Zorunlu Patent Lisansının Sınırları: Alt Lisans, Ek Patent ve Devir

Zorunlu patent lisansı alınması, patentin bütün kullanım biçimleriyle serbestçe devralındığı anlamına gelmez. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.133, lisansın süre, bedel ve kullanım alanı bakımından belirli şartlara bağlı olduğunu; lisans alanın alt lisans ve kural olarak ithalat yetkisi bulunmadığını düzenler. Ek patentlerin kapsama girmesi m.134’e, lisansın devri ise m.135’e tabidir. Yetki, kararın kişisel ve teknik sınırları içinde kullanılmalıdır.

Bu yazı zorunlu lisansın ilk verilme nedenlerinden çok, lisans verildikten sonra üretim ve işlem planının hangi kurallara göre kurulacağını ele almaktadır. Karar kapsamını aşan üretim, bağımsız alt lisans veya işletmeden kopuk devir, lisansın varlığı ileri sürülerek meşrulaştırılamaz. Buna karşılık patent sahibi de zorunlu lisansla doğan güven ilişkisini ihlal ettiğinde bedel indirimi talebiyle karşılaşabilir. Kullanım hakkı, teknik bilgi ve ekonomik yükümlülükler birlikte yönetilmelidir.

Başlangıç belgesi yalnız lisansın verildiğini göstermemeli

SMK m.129/4, mahkemenin zorunlu lisans kararında kapsam, bedel, süre, lisans alanın göstereceği teminat, kullanıma başlama zamanı ve ciddi etkin kullanım önlemlerinin yer almasını düzenler. İşletme bu unsurların her birini ayrı belirlemelidir. Sadece kararın sonuç bölümünde lisans verildiği ifadesini görmek, bütün üretim planının yetki içinde kaldığını göstermez. Teknik ve ticari ekiplerin aynı güncel karar üzerinden çalışması gerekir.

Karara karşı kanun yoluna başvurulmuşsa, m.129/5 uyarınca kullanımın ertelenmesine ilişkin ayrıca karar bulunup bulunmadığı kontrol edilir. İlk kararın kopyası ile sonraki yargısal işlemler aynı dosyada tutulmalıdır. Lisansın kapsamı sonradan değiştirilmişse eski çalışma talimatları güncellenir. Buradaki amaç kanunda olmayan yeni bir izin belgesi üretmek değil, verilen gerçek yetkiyi doğru uygulamaktır. Üretime başlama günü geçerli olan hukuki durum esas alınmalıdır.

Teknik kapsam patent istemleriyle eşleştirilir

Lisansın hangi patent veya başvuruya, hangi teknik çözüme ve hangi kullanım alanına ilişkin olduğu açık olmalıdır. Patent sahibinin çok sayıda hakkının bulunması, tek kararla bütün portföyün kullanıma açıldığı anlamına gelmez. SMK m.89 uyarınca koruma kapsamı istemlerden belirlenir. Karardaki yetki ilgili istemler ve uygulanacak üretim veya usulle eşleştirilmelidir. Ürünün ticari adının belirtilmesi teknik kapsamın incelenmesinin yerine geçmez.

Kullanım planı hazırlanırken patentle korunan çözüm dışındaki başka hak ve teknolojiler de ayrı görülmelidir. Aynı ürünün birden çok patentle ilişkili olması, mevcut lisansın bütün hakları kapsadığı sonucunu doğurmaz. Lisans alanın kendi geliştirdiği ilave teknik özellikler de karardaki kapsamı kendiliğinden genişletmez. Hangi buluşun hangi izinle kullanıldığı kayıt altına alınmalıdır. İstemlerin yorumu için patent koruma kapsamı incelemesi tamamlayıcıdır.

İnhisari olmayan kullanım temel kuraldır

SMK m.133/1, zorunlu lisansın inhisari olmadığını belirtir; kamu yararı gerekçesiyle verilen lisanslar için inhisar istisnası vardır. Genel kuraldan hareketle lisans alanın bütün piyasada tek kullanım hakkına sahip olduğu söylenemez. Kamu yararı istisnası da her zorunlu lisansa uygulanmaz. Verilen kararın niteliği ve hangi hukuki nedene dayandığı görülmelidir. Lisans alanın rakiplerine karşı ileri sürebileceği yetki, kendisine verilen hakkın kapsamından ayrı düşünülemez.

Sözleşmeye dayalı lisanslarda inhisar ve kullanımın saklı tutulması m.125’te düzenlenmiştir. Ancak zorunlu lisans bakımından önce özel hükümler uygulanır. Tarafların sonradan kendi aralarında kullandığı sözleşme başlığı, kanuni rejimi tek başına değiştirmez. Patent lisansının türleri ile zorunlu lisansın özel niteliği bu nedenle birlikte okunmalıdır. Bir düzenlemenin diğerini hangi sınırlar içinde tamamladığı m.137’den hareketle belirlenir.

Süre, bedel ve kullanım alanı aynı kapsamı göstermeli

Lisans bedeli belirlenirken SMK m.133/1 gereğince patentin ekonomik değeri dikkate alınır. Bedelin hangi kullanım süresi ve alanı için belirlendiği açık olmalıdır. Belirli üretim veya pazar ihtiyacına göre kurulan lisansın daha geniş faaliyette kullanılması, mevcut bedelin bütün genişlemeyi kapsadığı anlamına gelmez. Üretim kayıtları ve ödeme belgeleri aynı lisans kapsamına bağlanmalıdır. Böylece hangi faaliyetin hangi yükümlülük karşılığında yürütüldüğü denetlenebilir.

m.129/1-ç kapsamındaki eczacılık ürünü ihracatı lisanslarında bedel değerlendirmesi için m.133/1 ayrıca ticari olmayan ve insani amaçları, kullanımın ithalatçı ülke bakımından ekonomik değerini dikkate alır. Bu özel ölçüt her zorunlu lisans bedeline ayrım yapılmadan taşınmamalıdır. Kanuni neden farklıysa değerlendirme dayanağı da doğru seçilir. Bedel konusunda belirli bir oranı bütün patentler için kanuni tarife gibi sunmak mümkün değildir; hüküm böyle bir sabit yüzde belirlememiştir.

Alt lisans yasağı bağımsız bir sınırdır

SMK m.133/2, zorunlu lisans alanın alt lisans verme hakkı olmadığını açıkça düzenler. Lisans alan, kendi yetkisini bağımsız üçüncü bir işletmeye yeniden lisanslayarak çoğaltamaz. Tarafların bu işleme farklı bir sözleşme adı vermesi, gerçek kullanım yetkisinin niteliğini değiştirmez. Lisans alanın grup şirketi ile ayrı bir üçüncü kişi arasında da hukuki kişilik ve yetki ilişkisi doğru belirlenmelidir. Ticari yakınlık tek başına aynı lisans kişisi olunduğunu göstermez.

Bu nedenle üretim veya dağıtım sözleşmesinde üçüncü kişinin hangi fiilleri kendi adına yapabileceği açıkça yazılmalıdır. Kendi bağımsız hesabına patentli buluşu kullanma yetkisi verilmesiyle belirli bir hizmetin sağlanması farklıdır. Her tedarik sözleşmesi otomatik alt lisans sayılmaz; ancak alt lisans niteliğindeki yetki hizmet etiketiyle kanuni sınırdan çıkarılamaz. Somut işlemde kullanım, kontrol ve ticari rol birlikte değerlendirilir. Kararın yetkilendirdiği kişiyle fiilî kullanıcının bağlantısı gösterilmelidir.

İthalat ancak özel hükümdeki koşullarla mümkündür

Zorunlu lisans alanın patent konusunu ithal etme yetkisi kural olarak yoktur. m.133/2, kamu yararı nedeniyle verilen lisansta açık ithal yetkisi tanınmasını istisna olarak düzenler. Bu izin ihtiyaçla sınırlı ve geçici süreyle verilir. Dolayısıyla lisansın varlığından genel ithalat serbestisi çıkarılmaz. İthalata dayalı üretim veya tedarik planı kurulacaksa lisansın dayanağı ve kararın açık yetki içeriği önce kontrol edilmelidir.

İthal izninin süresi ile lisansın genel süresinin aynı olduğu da peşinen kabul edilmemelidir. Kararda ihtiyaç, miktar veya kullanım bakımından sınırlar varsa ticari belgeler bunlarla eşleştirilir. İthalat istisnası alt lisans yasağını ortadan kaldırmaz. Ayrıca patent yönünden yetki, ürünün diğer kanuni yasak ve sınırlamalarından bağımsız bir serbestlik sağlamaz; m.85/6 bu sınırı korur. Lisans, ürün ve gümrük işlemlerinin her biri doğru hukuki dayanağıyla yürütülmelidir.

Lisans verildiği tarihte mevcut ek patentler

SMK m.134, zorunlu lisansın kabul tarihinde mevcut bulunan patent eklerini kapsayacağını düzenler. Bu nedenle sadece ana patent numarasının bulunduğu eski bir belgeyle çalışma yapmak eksik olabilir. Karar tarihinde mevcut ek patentlerin kayıtları ve teknik ilişkileri belirlenmelidir. Ek patentin varlığı ile aynı şirketin sahip olduğu herhangi bir bağımsız patent aynı şey değildir. Hüküm, bütün yeni veya bağlantılı teknolojileri sınırsız biçimde içine alan genel portföy lisansı olarak yorumlanamaz.

Ek patent dosyasında ana patentle ilişki ve hukuki statü görülmelidir. Sicil kaydı, başvuru ve belge tarihleri birlikte tutulur. Mevcut eklerin kapsamda olması, başka ürün veya teknik çözümlerin sırf aynı amaçla pazarlanması nedeniyle otomatik izinli olmasını gerektirmez. Her teknik hak doğru kategoride belirlenmelidir. Bu çalışma, lisans alanın hangi ek özellikleri kullanabileceğini ve patent sahibinin hangi hakları ayrıca koruduğunu açıklığa kavuşturur.

Sonradan verilen ek patentler otomatik kapsama girmez

m.134, zorunlu lisans verildikten sonra yeni ek patentler için farklı yol düzenler. Yeni ekler lisans konusu patentle aynı kullanım amacına hizmet ediyorsa lisans alan, mahkemeden bunların da kapsama alınmasını isteyebilir. Burada lisansın verildiği tarihte mevcut eklerle sonradan verilen ekler arasında açık ayrım vardır. Yeni ekin duyurulması, onun aynı gün hiçbir işlem yapılmadan kullanılabileceği anlamına gelmez. Lisans alanın talep ve kapsam işlemini izlemesi gerekir.

Talepte yeni ekin hangi kullanım amacına hizmet ettiği açıklanmalıdır. Ana patentle genel bir teknoloji yakınlığı, kanunun aradığı aynı kullanım amacını tek başına göstermez. Teknik belgelerde ilişki somutlaştırılır. Sonraki ekin bağımsız patent niteliği veya başka bir hukuki statüsü bulunuyorsa değerlendirme buna göre yapılır. m.134’ün uygulanması için gereken kayıt ve teknik bağ görülmeden, yalnız ürünün güncellenmiş sürümü olduğu açıklaması yeterli sayılmamalıdır.

Eklerle genişleyen lisansta bedel ve diğer şartlar

Yeni ekler nedeniyle lisans genişlediğinde tarafların bedel ve diğer şartlar üzerinde anlaşamaması hâlinde bunları mahkeme belirler. SMK m.134 bu sonucu açıkça düzenler. Kapsam genişlemesinin ekonomik etkisi ile başlangıç lisansının bedeli aynı dosyada karşılaştırılmalıdır. Lisans alan, yeni teknik faydanın mevcut bedelle sınırsız karşılandığını varsaymamalıdır. Patent sahibi de hangi ek hak ve kullanım için hangi değişikliği istediğini somutlaştırmalıdır.

Genişleme kararı alınmadan önceki kullanım ile karar sonrasındaki yetki ayrı izlenir. Başlangıç kararının bütün şartlarının değiştiği de peşinen kabul edilmez; değişikliğin gerçek kapsamı belirlenir. Teknik eki açıklayan belgeler, karar ve ödeme kayıtları aynı kronoloji içinde saklanmalıdır. Böylece üretimin hangi dönemde hangi patent unsurlarına dayandığı görülebilir. Yeni ek hakkında görüşme yapılmasıyla hukuki kullanım yetkisinin kurulması birbirinden farklı aşamalardır.

Zorunlu lisans işletmeden kopuk devredilebilir mi?

SMK m.135, zorunlu lisans devrinin geçerli olmasını işletmeyle veya işletmenin lisansın değerlendirildiği kısmıyla birlikte devre bağlar. Lisansın tek başına satılabilir bağımsız bir varlık gibi işlem görmesi bu özel kuralla bağdaşmaz. Devir sözleşmesinde yalnız lisans numarasının yazılması yeterli inceleme değildir. Hangi işletme veya işlevsel kısmın geçtiği ve lisansın o faaliyette nasıl değerlendirildiği açıklanmalıdır. Kanuni bağlantı işlemin gerçek içeriğinde bulunmalıdır.

İşletmenin lisansla ilgisiz başka bir malvarlığı unsurunun aynı sözleşmeye eklenmesi, bu bağlantıyı kendiliğinden kurmaz. Devredilen faaliyetin üretim, teknik uygulama ve organizasyonla ilişkisi somutlaştırılır. Şirket paylarının devri ile lisans sahibi işletmenin hukuki kişiliğinin değişmesi de ayrı değerlendirilir; her ticari işlem doğrudan lisans devri olarak adlandırılmamalıdır. Tarafların kimliği, işlem türü ve lisansın kim tarafından kullanılmaya devam edeceği belgelerden anlaşılmalıdır.

Bağımlı patent lisansında özel devir bağlantısı

m.135’in ikinci cümlesi, patent konularının bağımlılığı nedeniyle verilen zorunlu lisansın bağımlı patentle birlikte devrini düzenler. Bu, genel işletmeyle devir kuralı yanında özel olarak belirtilmiş durumdur. Bağımlı patentin hak sahipliği ve lisans kararının hangi patent ilişkisine dayandığı belirlenmelidir. Sadece zorunlu lisansı elde tutup bağımlı patenti ayrı değerlendiren bir işlem, özel hüküm dikkate alınmadan hazırlanamaz. Devir belgelerinin kapsamı bu kanuni bağlantıyı göstermelidir.

Devir, patentin kendi koruma süresini veya zorunlu lisansın sınırlarını uzatmaz. Devralan kişi mevcut yetkinin kapsamını, ödemeleri, teminatı ve devam eden uyuşmazlıkları incelemelidir. Satıcının lisansın ekonomik değerine ilişkin beyanı, kararın hukuki içeriğinin yerine geçmez. Teknik kullanım devam edecekse hangi patent istemleri ve eklerin devredilen ilişkiye bağlı olduğu da kontrol edilir. Sicil, karar ve sözleşme arasındaki farklılıklar işlem öncesinde giderilmelidir.

Teknik bilgi aktarımı nasıl kurulur?

SMK m.137, özel zorunlu lisans hükümlerine aykırı olmamak üzere m.125 ve m.126’nın uygulanmasını kabul eder. m.126/1, aksine sözleşme yoksa buluşun normal kullanımı için zorunlu teknik bilginin verilmesini düzenler. Zorunlu lisans ilişkisinde bu gönderme özel karar ve hükümlerin sınırları içinde okunur. Kullanım yetkisi ile onu uygulamak için gerekli bilginin kapsamı somutlaştırılmalıdır. Bütün ticari sırların sınırsız teslimi ile zorunlu teknik bilgi aynı kavram değildir.

Hangi çizim, yöntem açıklaması veya teknik verinin gerekli olduğu belgelenmelidir. Teslimin tarihi, sürümü ve içeriği kayda alınır. Bilgi eksikliğinin kullanım üzerinde ne etki yaptığı somut olarak gösterilir. Patent işleminde teknik bilgi ve gizlilik yükümlülüğü, bu karşılıklı ilişkinin genel çerçevesini açıklar. Zorunlu lisans bakımından m.137’nin özel hükümlere aykırılık sınırı ayrıca korunmalıdır.

Gizli bilgiyi koruma yükümlülüğü devam eder

m.126/2, alınan gizli bilgilerin açıklanmasını önlemek için gerekli tedbirlerin alınmasını düzenler. Zorunlu lisansın bulunması, teknik verinin herkesle paylaşılabileceği anlamına gelmez. Üretim için bilgiye erişen kişi ve birimler belirlenmeli, yetki amacıyla uyumlu tutulmalıdır. Lisans alanın ticari ortakları veya bağımsız işletmelerine bilgi aktarımı ayrıca incelenir. Alt lisans yasağı ve kullanımın kişisel kapsamı bu değerlendirmede göz ardı edilmemelidir.

Gizlilik düzeninde hangi bilginin ne zaman alındığı ve hangi amaçla kullanılacağı açık olmalıdır. Kamuya açık patent belgesi ile ayrıca verilen gizli uygulama bilgisi aynı kategoride değildir. İhlal iddiasında bu ayrım ispat bakımından önem taşır. Teknik belge teslim tutanağı, erişim kaydı ve kullanım sınırı tarafların yükümlülüklerini açıklamaya yarar. Kanunun öngördüğü tedbir yükümlülüğü, soyut bir gizlilik başlığından ibaret bırakılmamalıdır.

Patent sahibi güven ilişkisini ihlal ederse bedel indirimi

SMK m.133/3, zorunlu lisansın patent sahibi ile lisans alan arasında güven ilişkisi doğurduğunu kabul eder. Bu ilişki patent sahibi tarafından ihlal edilirse lisans alan, ihlalin buluşun değerlendirilmesine etkisine göre lisans bedelinde indirim isteyebilir. Sonuç otomatik ve sınırsız bedelsiz kullanım değildir. İhlal edilen davranış, buluşun uygulanması üzerindeki etkisi ve istenen indirimin dayanağı somutlaştırılmalıdır. Her ticari anlaşmazlık aynı ağırlıkta güven ihlali sayılmaz.

Bu nedenle eksik teknik bilgi, engelleme veya başka davranış iddiası somut kayıtlarla açıklanmalıdır. Hangi üretim veya kullanımın ne şekilde etkilendiği gösterilir. Talep edilen indirim ile etkisinin ilişkilendirilmesi önemlidir. Lisans alanın tek taraflı olarak bütün ödemeleri durdurmasının her durumda hukuka uygun olduğu m.133/3’ten çıkarılamaz. Kanun indirim talebi tanır; ilişkinin somut karar ve yükümlülükleri ayrıca dikkate alınmalıdır.

İzni aşmak yalnız bir ödeme uyuşmazlığı değildir

SMK m.141/1-d, sözleşmeye dayalı lisans veya zorunlu lisansla verilen hakların izinsiz genişletilmesini ya da üçüncü kişilere devredilmesini patent hakkına tecavüz sayılan fiiller arasında düzenler. Bu açık hüküm nedeniyle kapsam sınırı yalnız tarafların muhasebe anlaşmazlığı gibi görülmemelidir. Verilen yetki ile fiilî üretim, kullanım ve devir karşılaştırılır. Hangi işlemin izin sınırını aştığı somut olarak belirlenmelidir; sırf tarafların anlaşamaması her durumda aynı ihlal sonucunu doğurmaz.

İhlal iddiasında lisans kararı, daha sonra verilmiş ek kararlar, üçüncü kişi sözleşmeleri ve üretim kayıtları birlikte incelenir. Başlangıçta yetki içinde bulunan faaliyetin sonradan genişletildiği ileri sürülüyorsa değişikliğin tarihi ve içeriği gösterilmelidir. Lisans alanın patentin ekonomik değerine katkı sağlamış olması tek başına kapsamı genişletme yetkisi vermez. Kanuni başvuru veya taraflar arasında hukuken geçerli ayrı yetki bulunup bulunmadığı ayrıca değerlendirilir.

Bu nedenle yeni bir üretim alanına geçilmeden veya yetki başka işletmeye aktarılmadan önce mevcut kararın metni kontrol edilmelidir. Ticari planın onaylanmasıyla sınai hak kullanımının onaylanması aynı işlem değildir. İşletme içindeki yetkilendirme, patent sahibine ve kanuna karşı eksik kullanım iznini tamamlamaz. Somut işlem, m.133–135 sınırları ve m.141’in açık tecavüz hükmü birlikte dikkate alınarak kurulmalıdır.

Sonradan değişen şartlar ayrı hukuki yoldur

Güven ilişkisinin ihlaline dayalı m.133/3 talebi, sonradan ortaya çıkan koşullar nedeniyle SMK m.136 uyarınca zorunlu lisansın bedel ve şartlarının değiştirilmesinden ayrıdır. Ek patentin kapsama alınması m.134’e, devir m.135’e dayanır. Her değişikliği tek başlık altında genel bir sözleşme revizyonu olarak görmek doğru değildir. Talebin hukuki nedeni ve istenen sonuç açık yazılmalıdır. Yetkinin kullanılması, kapsamın genişletilmesi ve lisansın sona erdirilmesi birbirinden farklı işlemlerdir.

Uygulama kayıtlarında başlangıç lisansı, sonraki ek kararlar, devre ilişkin belgeler, teknik bilgi teslimleri ve ödeme dönemleri ayrı tutulmalıdır. Bu kayıt düzeni yeni bir kanuni şekil şartı olarak sunulmaz; mevcut yetki ve yükümlülüklerin ispatını sağlar. Dayanaklar 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun güncel resmî metnindeki 85, 89, 125, 126, 129, 133–137 ve 141. maddelerdir. Somut kullanım, bu hükümlerle verilen kararın birlikte okunmasıyla değerlendirilir.

Sık sorulan sorular

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →