Sözleşmede Takas Hakkından Önceden Feragat Geçerli mi? TBK 145

TBK 145, borçlunun takas hakkından önceden feragat etmesine izin verir. Bunun sonucu, kapsamına giren borcun karşı alacakla tek taraflı olarak sona erdirilmesi imkânının kaldırılmasıdır. Karşı alacağın kendisi sırf bu nedenle yok olmaz. Ayrıca kanunun özel olarak yasakladığı önceden feragat, genel hükme dayanılarak geçerli hâle getirilemez. Kira sözleşmelerinden doğan alacaklarda TBK 326 bu sınırı açıkça koyar.

Bir sözleşmedeki takas kaydı değerlendirilirken dört soru cevaplanır: Kim feragat etmiştir, hangi borçlar kapsamdadır, kayıt sözleşmeye geçerli biçimde girmiş midir ve özel bir kanuni yasak var mıdır? Yalnız “takas yapılmayacaktır” cümlesini görmek, bu soruların tamamına cevap vermez. Sözleşmenin bütünü ve ilgili borç ilişkisi birlikte okunmalıdır.

Takastan feragat hangi imkânı kaldırır?

TBK 139, iki kişinin birbirine karşı para veya özdeş başka edimler borçlu olmasını ve her iki borcun muaccel bulunmasını esas alır. TBK 143 ise takas iradesinin alacaklıya bildirilmesini arar. Bu şartlarla, daha az olan borç tutarınca sona erme gerçekleşir. Feragat, bu hukuki imkânın kullanılmasına ilişkindir.

Bu nedenle takastan feragat eden borçlu, geçerli feragatin kapsadığı borcu yalnız kendi karşı alacağını göstererek ödenmiş sayamaz. Ancak karşı alacağın doğumu, tutarı ve talep edilebilirliği ayrı meseledir. Feragat hükmü ayrıca alacağı sona erdiren bir içerik taşımıyorsa, sırf takastan vazgeçilmesi karşı alacağın da silinmesi anlamına gelmez.

Genel mekanizmanın ayrıntıları borç takasının şartları ve bildirimi başlıklı yazıda açıklanmıştır. Buradaki inceleme, bu şartlar mevcut olsa bile sözleşmedeki önceden feragatin takas yolunu kapatıp kapatmadığı üzerinedir. Takasa elverişli bir alacak bulunmasıyla o hakkı kullanmaktan vazgeçilmemiş olması farklı denetim noktalarıdır.

Önceden feragat neyi ifade eder?

TBK 145’teki “önceden de” ifadesi, feragatin yalnız takas şartları tamamlandıktan sonra yapılabilecek bir işlem olmadığını gösterir. Taraflar borç ilişkisini kurarken takas hakkının kullanılmasına ilişkin düzenleme yapabilir. Fakat geleceğe yönelik bir kayıt bulunması, metnin bütün gelecek ilişkileri sınırsız biçimde kapsadığı anlamına gelmez. Kapsam yine açıklamanın içeriğinden çıkarılır.

Feragatin hangi sözleşmeye, hangi borca veya hangi dönem işlemlerine ilişkin olduğu belirtilmelidir. Belirli bir edim için kabul edilen kayıt, farklı bir sözleşmedeki borca sadece taraflar aynı diye otomatik taşınmaz. Birden fazla sipariş, hesap veya ticari ilişki varsa bunların feragat hükmüyle bağlantısı ayrı gösterilir. Böylece hukuki sınırlamanın gerçek sınırı belirlenir.

Feragat tarihi de önemlidir. Hangi sözleşme sürümünde kabul edildiği ve sonradan değişiklik yapılıp yapılmadığı belgelenir. Daha önce gerçekleşmiş bir takasın sonuçları, sonradan düzenlenen metnin yalnız adına bakılarak yok sayılmaz. Sonraki anlaşmanın neyi düzenlediği, eski borçların hukuki durumu ve tarafların gerçek iradesi birlikte değerlendirilir.

Tek taraflı kayıt ile karşılıklı kayıt aynı mı?

TBK 145 borçlunun kendi takas hakkından vazgeçmesini düzenler. Karşılıklı borç ilişkisinde herkes farklı alacak bakımından hem alacaklı hem borçlu konumunda bulunabilir. Bu nedenle bir kişinin feragati, diğerinin de aynı haktan vazgeçtiği sonucunu kendiliğinden doğurmaz. Metinde hangi tarafın hangi borcu için sınırlama kabul ettiği açık olmalıdır.

Yalnız alıcının, yalnız satıcının veya iki tarafın birlikte takastan vazgeçtiği düzenlemeler aynı kapsamda değildir. İmzaların bulunması da tek başına karşılıklılık anlamına gelmez. İmza sözleşmenin kabulünü gösterebilir; feragatin kime ait olduğu, ilgili hükmün içeriğinden anlaşılır. Karşılıklı olduğu ileri sürülen sınırlamanın metinsel ve hukuki dayanağı gösterilmelidir.

Ödeme yükümlüsünün değişmesi, alacağın devredilmesi veya sözleşmeye başka kişinin katılması ayrıca değerlendirilir. Bu işlemlerin özel hükümleri vardır. İlk iki taraf arasında kabul edilmiş bir feragati, yeni kişinin hukuki konumu incelenmeden bütün sonraki kişilere aynı biçimde uygulamak doğru değildir. Önce incelenen borcun tarafları ve sözleşme bağlantısı belirlenir.

Takastan feragat, ibra ve alacaktan vazgeçme ayrımı

TBK 132’deki ibra, tarafların anlaşmasıyla borcu tamamen veya kısmen ortadan kaldırır. Takastan feragat ise bir sona erdirme imkânının kullanılmasından vazgeçmektir. Bu ayrım, borçlunun kendi alacağını ayrıca isteme hakkı bakımından belirleyicidir. Metin yalnız takasa ilişkinse alacağı ortadan kaldıran başka bir sonuç ayrıca gerekçelendirilmelidir.

Bir belgede hem takas sınırlaması hem belirli alacakların sona erdirilmesi birlikte düzenlenebilir. Böyle bir belgede her hüküm kendi konusu üzerinden okunur. “Başka alacağım yoktur” açıklamasıyla “borcumu takas yoluyla kapatmayacağım” açıklaması aynı anlama gelmez. TBK 132’ye göre ibra incelemesi, gerçek bir borç sona erdirme anlaşması bulunduğunda önem taşır.

TBK 19 uyarınca yorumda gerçek ve ortak irade esas alınır. Dolayısıyla belgenin başlığı tek başına yeterli değildir. “Mutabakat”, “ödeme protokolü” veya “feragatname” başlığı altındaki hükümlerin fiilen hangi sonucu düzenlediği açıklanmalıdır. Kullanılan etiket, karşı alacağın varlığıyla onu takasta kullanabilme imkânı arasındaki farkı ortadan kaldırmaz.

Yalnız nakit ödeme kaydı takastan vazgeçmek midir?

Bir ödemenin banka hesabına yapılacağının yazılması, öncelikle ifa yöntemini düzenler. Takas hakkından feragat bulunduğu sonucuna ulaşmak için metnin kapsamı ve tarafların gerçek iradesi değerlendirilir. Her banka hesabı kaydını otomatik takas yasağına dönüştürmek, hükmün içeriğini aşar. Bunun tersine, açık bir takas sınırlamasını yalnız hesap bilgisi kabul etmek de doğru değildir.

TBK 19 bu noktada somut yorumun dayanağıdır. Sözleşmenin ödeme maddesi, ayrı feragat hükmü, ek protokol ve kabul edilen teklif birlikte okunur. Hükümlerin birbiriyle ilişkisi gösterilir. Tek bir kelimeyi ayırıp bütün sözleşmenin kapsamı gibi kullanmak yerine, hangi borç için hangi ödeme ve sona erme yollarının düzenlendiği açıklanır.

Kayıt standart sözleşmede bulunuyorsa TBK 23’teki özel yorum kuralı da gündeme gelir. Açık olmayan veya birden çok anlama gelen genel işlem koşulu, düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır. Bu kural, her belirsizliği hazırlayanın tercihine göre genişletmeye izin vermez. Önce kaydın genel işlem koşulu niteliği belirlenmelidir.

Standart metindeki feragat sözleşmeye girmiş midir?

TBK 20, önceden tek başına hazırlanarak çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanılmak üzere sunulan hükümleri genel işlem koşulu olarak tanımlar. Feragatin metnin ekinde bulunması veya ayrı sayfaya yazılması bu niteliği kendiliğinden değiştirmez. Her hükmün tartışılarak kabul edildiği yönündeki hazır kayıt da tek başına genel işlem koşulu denetimini kaldırmaz.

Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşulunun sözleşmeye girmesi için TBK 21’deki bilgilendirme, içeriği öğrenme imkânı ve kabul şartları aranır. Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı koşullar da yazılmamış sayılır. Genel işlem koşulunun yazılmamış sayılması, takastan feragat maddesinde de ayrıca değerlendirilmesi gereken bir aşamadır.

TBK 145’in genel olarak feragate izin vermesi, her standart kaydın kendiliğinden sözleşme kapsamına girdiği anlamına gelmez. İzin verilen bir düzenleme, kurulma ve içerik denetiminden bağımsız değildir. Önce hükmün taraflar arasındaki sözleşmenin parçası olup olmadığı, ardından ne anlama geldiği ve hangi borçları kapsadığı belirlenir.

TBK 22, yazılmamış sayılan genel işlem koşulları dışındaki hükümlerin geçerliliğini koruduğunu düzenler. Düzenleyen, bu koşul olmasaydı sözleşmeyi yapmayacağını ileri süremez. Buna göre feragat kaydının TBK 21 nedeniyle sözleşme kapsamı dışında kalması, bütün borç ilişkisinin kendiliğinden ortadan kalkması olarak sunulamaz. Karşılıklı alacakların varlığı yine kendi hükümlerine göre incelenir. Böylece kaydın sözleşmeye girmemesiyle asıl borcun geçersizliği birbirine karıştırılmaz. İleri sürülen sonucun hangi maddeden kaynaklandığı belirtilmeli; takas hakkının kullanılabilirliği ayrıca kanuni şartlarla değerlendirilmelidir.

Belirsizlik, içerik denetimi ve sonradan değiştirme

TBK 23 uyarınca yorum yapılması, TBK 25’teki içerik denetimini ortadan kaldırmaz. Genel işlem koşullarıyla dürüstlük kurallarına aykırı biçimde karşı tarafın aleyhine veya durumunu ağırlaştırıcı hükümler konulamaz. Bir feragat kaydının bu sınırla ilişkisi, sözleşmenin niteliği ve somut içeriği üzerinden açıklanmalıdır. Bütün kayıtları topluca geçerli veya geçersiz saymak yeterli değildir.

Belirsiz genel işlem koşulunun yorumu, kapsamın tespitine ilişkindir. Örneksiz ve soyut “standart sözleşme imzalandı” bilgisiyle hangi alacaklar için feragat bulunduğu belirlenemez. Kullanılan sürüm, ekler ve kabul açıklamaları görülmelidir. Yorumu gerektiren belirsizlik somut ifadeler üzerinden gösterilmelidir.

TBK 24, düzenleyene tek yanlı olarak karşı taraf aleyhine genel işlem koşulunu değiştirme veya yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtları yazılmamış sayar. Bu nedenle sonradan gönderilen yeni metinde takas yasağı bulunması, tek başına geçerli değişiklik sonucunu doğurmaz. Değişikliğin hangi hukuki dayanakla ve nasıl kabul edildiği ayrıca ortaya konulmalıdır.

Kira sözleşmelerindeki açık istisna: TBK 326

TBK 326’ya göre kiracı ve kiraya veren, kira sözleşmesinden doğan alacaklarını takas etme hakkından önceden feragat edemez. Bu hüküm TBK 145’in genel iznini kira kaynaklı alacaklar bakımından sınırlar. Yalnız kiracının değil, kiraya verenin önceden feragati de kanundaki yasak kapsamındadır.

Belirleyici nokta alacağın kira sözleşmesinden doğmasıdır. Aynı kişiler arasında başka sözleşmeler bulunması, bu diğer ilişkileri otomatik olarak kira hükmünün içine sokmaz. Kira alacağına ilişkin önceden feragatin yasak olması da her karşı alacağın takasa elverişli olduğu anlamına gelmez. TBK 139 ve 143’teki şartlar ayrıca aranır.

Kira ilişkisindeki ayrıntılar TBK 326 takastan önceden feragat yasağı yazısında yer alır. Genel sözleşme denetiminde bu özel hükmün atlanmaması gerekir. Kira borcunun ödenmemesiyle bağlantılı sonuçlar, yalnız sözleşmede feragat kaydının geçersiz olduğunun söylenmesiyle kendiliğinden ortadan kalkmaz.

Korunan alacaklarda rıza ile feragat farklıdır

TBK 144, belirli alacakların takasını takas hakkı doğduktan sonra alacaklının rızasına bağlar. Emanet eşyanın iadesi veya bedeli ile kanunda belirtilen diğer korunan alacaklar bu düzenlemededir. TBK 145 ise kişinin kendi takas hakkından vazgeçmesini ele alır. Birinde kullanımın önündeki özel rıza şartı, diğerinde haktan vazgeçme vardır.

Bu yüzden “takas yasağından vazgeçildi” şeklindeki genel ifade, TBK 144’ün aradığı zaman ve kişi koşullarını otomatik karşılamaz. Hangi alacağın korunduğu, rızayı kimin verdiği ve takas hakkının ne zaman doğduğu belirlenmelidir. Kanunun sonradan aradığı rızayı, sözleşme kurulurken verilmiş sınırsız bir ön kabulle aynı saymak doğru değildir.

İşçi ücreti gibi özel düzenlemeye de tabi alacaklarda ilgili hükümler ayrıca uygulanır. Bu makaledeki genel feragat kuralı, bütün alacak türlerine ilişkin sınırlamaların tek maddede toplandığı anlamına gelmez. Alacağın hukuki niteliği saptanmadan sadece borç tutarlarını karşılaştırmak, feragat incelemesini eksik bırakır.

Takastan vazgeçmek ödemezlik def’ini de kaldırır mı?

TBK 97, karşılıklı borç yükleyen sözleşmede ifa isteyen tarafın, daha sonra ifa etme hakkı yoksa kendi borcunu yerine getirmiş veya ifasını önermiş olmasını arar. Bu düzenleme, iki bağımsız alacağın takas edilerek sona erdirilmesinden farklıdır. Ödemezlik def’i ile takasın hukuki işlevi aynı değildir; biri ifa sırasına, diğeri borçların belirli tutarda sona ermesine ilişkindir.

Bu nedenle yalnız takas hakkından feragat edildiğinin yazılması, sözleşmedeki bütün savunma ve itirazların da kaldırıldığı anlamında okunamaz. Karşı tarafın edimini yerine getirip getirmediğine ilişkin itirazın kendi dayanağı bulunur. Feragat hükmünün kapsamı araştırılırken hangi hakkın açıklandığı belirlenir. Farklı savunmaların birlikte sınırlanmak istendiği ileri sürülüyorsa her biri için ayrı geçerlilik değerlendirmesi yapılmalıdır.

Borcun hiç doğmadığı, daha önce ödendiği veya istenen tutarın yanlış hesaplandığı savunmaları da takas beyanıyla aynı değildir. Feragati kabul eden kişi, bu kabul nedeniyle sözleşmedeki her hesap sonucunu peşinen doğru saymış olmaz. Alacağın varlığı ve miktarı kendi belgeleriyle belirlenir. Takas sınırlaması, alacaklının gerçekte doğmamış bir borcu istemesine kendiliğinden hukuki temel oluşturmaz.

Hesapta yapılan düşüm ile hukuki takasın ayrılması

Bir alacağın bakiyesi hesaplanırken o borca yapılmış ödemelerin düşülmesi, başka bir karşı alacağın takasta kullanılmasından farklıdır. TBK 139’un düzenlediği yapı karşılıklı iki borcu gerektirir. Bu nedenle her muhasebe düşümünü takas kabul edip feragat hükmüne bağlamak, gerçek ödeme kayıtlarını görünmez hâle getirir. Önce indirimin hangi hukuki sebebe dayandığı gösterilmelidir.

İncelemede her kalem ayrı tutulur: Borcun başlangıç tutarı, aynı borca yapılmış ödemeler, sözleşmesel bedel düzeltmeleri ve başka ilişkiden doğan karşı alacaklar. Böylece tahsil edilmiş paranın ikinci kez istenmesiyle, henüz ödenmemiş borcun takas yoluyla kapatılması arasındaki fark korunur. Hesap tablosundaki başlık, ilgili işlemin hukuki niteliğini tek başına belirlemez.

TBK 103 uyarınca borcu ödeyen kişi makbuz isteyebilir; borcun tamamı ödenmişse ilgili borç senedinin geri verilmesini veya iptalini talep edebilir. Kısmi ödemede veya senedin başka haklar da verdiği durumda ise makbuz ve ödemenin senede işlenmesi düzenlenmiştir. Takastan feragat kaydı, gerçekten yapılan ödemenin belgelendirilmesi gereğini ortadan kaldırmaz. Son hesap, fiilî ödeme kayıtlarıyla uyumlu tutulmalıdır.

Ödeme, bildirim ve delil dosyası

Geçerli ve kapsamı belirli feragat varsa, feragatin kapsadığı borcu takas bildirimi göndererek kapatmış saymak yeterli değildir. TBK 143’teki bildirim, mevcut sınırlamayı tek başına kaldırmaz. Borcun ödeme veya başka bir nedenle sona erdiği ileri sürülüyorsa bunun dayanağı ayrı gösterilmelidir. Karşı alacağın tutarıyla borcun ifa edilip edilmediği ayrı kaydedilir.

Ödenmeyen borç için TBK 117’deki temerrüt şartları değerlendirilir. Geçersiz bir takas hesabına güvenilmesi, her durumda temerrüt sonuçlarını engelleyen bir olgu değildir. Muacceliyet, gerekli bildirim ve varsa ihtarsız temerrüt sebebi somut olarak belirlenir. Feragatin geçerliliği tartışması ile borçlunun ödeme yükümlülüğünün zamanı ayrı hukuki sorunlardır.

Dosyada sözleşme ve ekleri, feragatin kabul tarihi, karşı alacağın belgeleri ve takas bildirimi birlikte bulunmalıdır. HMK 190 ispat yükünü, HMK 194 ise ileri sürülen olayların somutlaştırılmasını düzenler. Hangi kayda dayanıldığı ve hangi alacak bakımından hangi sonucun istendiği açık yazılır. Genel bir feragat iddiası, kapsamı belirsiz bırakılan bütün borçları tek başına açıklamaz.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 19–25, 97, 103, 117, 132, 139, 143, 144, 145 ve 326. maddeler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 190 ve 194. maddeler. Mevzuatın güncel metni Adalet Bakanlığının resmî bilgi sisteminden doğrulanmıştır.

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

bakircipartners@gmail.com · +90 552 224 43 66 · WhatsApp

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →