Kamu Yararı Nedeniyle Patentte Zorunlu Lisans | SMK 132

Patent konusu buluşun kamu sağlığı, millî güvenlik veya ülkenin ekonomik ve teknolojik gelişimi bakımından kanunda belirtilen önemi taşıması, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.132 kapsamında kamu yararı nedeniyle zorunlu lisansı gündeme getirir. Bu konuda kanunun karar mercii olarak gösterdiği makam Cumhurbaşkanıdır. Düzenleme, özel bir işletmenin kendi değerlendirmesiyle patentli üretime başlayabileceği genel bir izin değildir. Kamu yararının kanuni koşulları, yetkili karar ve kullanımın kapsamı birlikte belirlenmelidir.

Kanun iki farklı karar seçeneği öngörür: Kamu yararı nedeniyle zorunlu lisans verilmesi ve yeterli kullanım patent sahibi tarafından sağlanabilecekse buluşun şartlı olarak zorunlu lisans konusu yapılmasında kamu yararı bulunduğuna karar verilmesi. Kamu yararı lisansı inhisari olabilir. Millî güvenlik gerekçesinde kullanım bir veya birkaç işletmeyle sınırlandırılabilir. İthalat ise ayrıca açık yetki gerektirir. Bu özel kurallar, patentin herkese sınırsız ve bedelsiz açıldığı şeklinde yorumlanmamalıdır.

Kamu yararı hangi kanuni durumlarda gündeme gelir?

SMK m.132/1, kamu sağlığı veya millî güvenlik nedenleriyle buluşun kullanılmaya başlanmasının, kullanımın artırılmasının, yaygınlaştırılmasının veya yararlı kullanım için geliştirilmesinin büyük önem taşıdığı durumları düzenler. Aynı fıkra, kullanılmamanın ya da nitelik veya nicelik bakımından yetersiz kullanımın ülkenin ekonomik veya teknolojik gelişimi bakımından ciddi zararlara sebep olacağı hâlleri de kapsar. Kanundaki önem ve zarar ölçütleri somut olayla ilişkilendirilmelidir. Genel bir teknoloji yatırımı isteği tek başına bütün koşulları göstermez.

Bu nedenle değerlendirme yalnız patent sahibinin ne kadar üretim yaptığına indirgenemez. Kullanımın niteliği, yaygınlığı, karşılanan ihtiyaç ve mevcut eksikliğin ülke düzeyindeki etkisi açıklanır. Kamu sağlığı veya millî güvenlik dayanağı ileri sürüldüğünde buluşla korunan teknik çözümün ilgili ihtiyaçtaki işlevi belirlenmelidir. Belirli bir şirketin daha çok satış yapmak istemesi ile kanunda tanımlanan kamu yararı aynı ölçüt değildir. Dosya, şirket yararı ile kamu ihtiyacını ayrı gösteren verilerle kurulmalıdır.

Karar mercii neden doğru belirlenmelidir?

SMK m.129, zorunlu lisansın farklı nedenlerini bir araya getirir. Kullanılmama ve bağımlı patent gibi nedenlerde mahkemeye, rekabeti engelleyici kullanım nedeninde Rekabet Kurumuna ilişkin hükümler vardır. Kamu yararı nedeni ise m.132’de Cumhurbaşkanı kararıyla düzenlenmiştir. Aynı başlık altında bulunan bütün zorunlu lisansların aynı makama ve aynı dilekçe usulüyle yöneltileceği düşünülmemelidir. Talebin hukuki nedeni, izlenecek yetki zincirini belirler.

Kamu yararı iddiasının yalnız TÜRKPATENT’e yapılan genel bir yazışmayla kesin lisans yetkisine dönüştüğü söylenemez. Kurumun patent sicilini tutması ve teknik belgeleri sağlaması, m.132’de belirtilen karar yetkisinin yerine geçmez. Aynı şekilde teknik bir kuruluşun olumlu görüşü de nihai lisans kararı değildir. Görüş, teklif ve karar ayrı işlemlerdir. İşletme, üretim veya yatırım kararını hangi yetkili belgenin hangi kullanım hakkını sağladığı üzerinden değerlendirmelidir.

Bakanlık teklifi ve uygun görüş aşaması

SMK m.132/2, patent başvurusu veya patent konusu buluşun kullanımının kamu sağlığı ya da millî güvenlik bakımından önemli olması hâlinde Millî Savunma Bakanlığı veya Sağlık Bakanlığının uygun görüşü alınarak ilgili bakanlığın teklifte bulunmasını düzenler. Bu hükümdeki makam ve işlem ayrımı korunmalıdır. Görüşü verecek bakanlık ile teklifi hazırlayan ilgili bakanlığın işlevleri metinde ayrı belirtilmiştir. Her dosya için kanunda olmayan tek bir elektronik form veya sabit işlem süresi ileri sürülmemelidir.

Teknik ve idari hazırlık, hangi patentin hangi ihtiyacı karşıladığı sorusuna cevap vermelidir. Patent numarası, başvuru durumu, hak sahibi, koruma kapsamı ve planlanan kullanım somutlaştırılır. Kamu sağlığı veya güvenlikle ilişki genel ifadelerle bırakılmamalıdır. İlgili kamu ihtiyacına dair verilerin kaynağı ve tarihi gösterilir. Böylece teklif sürecinin değerlendireceği konu belirlenir. Sırf ürünün sağlık veya savunma sektöründe satılması, buluşun kullanımının m.132 kapsamındaki önemini tek başına ispatlamaz.

Patent başvurusu ve verilmiş patent ayrımı

m.132/2, patent başvurusu ile patent konusu buluşu birlikte anar. Bu nedenle hazırlık aşamasında belgenin başvuru mu yoksa verilmiş patent mi olduğu açık yazılmalıdır. Başvurunun yayımlanması, istemlerinin değişmesi veya patent verilmesi teknik kapsamı etkiler. Tescil durumunu yanlış gösteren bir dosya, kullanılacak hakkın sınırını da yanlış kurar. Başvuru tarihindeki ilk teknik metin ile güncel koruma kapsamı aynı varsayılmamalıdır; sicil ve işlem dosyası birlikte kontrol edilir.

Koruma kapsamı bakımından SMK m.89 esas alınır. İstemlerin yorumunda tarifname ve resimler kullanılır; ürünün ticari adı tek başına hangi patentin kullanılacağını göstermez. Patent istemleri ve koruma kapsamı incelemesi bu eşleştirmeyi açıklar. Kamu yararı değerlendirmesi, hak kapsamını belirsiz bırakmanın gerekçesi değildir. İstenen kullanımın hangi teknik unsurları kapsadığı hem kararın hazırlanması hem uygulanması için anlaşılır olmalıdır.

Zorunlu lisans verilmesi ile şartlı karar farklıdır

SMK m.132/1-a, kamu yararı bulunduğu gerekçesiyle zorunlu lisans verilmesini düzenler. Aynı fıkranın b bendi ise buluşun kamu yararını karşılayacak yeterlikte kullanımının patent sahibi tarafından gerçekleştirilebileceği duruma yönelir. Bu hâlde buluşun şartlı olarak zorunlu lisans konusu yapılmasında kamu yararı bulunduğuna karar verilir. İki seçenek arasındaki ayrım, patent sahibinin gerekli kullanımı sağlayabilme kapasitesinin neden önemli olduğunu gösterir. Dosyada bu kapasite ayrı değerlendirilmelidir.

Şartlı karar, herhangi bir işletmenin koşulların gerçekleşmesini beklemeden sınırsız üretime başlayabileceği biçimde okunamaz. Hangi koşulun, hangi faaliyet bakımından ve hangi zamanda sonuç doğurduğu somut karar metninden anlaşılır. Kanunda bütün olaylar için belirlenmiş tek bir üretim artışı oranı veya sabit kapasite eşiği yoktur. Bu nedenle genel bir yüzde üretilmemelidir. Kararın amacıyla kullanım düzeyi arasındaki bağ somut belgeler ve kararın gerçek içeriği üzerinden takip edilir.

Patent sahibinin kullanım kapasitesi nasıl değerlendirilir?

Patent sahibi, gerekli kamu ihtiyacını karşılayabilecek üretim veya uygulama kapasitesini açıklamak istiyorsa bunun somut kayıtlarını sunmalıdır. Mevcut tesis, tedarik, üretim süreci, kullanılabilir kapasite ve yürütülen çalışma belgeleri ilgili olabilir. Bunlar kanunda tek tek sayılmış değişmez başvuru ekleri değil, m.132/1-b’deki yeterli kullanım ölçütünün değerlendirilmesine yarayan verilerdir. Dosyada hangi kapasitenin hâlen bulunduğu ile hangi kapasitenin yalnız planlandığı açık ayrılmalıdır.

Kullanımın niceliği kadar niteliği de önemlidir. Üretim sayısının yüksek olması, kamu yararını karşılayacak ürün veya teknik çözümün gerçekten sağlandığını tek başına göstermez. Tersine, bütün faaliyetlerin durmuş olduğu da yalnız genel söylentiyle kabul edilemez. Veri, belirli ürün ve dönemle ilişkilendirilmelidir. Kapasite raporu, satış kaydı ve teknik uygulama açıklaması aynı kullanım ihtiyacına cevap vermelidir. Böylece şartlı karar seçeneğinin dayandığı yeterlilik somut olarak değerlendirilebilir.

Ekonomik veya teknolojik gelişime ciddi zarar

SMK m.132/1, buluşun kullanılmaması veya yetersiz kullanılmasının ülkenin ekonomik ya da teknolojik gelişimi bakımından ciddi zararlara sebep olacağı hâlleri ayrı biçimde ifade eder. Bu ölçüt, her fiyat uyuşmazlığını veya özel lisans görüşmesinin sonuçsuz kalmasını kapsayan sınırsız bir kavram değildir. İleri sürülen zararın buluşun kullanılmamasıyla bağlantısı açıklanmalıdır. Sektör verisi ve teknik ihtiyaç, somut patentin işleviyle bir araya getirilmelidir; ülke düzeyindeki zarar iddiası belgesiz bırakılmamalıdır.

Ekonomik veri sunulurken dönem ve karşılaştırma zemini açık olmalıdır. Genel sektör büyüklüğünün tamamını tek patentin etkisi gibi göstermek doğru değildir. Teknik ikameler, mevcut kullanım ve ihtiyaç arasındaki ilişki değerlendirilir. Değerlendirme sonucunu peşinen garanti eden bir hesap modeli kanunda bulunmaz. Ancak bu durum hukuki koşulun belirsiz bırakılmasını gerektirmez; koşul açıkça ciddi zarar ve buluşun kullanım durumuyla bağlantıdır. Belgeler bu iki unsurun varlığını göstermeye yönelmelidir.

Lisans inhisari olabilir, fakat her karar böyle değildir

SMK m.132/3, kamu yararı gerekçesiyle verilen zorunlu lisansın inhisari olabileceğini düzenler. m.133/1 de genel olarak inhisari olmayan zorunlu lisans rejimi içinde bu istisnayı belirtir. Dolayısıyla kamu yararı kararı görüldüğünde lisansın otomatik olarak münhasır olduğu varsayılmamalıdır. İnhisari niteliğin somut karar ve kapsamından anlaşılması gerekir. Aynı şekilde genel zorunlu lisans kuralından hareketle kamu yararı lisansının hiçbir zaman inhisari olamayacağı da söylenemez.

İnhisari kullanımın kişi, faaliyet ve süre sınırları belirlenmelidir. Lisansın niteliği yatırım, tedarik ve üçüncü kişilerle kurulacak ilişkileri etkiler. Sözleşmeye dayalı patent lisanslarında inhisari ayrımının sonuçları için patent lisansının türleri incelenebilir. Kamu yararı nedeniyle verilen yetkide ise öncelikle m.132 ve m.133’teki özel düzenlemeler ile kararın kendisi esas alınır. Genel lisans sözleşmesi kuralları özel hükümlerin önüne geçirilmemelidir.

Millî güvenlik gerekçesinde işletme sayısı sınırı

SMK m.132/3, millî güvenlik bakımından önemli buluş için verilen zorunlu lisansın bir veya birkaç işletmenin kullanımına sınırlandırılabileceğini belirtir. Bu hüküm, kamu yararı kararının herkese açık genel bir serbestlik olmadığını açık gösterir. Kararda kullanım yetkisi tanınan kişi veya işletmeler belirlenmişse üçüncü kişiler aynı karara dayanarak kendilerini yetkili sayamaz. İşletmenin kimliği ve yetkinin kapsamı üretim öncesinde doğrulanmalıdır.

Bu sınırlama ile patent başvurusunun gizli tutulması da aynı işlem değildir. Gizli patent m.124’te ayrı kurallarla düzenlenir; millî güvenlik kavramının iki düzenlemede bulunması bütün sonuçların eşit olduğu anlamına gelmez. Kamu yararı lisansı belirli kullanımı yetkilendirirken, gizlilik düzeni başvuru bilgisinin ve ilgili işlemlerin korunmasına yönelir. Somut buluş hakkında her iki konu varsa her biri kendi kanuni dayanağıyla incelenir. Tek bir belgeden diğer bütün izinlerin de verildiği sonucu çıkarılmaz.

Kamu yararı lisansı ithalat yetkisi sağlar mı?

SMK m.133/2, zorunlu lisans alanın kural olarak patent konusunu ithal etme hakkı bulunmadığını düzenler. Kamu yararı nedeniyle verilen lisansta açıkça ithale yetkili kılınmışsa ithalat mümkündür. Bu özel izin ihtiyaçla sınırlı ve geçici süre için verilir. Dolayısıyla lisans belgesinde üretim yetkisi bulunması, aynı miktar ve koşullarla ithalat yapılabileceğini kendiliğinden göstermez. Yetkinin ayrı unsurları belge üzerinden kontrol edilmelidir.

İthal kullanım planında ihtiyaç, süre ve miktar sınırları kararın içeriğiyle eşleştirilmelidir. Bu sınırların dışında kalan faaliyet aynı izne otomatik olarak dayanamaz. Ayrıca patent yönünden yetki verilmesi, ürünün tabi olduğu diğer kanuni yasak ve sınırlamaları ortadan kaldırmaz; SMK m.85/6 bu çerçeveyi korur. Patent hukuku yönünden kullanım hakkıyla ürünün piyasaya arzına ilişkin diğer koşullar farklı konulardır. İşlem dosyasında her yetkinin hangi hukuki soruyu çözdüğü açık tutulmalıdır.

Yurtiçi pazar amacı ile ihracat planı ayrılmalı

SMK m.129/9, ilgili eczacılık ürünü ihracatı istisnası saklı kalmak üzere zorunlu lisansın esas olarak yurtiçi pazara arz için verileceğini düzenler. Bu nedenle kamu yararı lisansının üretim kapasitesini artırması, bütün ürünlerin sınırsız ihracatına ilişkin bağımsız yetki bulunduğunu göstermez. Planlanan pazar, lisansın amacı ve karar kapsamıyla karşılaştırılmalıdır. Hangi ihtiyacın karşılanması için kullanım yetkisi verildiği, tedarik sözleşmelerinde de görünür tutulmalıdır.

İşletmenin kamu ihtiyacı için ayrılan üretim ile diğer ticari faaliyetlerini ayıran kayıtlar tutması, bu karşılaştırmayı mümkün kılar. Üretim miktarı, teslim edilen ürün ve alıcı bilgileri kararın sınırlarına göre izlenir. Burada yeni bir genel raporlama biçimi kanundan çıkarılmamaktadır; amaç mevcut yetki sınırına uyulduğunun belgelenmesidir. İhracat için farklı bir zorunlu lisans nedenine dayanılacaksa o yolun kendi koşulları ve yetkili işlemleri ayrıca yerine getirilmelidir.

Alt lisans ve üçüncü kişilere yetki verilmesi

SMK m.133/2, zorunlu lisans alanın alt lisans verme hakkı olmadığını belirtir. Kamu yararı nedeniyle kullanım yetkisi alan işletme, bu hakkı bağımsız üçüncü kişilere sınırsız biçimde dağıtamaz. İthalat için tanınan özel istisna, aynı fıkradaki alt lisans yasağını kendiliğinden kaldıran bir hüküm değildir. Tedarik ve üretim organizasyonunda üçüncü kişilerin rolü açık belirlenmelidir. İşlemin adı kadar gerçekte hangi kullanım yetkisinin verildiği önem taşır.

Bir hizmet veya fason üretim sözleşmesinin lisansla ilişkisi, somut yetki ve faaliyet üzerinden değerlendirilir. Kanun hükmü bilinmeden “kamu yararı için çalışıyoruz” açıklamasıyla her bağımsız kullanımın serbest olduğu ileri sürülemez. Karar, işletme ve teknik kapsam birlikte ele alınır. Yetkili kişi dışında kullanım planlanıyorsa bunun hukuki temeli ayrıca belirlenmelidir. Bu inceleme, kamu ihtiyacının karşılanması ile kanunun çizdiği kişi ve faaliyet sınırlarının birlikte korunmasını sağlar.

Patent hakkı ve bedel ortadan kalkmaz

Zorunlu lisans, patent sahibinin hakkını doğrudan devreden veya tescili hükümsüz kılan işlem değildir. Kullanım yetkisi süre, bedel ve alan gibi koşullarla kurulur. SMK m.133, zorunlu lisansın bu koşullara bağlı niteliğini ve ekonomik değerle ilişkisini düzenler. Kamu yararı ifadesinden hareketle her kullanımın ücretsiz olduğu sonucu çıkarılamaz. Somut karar ve lisans koşulları incelenmeden bedel veya başka yükümlülüğün bulunmadığı söylenmemelidir.

Bedel değerlendirmesinde kullanılan teknik ve ekonomik veriler aynı yetki kapsamına dayanmalıdır. Birden fazla patent veya başka teknik bilgi söz konusuysa hangi bedelin hangi hak veya edime ilişkin olduğu ayrılır. Sınai hakkın kullanım bedeli ile tesis yatırımı, ürün tedariği veya eğitim giderleri aynı kalem değildir. İşletmelerin kendi aralarında düzenledikleri belgeler, kamu yararı lisansının sınırını değiştiriyormuş gibi yazılmamalıdır. Her ödeme ve yükümlülük doğru hukuki dayanağıyla ilişkilendirilir.

Teknik bilgi ve gizlilik yükümlülükleri

SMK m.137, m.129–136’ya aykırı olmamak üzere m.125 ve m.126’daki sözleşmeye dayalı lisans hükümlerinin zorunlu lisansa da uygulanacağını düzenler. m.126, buluşun normal kullanımı için zorunlu teknik bilginin verilmesi ile alınan gizli bilgiyi korumaya ilişkin yükümlülükleri içerir. Bu hükümler, kamu yararı kararının teknik uygulamaya dönüşmesi sırasında önem taşır. Ancak özel lisans koşulları ve kanundaki sınırlar gözden çıkarılmamalıdır.

Teknik bilgi aktarımı, bütün işletme sırlarının ayrım yapılmadan yayımlanması anlamına gelmez. Kullanım için gerekli bilgi ile ilgisiz ticari kayıtlar ayrı belirlenir. Aktarılan belgelerin kimlere verildiği, kullanım amacı ve erişim yetkisi kayıt altına alınmalıdır. Kamu yararı amacı, gizlilik yükümlülüğünün yok sayılmasının genel gerekçesi değildir. Özellikle belirli işletmelerle sınırlandırılmış kullanımda bilgi erişiminin lisansın kişi ve faaliyet kapsamıyla uyumlu tutulması gerekir.

Diğer zorunlu lisans nedenleriyle karıştırılmamalı

Kullanılmayan patente ilişkin m.130’daki üç ve dört yıllık süre karşılaştırması kamu yararı maddesine otomatik olarak taşınamaz. Bağımlı patentteki önemli teknik ilerleme ve büyük ekonomik yarar testi de m.131’in özel koşuludur. Kamu yararı dosyası kendi maddesindeki önem ve ciddi zarar ölçütleriyle hazırlanır. Başka nedenlerin de bulunduğu ileri sürülüyorsa bunlar ayrı hukuki dayanaklarıyla açıklanır. Aynı kullanım ihtiyacı bulunması, bütün yolların şartlarını tek bir genel ölçüte dönüştürmez.

Bu karşılaştırma için kullanılmama nedeniyle zorunlu lisans yazısı tamamlayıcıdır. Ayrıca kamu sağlığı sorunları nedeniyle başka ülkelere eczacılık ürünü ihracatı m.129/1-ç ve ilgili uluslararası düzenlemeler kapsamında ayrı bir nedendir. Kamu sağlığı ifadesi geçtiği için ihracat yolu ile m.132’deki kamu yararı kararı aynı işlem gibi sunulmamalıdır. Yetki, amaç ve kullanım alanı her birinde ayrı incelenir.

Somut kararın uygulanması ve kayıtların izlenmesi

Uygulama dosyasında patentin güncel durumu, yetkili karar, varsa koşullar, kullanım alanı, yetkilendirilen işletme, süre, bedel ve açık ithal izni birlikte bulunmalıdır. Üretim ve tedarik kayıtları bu sınırlarla karşılaştırılır. Kararın gerekçesiyle fiilî kullanım arasında bağ korunmalıdır. Sadece kamu yararı gerekçesinin varlığına dayanarak lisans alanın sonraki bütün faaliyetlerini aynı yetkinin içinde saymak doğru değildir. Değişen durumlar ilgili kanuni yollar ve kararlar üzerinden izlenir.

Resmî dayanak 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 85, 89, 124–126, 129, 132, 133 ve 137. maddeleridir. Kamu yararı koşulunun belirlenmesi, yetkili kararın alınması ve kararın sınırları içinde kullanım birbirinden ayrı aşamalardır. Bu aşamalar somut belgelerle kurulmadan, yalnız kamuya fayda sağlayacağı açıklanan bir üretim için patent hakkının uygulanmayacağı sonucuna varılamaz.

Sık sorulan sorular

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →