Özel Yazılım Rakibe Lisanslandı: Münhasırlık Sözü, Kullanımın Durdurulması ve Zarar

Özel yazılım için geliştirme bedeli ödemek, sağlayıcının aynı yazılımı başkalarına lisanslamasını kendiliğinden yasaklamaz. FSEK m. 56 uyarınca kanun veya sözleşmeden aksi anlaşılmadıkça ruhsat basittir. Buna karşılık geçerli tam ruhsat veya belirli rakiplere vermeme taahhüdü varsa sağlayıcının davranışı bu kapsamla karşılaştırılır.

Telif hakkının münhasır kullanımı, yazılım firmasının sözleşmesel satış sınırlaması ve müşterinin gizli bilgisinin korunması farklı hukuki temellere dayanır. Uyuşmazlıkta hangi hakkın verildiği, rakibe gerçekte hangi sürümün sunulduğu ve müşterinin hangi menfaatinin zedelendiği belirlenir. Talep yalnız rakibin benzer işlev kullanmasına değil, somut hak ve taahhüde bağlanmalıdır.

Yazılımın müşteriye özel geliştirilmesi tek kullanım hakkı verir mi?

Projeye özel işlev hazırlanması, geliştirme ücretinin tamamının karşılanması ve kaynak kodun teslim edilmesi ayrı olgulardır. Bunlardan hiçbiri tek başına bütün mali hakların müşteriye geçtiğini veya sağlayıcının sektörde başka iş yapmasının yasaklandığını göstermez. Sözleşmenin hak ve kullanım bölümü, geliştirme kapsamıyla birlikte okunmalıdır.

TBK m. 19 tarafların gerçek ve ortak iradesini; FSEK m. 52 mali haklara ilişkin yazılılık ve hakların ayrı gösterilmesini düzenler. Satış sunumundaki özel çözüm ifadesi ile imzalı münhasırlık taahhüdü aynı değildir. Bununla birlikte sağlayıcının açık ve geçerli biçimde kabul ettiği rakibe vermeme borcu, ürünün standart modüller içermesi gerekçesiyle bütünüyle yok sayılamaz.

FSEK m. 56 hangi münhasırlığı düzenler?

FSEK m. 56, aynı ruhsatın başkalarına da verilebildiği basit ruhsatla yalnız bir kişiye özgü tam ruhsatı ayırır. Kanun veya sözleşmeden aksi anlaşılmadıkça ruhsat basit kabul edilir. Bu nedenle yazılı kullanım izni bulunması, kullanıcının piyasadaki tek yetkili kişi olduğunu otomatik göstermez.

Basit ve tam ruhsat ayrımı yapılırken hangi mali hakkın, hangi yazılım bölümünde ve hangi sınırlar içinde verildiği belirlenir. Belirli sektördeki kullanım için kurulan münhasırlık bütün dünyadaki her kullanımı kendiliğinden kapsamaz. FSEK m. 48’deki süre, yer ve içerik sınırlarıyla m. 52’nin şekil şartı birlikte incelenir.

Rakibe satış yapmama sözü her zaman tam ruhsat mıdır?

Sağlayıcı müşteriye basit kullanım yetkisi verirken belirli şirketlere satış yapmamayı ayrıca üstlenmiş olabilir. Bu durumda müşterinin sağlayıcıya karşı sözleşmesel talebi ile telif hakkına dayanan talebi aynı değildir. Bir yapmama borcunun varlığı, mali hakkın bütünüyle devredildiğini veya bütün üçüncü kişi lisanslarının otomatik hükümsüz olduğunu göstermez.

TBK m. 26 sözleşme özgürlüğünü, m. 27 emredici hükümlere ve diğer geçerlilik sınırlarına aykırılığı düzenler. Taahhüdün gerçek içeriği belirlenmeden yalnız münhasır kelimesiyle sonuç kurulmaz. Yasaklanan fiil lisans vermek, aynı ürünü pazarlamak, belirli modülü kullandırmak veya rakibe özel geliştirme yapmak olabilir. Talep, kabul edilmiş fiil ve kapsamla sınırlı kurulmalıdır.

Yasak hangi ürün, şirket, süre ve faaliyet için geçerlidir?

Yazılımın adı yanında sürüm, modül ve uyarlama kapsamı gösterilir. Rakip listesi belirli unvanlarla mı, nesnel faaliyet tanımıyla mı kurulmuştur, bu ayrım önemlidir. Müşterinin sonradan rakip saydığı her işletme başlangıçtaki yasağa otomatik eklenmez. Grup şirketleri, yeni kurulan iştirakler ve devralınan işletmeler bakımından sözleşmedeki tanım okunur.

Münhasırlığın başlangıcı geliştirme sözleşmesi, teslim veya belirli ödeme tarihine bağlanmış olabilir. Süre sona erdikten sonraki yeni lisansla süre içinde verilen lisansın devamı aynı durum değildir. Bölgeler ve satış kanalları da kaydedilir. Sağlayıcının yalnız unvanı farklı bir grup şirketi üzerinden işlem yapması hâlinde gerçek davranış ve anlaşmanın kapsamı birlikte değerlendirilir.

Satış görüşmesi, demo ve kalıcı kullanım aynı fiil midir?

Sağlayıcının rakiple görüşmesi, ürün sunumu yapması ve kullanılabilir kopya vermesi ayrı olaylardır. Sözleşme yalnız belirli lisansı vermeyi yasaklıyorsa salt tanışma toplantısı aynı fiil kabul edilemez. Ancak pazarlama veya teklif sunma da açıkça kapsamda bulunuyorsa yasak yalnız imzalanmış satış sözleşmesine indirgenmez. Talepte hangi davranışın hangi hükmü ihlal ettiği gösterilmelidir.

Deneme kullanımının ücretsiz olması, kapsam içindeki bir yazılım kullandırmasını otomatik serbest hâle getirmez. Demo için verilen süre, erişilebilir modüller ve aktarılan kopyalar belirlenir. Buna karşılık sağlayıcının genel ürününü tanıtan sunumla müşteriye özgülenmiş modülün çalışır erişime açılması birbirinden ayrılır. Aynı ticari görüşmede her ikisi yer alıyorsa deliller bölüm bölüm incelenmelidir.

Bu ayrım, ceza koşulunda ihlal sayısını ve durdurma talebinin kapsamını da etkiler. Bir teklifin ardından açılan deneme hesabı ile kalıcı lisansın üç ayrı ceza doğurduğu, metin incelenmeden varsayılmaz. Gerçek işlem zinciri ve kararlaştırılan ölçüt birlikte uygulanır.

Önceden var olan modüller ve ortak kütüphaneler nasıl ayrılır?

Müşteriye özgü geliştirilen kodla sağlayıcının daha önce kullandığı genel araçlar aynı envanterde gösterilmemelidir. Sözleşme bu genel bileşenleri açıkça saklı tutmuşsa müşterinin her yeniden kullanım üzerinde münhasırlık iddia etmesi doğru olmaz. Buna karşılık sağlayıcı gerçekten müşteriye özgülenmiş bir modülü sonradan genel kütüphane olarak adlandırarak taahhüdünü değiştiremez.

Geliştirme tarihleri, önceki sürümler, teknik belgeler ve hak ekleri bu ayrımı kurar. Ortak altyapı kullanımıyla müşteriye özgü karar kurallarının veya ekranların aynen aktarılması aynı değildir. İnceleme, ürünün tamamına tek etiket koymak yerine somut bileşenler üzerinden yürütülür. Hangi parçanın hangi hukuki yetkiyle rakip ürüne girdiği gösterilmelidir.

Rakibin aynı işlevi kullanması tek başına ihlal midir?

FSEK m. 2, bilgisayar programının ifade biçimiyle programın temelindeki düşünce ve ilkeleri ayırır. Aynı iş sorununu çözen iki program bulunması, korunan kodun kopyalandığını tek başına kanıtlamaz. Teknik karşılaştırma, ortak işlevi değil alınmış somut ifade unsurlarını belirlemelidir. Ürünün ekran görüntüsü bu incelemenin yalnız bir parçasıdır.

Ancak sözleşme sağlayıcının belirli rakip için benzer işlev geliştirmesini ayrıca ve geçerli biçimde sınırlandırmışsa telif koruması dışındaki işlev benzerliği sözleşmesel incelemede önem taşıyabilir. Burada dayanak FSEK üzerinde iş fikri tekeli değil, kabul edilmiş borçtur. Kod kopyalama bulunmaması her sözleşmesel yasağı otomatik etkisiz kılmaz; sözleşmenin kapsamı ayrıca uygulanır.

Müşterinin iş kuralları ve gizli belgeleri rakibe aktarılmışsa ne değişir?

Projede kullanılan fiyatlama mantığı, müşteri listesi veya işletmeye özgü planın hukuki niteliği ayrı belirlenir. Bilginin gerçekten gizli tutulması, erişim sınırları ve sağlayıcıya hangi amaçla verildiği önemlidir. Her sektörel bilgi veya yaygın yöntem ticari sır sayılmaz. Müşteri, korunmasını istediği bilgiyi somutlaştırmalıdır.

TTK m. 54–55 kapsamında dürüstlüğe aykırı davranış, emanet edilmiş iş ürününden yetkisiz yararlanma ve üretim veya iş sırrının hukuka aykırı açıklanması kendi koşullarıyla incelenir. Kaynak kodun ticari sır koruması, münhasır lisansın yerine geçmez. Aynı olayda farklı menfaatler korunabilir; her iddianın belgesi ve hukuki unsuru ayrı gösterilmelidir.

Kod yeniden yazılmışsa sağlayıcının bütün sorumluluğu biter mi?

Sağlayıcının yeni ürünün farklı kodla geliştirildiğini söylemesi teknik olarak araştırılır. Sadece dosya adları veya değişken adları değiştirilmişse bunun korunan ifadenin kullanımına etkisi ayrıca incelenir. Gerçekten bağımsız geliştirilmiş bölümün eski kodla aynı sayılması da doğru değildir. Geliştirme geçmişi ve ürünlerin hangi tarihte ortaya çıktığı önemlidir.

Yeniden yazım savunması, sözleşmedeki yasağın yalnız belirli kodu mu yoksa belirli rakibe çözüm sunmayı mı kapsadığı sorusunu ortadan kaldırmaz. Müşteriye ait gizli iş bilgisinin kullanılması da kaynak kodun farklı olmasıyla kendiliğinden hukuka uygun hâle gelmez. Teknik bağımsızlık, sözleşmesel kapsam ve bilgi kullanım izni üç ayrı başlık altında kontrol edilmelidir.

Her geniş münhasırlık hükmü geçerli kabul edilir mi?

4054 sayılı Kanun m. 4, belirli piyasada rekabeti sınırlama amacı veya etkisi taşıyan teşebbüsler arası anlaşmaları düzenler. M. 5’te muafiyet için ekonomik veya teknik gelişme, tüketici yararı, önemli ölçüde rekabetin sürmesi ve zorunlu olandan fazla sınırlamama koşulları birlikte aranır. Sırf sözleşmeye yazılması her sınırlamayı geçerli kılmaz.

Belirli kodun sınırlı süreyle müşteriye özgülenmesiyle sağlayıcının bütün yazılım faaliyetini geniş bir pazarda yasaklamak aynı ekonomik sonuç değildir. İncelemede ilgili pazar, tarafların konumu, süre ve fiili etki değerlendirilir. Her münhasır lisans otomatik yasak da değildir. Sözleşmesel talep kurulurken dayanak hükmün geçerliliği, yalnız ihlal olgusundan ayrı kontrol edilmelidir.

Rakibe gerçekte ne verildiği hangi delillerle ortaya konur?

Tanıtım sayfası, ürün sürümü, demo, satış duyurusu ve hukuka uygun elde edilmiş lisans bilgileri bir araya getirilir. Sağlayıcının rakibi referans göstermesi, hangi modül ve kullanımın verildiğini tek başına açıklamaz. Genel danışmanlık hizmetiyle yasaklı yazılımın kullanımının sağlanması ayrılmalıdır. Talep edilen teknik inceleme bu belirsizliği somut sorulara dönüştürür.

HMK m. 199 elektronik belgelerin, m. 266 teknik bilirkişi incelemesinin çerçevesini düzenler. Karşılaştırılacak sürüm ve tarih belirlenmeden yalnız benzer ekranlar sunmak eksik kalır. Rakibin sistemine yetkisiz erişim veya sözleşme dışı kod edinimi yerine hukuka uygun deliller ve yargısal usul kullanılır. Delil dosyasında elde etme biçimi de korunmalıdır.

Sağlayıcıdan yalnız tazminat mı istenir?

TBK m. 113, yapmama borcuna aykırılığın doğurduğu zararın giderilmesini ve aykırı durumun ortadan kaldırılması talebini düzenler. Bu nedenle geçerli satış yapmama taahhüdünde devam eden ihlalin durdurulması ayrıca değerlendirilir. İstenen işlem, sağlayıcının hangi borca aykırı davranışına son vereceğini açık göstermelidir.

Yeni lisans vermenin durması, mevcut yasaklı kullandırmanın sona erdirilmesi ve gizli bilginin daha fazla aktarılmaması farklı taleplerdir. Müşteri, sırf kendi sözleşmesine dayanarak her üçüncü kişinin bütün sisteminin kapatılmasını otomatik isteyemez. Üçüncü kişiye yönelen talebin hak temeli ve kapsamı ayrıca belirlenir. Sağlayıcının davranışıyla rakibin bağımsız hukuki durumu birbirine karıştırılmaz.

Rakibe karşı telif talebini kim ileri sürebilir?

Müşterinin mali hak sahibi, tam ruhsat sahibi veya yalnız sözleşmesel yasak alacaklısı olması farklı konumlardır. İleri sürülecek talep bakımından hak ve yetki zinciri belirlenmelidir. FSEK m. 66 ve m. 69 kapsamındaki kaldırma ve önleme yolları, gerçekten ihlal veya tehlikeye maruz kalan hakla bağlantılıdır.

Sağlayıcıya ödenen geliştirme bedelinin yüksekliği tek başına müşterinin bütün telif davalarında yetkili olduğunu göstermez. FSEK m. 52’ye uygun hak belgeleri ve ilgili ruhsatın kapsamı incelenir. Hak sahibiyle işbirliği veya sözleşmede düzenlenen takip yetkileri de dosyada gösterilir. Başka müşteriye lisans verilmesi iddiası, hak sahipliği incelenmeden doğrudan her kişiye yöneltilmiş telif talebine dönüştürülmemelidir.

Rakibe dağıtım sürerken geçici koruma istenebilir mi?

FSEK m. 77, kanunla tanınmış hakların ihlal veya tehdidinde, maddede belirtilen gereklilik ve kuvvetli olasılık koşullarıyla tedbiri düzenler. Sözleşmesel talepte HMK m. 389–392 kapsamında hakkın elde edilmesinin zorlaşması veya ciddi zarar tehlikesi, yaklaşık ispat ve teminat değerlendirilir. Her iddia kendiliğinden tedbir kararı doğurmaz.

Talep, tartışmalı ürün, modül, müşteri grubu ve kullanım biçimiyle somutlaştırılmalıdır. Bütün sağlayıcı faaliyetinin durdurulması, dar bir modül uyuşmazlığından otomatik çıkarılamaz. Kaybolma riski bulunan sürüm ve lisans kayıtları için HMK m. 400 ve devamındaki delil tespiti ayrıca değerlendirilir. Geçici koruma ve nihai zarar hesabı farklı amaçlara hizmet eder.

Münhasırlığın bozulması nedeniyle zarar nasıl hesaplanır?

TBK m. 112 uyarınca geçerli borcun ihlali, zarar ve nedensellik gösterilir; sağlayıcı kendisine kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe sorumludur. Müşterinin yazılımı kullanmaya devam etmesi bütün kaybı ortadan kaldırmaz. Buna karşılık geliştirme ücretinin tamamı, kullanılabilir ürünün değeri yok sayılarak otomatik zarar ilan edilemez.

Özel kullanım için ayrıca ödenen bedel, doğrulanmış müşteri kaybı veya somut rekabet avantajının ekonomik etkisi kendi belgeleriyle incelenir. Rakibin bütün satışları müşterinin kaybettiği satışlar sayılmaz. Aynı ürünün standart lisans bedeli ile kararlaştırılmış özel kullanım bedeli arasındaki fark da tek başına kesin tazminat rakamı değildir. Talep somut ekonomik sonuç ve doğru hukuki sebebe bağlanmalıdır.

Sağlayıcının rakipten kazandığı bütün para müşteriye ait midir?

Sağlayıcının rakibe kestiği faturada yasaklı modülün yanında bakım, donanım veya başka bağımsız hizmet bulunabilir. Toplam faturanın tamamı müşterinin zararı kabul edilmez. Sözleşmesel tazminat, özel fikrî hak talepleri ve haksız rekabetten doğan taleplerin hesap kuralları ayrı değerlendirilmelidir.

TTK m. 56 kapsamında haksız rekabet tazminatında hâkim, maddede belirtilen koşullarla davalının elde etmesi mümkün görülen menfaatin karşılığına karar verebilir. Bu hüküm her sözleşme ihlalinde bütün cironun devri anlamına gelmez. Aynı ekonomik kaybın hem zarar hem gelir aktarımı adıyla tekrar tahsili istenmemelidir. Gelirin hangi bölümünün hangi hukuka aykırı fiilden kaynaklandığı gösterilir.

Rakibe satış için ceza koşulu varsa zarar ispatı gerekir mi?

TBK m. 180/1 uyarınca alacaklı zarar görmese de kararlaştırılan cezanın ifasını isteyebilir; ceza borcunun kendi koşulları ayrıca gerçekleşmelidir. Yasaklı her satışın, her lisansın veya her günün ayrı ceza doğurup doğurmadığı metnin kapsamıyla belirlenir. Aynı işlem için hangi ölçütün kabul edildiği açıklaştırılmalıdır.

Ceza tutarını aşan zarar bakımından m. 180/2’nin borçlunun kusurunu alacaklının ispatlamasına ilişkin özel kuralı korunur. TBK m. 179–182 ile tacir bakımından TTK m. 22 birlikte değerlendirilir. Ceza koşulunun kapsamı ve indirim rejimi, geçerli münhasırlık borcundan bağımsız varsayılamaz. Ceza kaydı temel yasağın geçerlilik sorununu kendiliğinden gidermez.

Uyuşmazlık giderilirken hangi somut sonuç kayda alınmalıdır?

Sağlayıcıdan yeni satışın durması, belirli kullanımın sonlandırılması veya münhasırlık kapsamının yeniden düzenlenmesi isteniyorsa her işlem ve tarih yazılır. Rakipte mevcut lisansların gerçek durumu açıklanmadan yalnız gelecekte dikkat edileceği sözü yeterli sonuç belgesi değildir. Kalan bakım ve müşterinin kendi kullanımının kesintisiz sürmesi de ayrıca düzenlenir.

Geçmiş dönem zarar ve ceza talepleriyle gelecekteki hak kapsamı farklı maddelerde yer alır. Yeni hak veya ruhsat düzeni FSEK m. 52’nin şekil şartlarına uygun kurulmalıdır. Sadece müşteriyle sağlayıcının anlaşması, üçüncü kişinin hak ve yükümlülüklerini onun katılımı veya bağımsız hukuki dayanak olmadan değiştirmez. Kapanış, teknik ürün envanteriyle hukuki yetki listesinin aynı sonucu göstermesiyle tamamlanır.

Sık sorulan sorular

Özel yazılımın bütün bedelini ödemek rakibe satışı yasaklar mı?

Tek başına yasaklamaz. FSEK m. 56 uyarınca aksi anlaşılmadıkça ruhsat basittir. Geçerli tam ruhsat, mali hak devri veya belirli rakibe satış yapmama taahhüdü varsa kapsamı ayrıca uygulanır.

Tam ruhsat bütün dünya ve bütün modüller için midir?

Kapsam sözleşmeyle belirlenir. FSEK m. 48, m. 52 ve m. 56 birlikte incelenerek hak, yazılım bölümü, süre ve yer saptanır. Sınırlı münhasırlık bütün kullanımlara kendiliğinden genişlemez.

Rakibe vermeme maddesi mali hakkın devri anlamına gelir mi?

Her zaman gelmez. Sağlayıcının sözleşmesel yapmama borcu ile telif hakkının devri veya tam ruhsat farklıdır. Müşterinin sağlayıcıya talebiyle üçüncü kişiye ileri süreceği hak ayrı belirlenmelidir.

Rakipte benzer ekran görmek telif ihlalini kanıtlar mı?

Tek başına yeterli değildir. FSEK m. 2 bakımından işlev ve fikir ile korunan somut ifade ayrılır. Kullanılan sürüm, kod ve diğer unsurlar teknik olarak karşılaştırılır. Sözleşmesel benzer çözüm yasağı varsa o da ayrıca incelenir.

Sağlayıcı kodu yeniden yazdığını söyleyerek kurtulur mu?

Teknik bağımsızlık ve sözleşmenin kapsamı ayrı kontrol edilir. Yasak belirli rakibe çözüm sunmayı da kapsıyorsa farklı kod kullanımı tek başına cevap değildir. Müşterinin gizli iş bilgisinin kullanılması da ayrıca değerlendirilir.

Genel kütüphanelerin başka müşteride kullanılması her zaman ihlal mi?

Önceden var olan ve sözleşmede saklı tutulan bileşenler ayrılır. Ancak gerçekten müşteriye özgülenmiş kod sonradan genel kütüphane etiketiyle kapsam dışına çıkarılamaz. Geliştirme tarihi ve hak envanteri belirleyicidir.

Her münhasırlık maddesi geçerli midir?

Geçerlilik ayrıca incelenir. TBK m. 27 ve koşulları varsa 4054 sayılı Kanun m. 4–5 değerlendirilir. Her sınırlama otomatik geçerli olmadığı gibi her özel yazılım lisansı da otomatik rekabet ihlali değildir.

Rakibe satış sürüyorsa yalnız tazminat mı istenir?

TBK m. 113 kapsamında yapmama borcuna aykırı durumun ortadan kaldırılması ayrıca istenebilir. Hak ihlalinde FSEK ve ilgili tedbir hükümleri de değerlendirilir. Talep somut ürün ve davranışla sınırlandırılmalıdır.

Sağlayıcının rakipten elde ettiği bütün ciro müşteriye ödenir mi?

Otomatik olarak ödenmez. İlgili hukuki talebin hesap şartları ve yasaklı fiille bağlantı gösterilir. TTK m. 56 özel koşulları, sırf sözleşme ihlali gerekçesiyle bütün cironun devrine dönüştürülemez.

Ceza koşulu varsa ayrıca zarar göstermek gerekir mi?

TBK m. 180/1 kapsamında ceza için zararın bulunması şart değildir; cezanın doğum koşulları gerçekleşmelidir. Cezayı aşan zarar için m. 180/2 kusurun alacaklı tarafından ispatına ilişkin özel kural getirir. Tacir rejimi ayrıca dikkate alınır.

İstanbul ve Mersin ofislerinde özel yazılım münhasırlığı uyuşmazlıklarında hak sözleşmesi, ürün envanteri ve rakibe sunulan gerçek sürüm birlikte incelenir. Teknik benzerlik tek başına hukuki sonucu belirlemez. Müşterinin sağlayıcıya karşı sözleşmesel talebi, üçüncü kişiye yönelik hak takibi ve ekonomik kayıp hesabı ayrı dayanaklarla hazırlanır.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu — güncel resmî UYAP metni: m. 2, 48, 52, 56, 66, 69 ve 77
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — güncel resmî UYAP metni: m. 19, 26–27, 112–113 ve 179–182
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — güncel resmî UYAP metni: m. 22 ve 54–56
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — güncel resmî UYAP metni: m. 199, 266, 389–392 ve 400–405
• 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun — Rekabet Kurumu resmî metni: m. 4–5

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →