümleri aynı olayda yarışabilir.

İş ilişkisi dışındaki işveren–üçüncü kişi zararları

Çalışanın üçüncü kişiye zarar vermesinde çalışanın haksız fiili ile işverenin TBK m.66 sorumluluğu kesişir; birden çok sorumlu varsa TBK m.61 de gündeme gelir.

Tüketici işlemleri

Ayıplı mal veya hizmet, tüketici hukuku seçimlik haklarının yanında bedensel veya başka ek zarar doğurmuşsa TBK sorumluluk hükümleri de değerlendirilir. Tüketici mevzuatındaki özel hükümler saklıdır.

Dava dilekçesi nasıl kurulmalıdır?

Önce olayın kronolojisi ve taraflar arasındaki ilişki eksiksiz yazılmalıdır. Sözleşme varsa sözleşmenin hangi borcunun ihlal edildiği; haksız fiil varsa hukuka aykırı davranış; kusursuz sorumluluk varsa özel hükmün şartları ayrı açıklanmalıdır.

Zarar kalemleri bir kez talep edilmeli, aynı zarar farklı hukuki sebepler altında tekrar edilmemelidir. “Sözleşmeden 100.000 TL + haksız fiilden aynı zarar için 100.000 TL” şeklindeki mükerrer yapı yanlıştır. Hukuki sebepler alternatif veya yarışan dayanaklardır; giderim tek zararı karşılar.

Haksız fiilin genel şartları için TBK 49 rehberi, ispat için TBK 50 rehberi incelenebilir.

Sık yapılan hatalar

• Sözleşme varsa haksız fiil hükümlerinin hiçbir şekilde uygulanamayacağını kabul etmek.
• Aynı zararı her hukuki sebep için ayrı ayrı istemek.
• Yarışma ile müteselsil sorumluluğu karıştırmak.
• Özel kanunun münhasır düzenlemesini gözden kaçırmak.
• Hukuki sebebe odaklanıp gerekli maddi vakıaları dilekçede anlatmamak.
• Her sorumluluk sebebinin farklı zamanaşımını kontrol etmemek.
• İspat yükündeki farklılıkları değerlendirmemek.
• Davacının açık iradesini ve talep sonucunun sınırını göz ardı etmek.

Pratik kontrol listesi

1. Taraflar arasında sözleşme bulunup bulunmadığını belirleyin.
2. Fiilin bağımsız haksız fiil oluşturup oluşturmadığını inceleyin.
3. Kusursuz sorumluluk hükmü bulunup bulunmadığını kontrol edin.
4. Özel kanunun uygulama alanını belirleyin.
5. Her sebep için kurucu vakıaları ayrı yazın.
6. İspat yükünü her sebep bakımından karşılaştırın.
7. Zamanaşımı sürelerini ayrı hesaplayın.
8. Zarar kalemlerini mükerrer istemeyin.
9. En iyi giderim imkânının hangi sebepte olduğunu gerekçelendirin.
10. Görev, yetki ve dava şartlarını uygulanan özel mevzuata göre kontrol edin.

Sık sorulan sorular

TBK 60 ne demektir?

Aynı kişinin aynı zarar bakımından birden fazla hukuki sorumluluk sebebine tabi olduğu durumda, kural olarak zarar görene en iyi giderim sağlayan sebebin uygulanmasını düzenler.

Sözleşme varsa haksız fiil davası açılamaz mı?

Hayır. Sözleşme ihlali aynı zamanda haksız fiilin unsurlarını taşıyorsa sorumluluk sebepleri yarışabilir.

Davacı hukuki maddeyi yanlış yazarsa dava reddedilir mi?

Hâkim hukuki nitelendirmeyi resen yapar; ancak davacı kurucu maddi vakıaları ve talep sonucunu eksiksiz ortaya koymalıdır.

İki hukuki sebebe dayanıp iki kez tazminat alınabilir mi?

Hayır. Aynı zarar iki kez giderilemez.

En iyi giderim sadece en yüksek tazminat mı?

Hayır. İspat kolaylığı, zamanaşımı, sorumluluk kapsamı ve özel koruma da değerlendirilir.

Kusursuz sorumluluk da yarışabilir mi?

Evet. Özel kusursuz sorumluluk hükmü ile diğer sorumluluk sebepleri aynı olayda kesişebilir.

TBK 60 ile TBK 61 arasındaki fark nedir?

TBK 60 aynı kişinin birden çok sorumluluk sebebini; TBK 61 ise birden çok kişinin aynı zarardan dış ilişkide müteselsil sorumluluğunu düzenler.

Hâkim davacının belirtmediği hukuki sebebi uygulayabilir mi?

HMK m.33 çerçevesinde hukuki nitelendirmeyi resen yapabilir; ancak tarafların ileri sürmediği vakıaları kendiliğinden yaratamaz.

Zamanaşımı hangi sebebe göre hesaplanır?

Yarışan her sorumluluk sebebinin zamanaşımı ayrı değerlendirilir; özel kanun ve içtihatlar dikkate alınır.

TBK 60 tüketici davalarında uygulanır mı?

Özel tüketici hükümleri saklı olmak üzere, aynı zarar bakımından TBK sorumluluk sebepleri de oluşmuşsa yarışma değerlendirmesi yapılabilir.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →