Çalışan Tarafından Yapılan Tasarım Kime Aittir? İşveren Hakları ve SMK 73-74 Rehberi 2026
Kısa ve net cevap: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun çalışan tasarımlarına ilişkin hükümlerinde temel ayrım, tasarımın iş ilişkisiyle ne ölçüde bağlantılı olduğudur. Çalışanın işverene karşı üstlendiği görevlerin yerine getirilmesi sırasında veya büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanılarak iş ilişkisi içinde oluşturulan tasarımlarda, sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça tasarım hakkı işverene ait olur. İş ilişkisi dışındaki bağımsız tasarım ile işverenin faaliyet alanı ve kaynakları kullanılarak geliştirilen tasarım aynı hukuki rejime tabi değildir. Çalışanın kanundan doğan bedel ve kişilik bağlantılı hakları ile işverenin tescil ve ekonomik değerlendirme yetkileri ayrı incelenmelidir. Tasarım dosyasında hak sahipliği, yalnızca TÜRKPATENT başvurusunda kimin adı yazdığına bakılarak değil; iş sözleşmesi, görev tanımı, tasarımın geliştirilme süreci ve kullanılan işletme kaynakları birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Çalışan tasarımı nedir?
Çalışan tasarımı, bir iş veya hizmet ilişkisi içinde bulunan kişinin ortaya çıkardığı ve işverenin faaliyetiyle bağlantılı ürün görünümüdür. Her çalışan tarafından yapılan her çizim otomatik olarak işverene ait değildir. Tasarımın çalışanın üstlendiği görev kapsamında mı ortaya çıktığı, işverenin talimatı veya işletme faaliyetleriyle bağlantısı, şirketin bilgi ve imkânlarından yararlanma düzeyi önemlidir.
Bir endüstriyel tasarımcıdan yeni ürün gövdesi geliştirmesi istenmesi ile muhasebe çalışanının evinde kendi imkânlarıyla bağımsız bir mobilya tasarlaması aynı değildir. Hak sahipliği analizi görev, ilişki ve katkı üzerinden yapılır.
İşveren hangi durumda tasarım hakkı sahibi olur?
SMK m.73’ün ana kuralı, çalışanın işletmede yükümlü olduğu faaliyet gereği gerçekleştirdiği veya büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı tasarımlarda, taraflar arasındaki özel sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça işverenin hak sahibi olmasıdır.
Bu düzenleme, ürün geliştirme için çalışan tasarımcı, mühendis, mimar, grafik tasarımcı veya AR-GE personelinin iş görevi kapsamında hazırladığı tasarımlar bakımından özellikle önemlidir. Tasarım hakkının işverene geçmesi için her dosyada ayrıca sonradan devir sözleşmesi yapılmasına ihtiyaç bulunup bulunmadığı somut ilişkinin ve kanuni düzenlemenin kapsamında değerlendirilir; buna rağmen yazılı fikri hak maddesi uyuşmazlığı önemli ölçüde azaltır.
İş sözleşmesinde tasarım maddesi bulunmalı mı?
Evet. Kanun temel hak sahipliği düzenini kurar; ancak iş sözleşmesinde fikri ve sınai hakların ayrıca düzenlenmesi güçlü ispat sağlar. Hangi görevlerin tasarım geliştirmeyi içerdiği, tasarım dosyalarının şirkete teslimi, TÜRKPATENT başvurularının kim tarafından yapılacağı, çalışanın bildirim yükümlülüğü, gizlilik, üçüncü kişi hakları ve varsa bedel sistemi açıkça yazılmalıdır.
“Çalışanın yaptığı her şey şirkete aittir” biçimindeki sınırsız ve belirsiz hüküm yerine iş görevi ve kanuni haklarla uyumlu açık düzenleme tercih edilmelidir.
Görev tanımı neden önemlidir?
Hak sahipliği uyuşmazlığında çalışanın tasarım üretmesinin iş görevinin doğal parçası olup olmadığı kritik olabilir. İş ilanı, iş sözleşmesi, görev tanımı, proje atama yazısı, performans hedefleri ve şirket içi talimatlar bu bağlantıyı gösterir.
Örneğin ürün tasarım departmanında çalışan kişinin yeni ürün görünümü geliştirmesi görevle açık bağlantı taşırken, tasarımla ilgisi olmayan bir bölüm çalışanının tamamen bağımsız kişisel projesi farklı değerlendirilir.
İşverenin deneyim ve çalışmaları ne anlama gelir?
Kanun yalnızca açık görev talimatına değil, tasarımın büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanmasına da önem verir. Şirketin yıllardır geliştirdiği ürün ailesi, teknik çizim arşivi, prototipleri, pazar araştırmaları, CAD kütüphanesi, müşteri geri bildirimleri veya tasarım briefleri yeni görünümün oluşturulmasında belirleyici olabilir.
Çalışanın yalnızca ofis bilgisayarını kullanması ile şirketin özgün bilgi birikimine dayanarak tasarım geliştirmesi aynı ağırlıkta değildir. Katkının niteliği somut delillerle belirlenmelidir.
Mesai dışında yapılan tasarım işverene ait olur mu?
Tasarımın mesai saatleri dışında yapılmış olması tek başına hak sahipliğini belirlemez. Çalışanın görevleri, şirket projesi, işveren talimatı ve işletmenin deneyim/çalışmalarına dayanma devam ediyorsa tasarımın akşam veya hafta sonu tamamlanması onu otomatik olarak kişisel tasarım hâline getirmez.
Buna karşılık çalışanın işveren faaliyetinden bağımsız, kendi araçlarıyla ve kendi projesi olarak geliştirdiği tasarım bakımından sırf işçi sıfatı nedeniyle işveren hakkı doğduğu kabul edilmez.
Şirket bilgisayarıyla yapılan her tasarım şirkete mi aittir?
Hayır. Tek bir olgu hak sahipliğini tek başına belirlemez. İşveren bilgisayarı veya yazılımının kullanılması bağlantıyı gösteren delillerden biridir; tasarımın çalışanın görevi, şirketin faaliyet alanı, kullanılan bilgi birikimi ve proje talimatları da incelenir.
Şirket kaynaklarının kapsamlı kullanımı ve tasarımın iş projesiyle bağlantısı arttıkça işverenin hak iddiası güçlenir. Ancak değerlendirme bütünsel yapılmalıdır.
Çalışan tasarımcı olarak adının belirtilmesini isteyebilir mi?
Tasarım hakkının ekonomik sahibi ile tasarımı yaratan kişi aynı olmak zorunda değildir. İşveren ekonomik hak sahibi olsa bile gerçek tasarımcı sıfatı gerçekte tasarımı meydana getiren kişiye bağlıdır. TÜRKPATENT başvurusunda tasarımcı bilgisi ile başvuru sahibi bilgisi bu nedenle ayrı alanlardır.
İşveren, tasarımı kendi tüzel kişiliği yaratmış gibi gerçeğe aykırı tasarımcı kaydı oluşturmamalıdır. Birden fazla tasarımcı varsa katkıda bulunan gerçek kişiler doğru gösterilmelidir.
Birden fazla çalışan birlikte tasarım yaparsa ne olur?
Tasarımın görünümüne yaratıcı katkı sunan birden fazla kişi birlikte tasarımcı olabilir. Yalnızca idari onay veren yönetici veya teknik uygulama yapan kişinin katkısı her durumda tasarımcılık oluşturmaz. Katkının tasarımın görsel özelliklerinin ortaya çıkmasına yönelik yaratıcı nitelikte olması gerekir.
Şirket içinde proje başlangıcında tasarımcı katkı kayıtlarının tutulması, sonradan ortaya çıkacak hak sahipliği ve adın belirtilmesi uyuşmazlıklarını azaltır.
Freelance tasarımcı çalışan sayılır mı?
Serbest çalışan tasarımcı, iş sözleşmesine bağlı çalışanla aynı hukuki statüde değildir. Freelance veya hizmet sağlayıcıyla yapılan sözleşmede tasarım hakkının kime ait olacağı, devir kapsamı, kullanım alanı, ücret ve tescil yetkisi açıkça düzenlenmelidir.
Bir tasarım sipariş edilmiş olması, her durumda sınai hakkın bütün ekonomik yetkilerinin otomatik olarak sipariş verene geçtiği anlamına gelmez. Sözleşme ve SMK’nın hak sahipliği hükümleri birlikte incelenir.
Ajansın hazırladığı ürün tasarımı kime aittir?
Reklam, endüstriyel tasarım veya ürün geliştirme ajansıyla çalışan şirketlerde hak sahipliği sözleşmeyle ayrıntılı kurulmalıdır. Ajans çalışanlarının yarattığı tasarımda ajansın çalışan ilişkisi ile müşteri şirket arasındaki hizmet sözleşmesi iki ayrı hak zinciri oluşturur.
Müşteri şirket TÜRKPATENT başvurusu yapacaksa ajansın tasarım üzerindeki hakları müşteriye hangi kapsamda devrettiği ve tasarımcı bilgilerinin doğru olduğu belgelendirilmelidir.
Stajyerin yaptığı tasarım nasıl değerlendirilir?
Staj veya eğitim ilişkisi içinde ortaya çıkan tasarımlarda ilişkinin hukuki niteliği, verilen görev, kurumun kaynakları ve özel sözleşme hükümleri önemlidir. Stajyerin sırf ücret almaması, tasarımın otomatik olarak hiçbir kurumsal hak doğurmadığı sonucunu yaratmaz.
Staj sözleşmelerinde gizlilik ve sınai hak maddeleri baştan düzenlenmeli; özellikle ürün geliştirme ekiplerinde stajyer katkıları kayıt altına alınmalıdır.
Yükseköğretim kurumlarında yapılan tasarımlar neden ayrıca incelenir?
SMK, yükseköğretim ortamında oluşturulan sınai haklar bakımından özel düzenlemeler içerir. Öğretim elemanı, araştırmacı veya öğrenci tarafından üniversitenin bilimsel çalışmaları, altyapısı veya proje finansmanı kullanılarak ortaya çıkan tasarımda genel işçi-işveren kuralı mekanik biçimde uygulanmamalıdır.
Üniversitenin fikri hak yönergesi, proje sözleşmesi, dış fon sağlayıcının hükümleri ve SMK’nın yükseköğretim/çalışan tasarımlarına ilişkin özel hükümleri birlikte incelenmelidir. Üniversite-sanayi işbirliği projesinde şirket, üniversite ve tasarımcı arasındaki hak zinciri baştan yazılı kurulmalıdır.
Çalışanın bedel isteme hakkı var mıdır?
SMK’nın çalışan tasarımlarına ilişkin düzenlemeleri, işveren ile çalışan arasındaki ekonomik dengeyi de gözetir. Çalışanın bedel talebinin doğup doğmadığı ve bedelin miktarı; tasarımın ekonomik değeri, çalışanın işletmedeki görevi, ücret sistemi, tasarımın iş göreviyle bağlantısı ve işverenin tasarımın meydana getirilmesine yaptığı katkı gibi somut unsurlar çerçevesinde değerlendirilir.
Tarafların tasarım primi veya ek ücret sistemini iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi ya da şirket içi fikri hak politikasıyla önceden düzenlemesi uyuşmazlığı azaltır.
Normal maaş tasarım bedelini otomatik olarak kapsar mı?
Bu sorunun cevabı çalışanın görevi ve sözleşme hükümleri değerlendirilmeden verilemez. Tasarım üretmek zaten çalışanın asli görevinin merkezindeyse ücret yapısı ile ek bedel ilişkisi farklı; olağan görevini aşan ve işletme için önemli ekonomik değer doğuran tasarımda farklı olabilir.
“Maaş ödendiği için hiçbir ek hak yoktur” veya “her tasarım için mutlaka ayrı yüksek bedel gerekir” şeklindeki kategorik yaklaşımlar yerine SMK’daki somut denge ölçütleri uygulanmalıdır.
Tasarımın ekonomik değeri nasıl belirlenir?
Ürünün satış hacmi, tasarımın fiyat ve talebe etkisi, lisans geliri, ürün ailesinde kullanımı, tescilin coğrafi kapsamı, rekabet avantajı ve tasarımın şirket için stratejik önemi ekonomik değer analizinde kullanılabilir.
Tasarımın teknik buluşla, markayla veya pazarlama yatırımıyla birlikte değer yarattığı durumlarda tasarıma atfedilebilen ekonomik katkı ayrıca ayrıştırılmalıdır.
Hak sahipliği uyuşmazlığında TÜRKPATENT kaydı kesin delil midir?
Sicilde başvuru sahibi veya tasarım sahibi olarak görünmek güçlü resmi kayıt olmakla birlikte gerçek hak sahipliği uyuşmazlığını her zaman kesin olarak sona erdirmez. Gerçek hak sahibi olduğunu ileri süren kişi SMK’nın hak sahipliği ve gasp hükümleri çerçevesinde tescil veya başvuruya karşı hak talep edebilir.
Mahkeme iş sözleşmesi, proje kayıtları, tasarım dosyaları, tarihler ve tarafların katkılarını inceler. Sicil kaydı gerçeğe aykırı hak zincirini dokunulmaz hâle getirmez.
Çalışan kendi adına tasarım başvurusu yaparsa ne olur?
Kanuna veya sözleşmeye göre ekonomik hak işverene ait olduğu hâlde çalışanın kendi adına başvuru yapması hak sahipliği uyuşmazlığı doğurur. İşveren gerçek hak sahibi sıfatıyla SMK’nın ilgili hak sahipliği, devir ve hükümsüzlük mekanizmalarını kullanabilir.
Şirketler TÜRKPATENT tasarım Bülteni ve portföy izleme sistemiyle çalışan veya eski çalışanların şirket projelerine ilişkin başvurularını erken fark etmelidir.
Çalışan işten ayrıldıktan sonra tasarımı kullanabilir mi?
İş ilişkisinin sona ermesi, işverenin daha önce kanunen veya sözleşmeyle kazandığı tasarım hakkını ortadan kaldırmaz. Eski çalışan, hak sahibi işverenin izni olmadan koruma kapsamındaki tasarımı yeni işverende üretim ve satış için kullanamaz.
Buna karşılık çalışanın genel mesleki bilgi ve becerisi ile işverene ait tescilli tasarım, ticari sır ve gizli dosya birbirinden ayrılmalıdır.
Ticari sır ve tasarım hakkı birlikte korunabilir mi?
Evet. Tasarım henüz yayımlanmamışsa CAD dosyaları, prototipler, ürün planları ve lansman bilgileri ticari sır niteliği taşıyabilir. Yayım ertelemesi ile sözleşmesel gizlilik birlikte kullanılabilir. Tasarım tescilinden bağımsız olarak ticari sırların hukuka aykırı elde edilmesi ve kullanılması ayrıca yaptırıma tabidir.
Çalışan tasarımlarında dosyaya erişim yetkileri, indirme kayıtları ve şirketten ayrılma sırasında veri teslim prosedürü önemlidir.
Tasarım başvurusunu işveren mi çalışan mı yapmalıdır?
Başvuru, Kanun ve sözleşmeye göre tasarım hakkına sahip kişi veya onun hukuki halefi adına yapılmalıdır. İşveren hak sahibiyse başvuru sahibi şirket veya işveren olur; gerçek tasarımcıların bilgileri ayrıca doğru şekilde belirtilir.
Başvuru öncesinde “hak sahipliği teyit formu” hazırlanması, özellikle çok sayıda tasarımcının çalıştığı ürün geliştirme ekiplerinde yararlıdır.
Çalışan tasarımlarında ispat için hangi kayıtlar tutulmalı?
- İş sözleşmesi ve güncel görev tanımı.
- Fikri ve sınai haklara ilişkin şirket politikası.
- Proje atama ve tasarım briefleri.
- CAD, çizim ve prototip dosyalarının tarihçesi.
- Tasarım toplantısı ve onay kayıtları.
- Şirket kaynakları ve ekipman kullanım kayıtları.
- Tasarımcı katkı listesi.
- Gizlilik ve üçüncü kişi ajans/freelance sözleşmeleri.
- Varsa ek bedel veya prim anlaşmaları.
- TÜRKPATENT başvuru ve devir belgeleri.
İşveren için tasarım sözleşmesi kontrol listesi
- Tasarım geliştirme görevini açıkça tanımlayın.
- Kanuni hak sahipliği düzeniyle uyumlu fikri hak maddesi kurun.
- Tasarımcı adının doğru bildirilmesini düzenleyin.
- Şirket kaynaklarıyla yapılan projelerin teslim prosedürünü yazın.
- Yurt dışı tescil ve rüçhan başvuru yetkisini belirleyin.
- Gizlilik ve ticari sır hükümlerini ekleyin.
- Bedel/prim sistemi varsa hesaplama yöntemini belirleyin.
- İşten ayrılmada tasarım dosyalarının iadesi ve silinmesini düzenleyin.
- Freelance ve ajans zincirinde ayrıca yazılı devir alın.
Çalışan için hak koruma kontrol listesi
- Tasarımın hangi görev kapsamında yapıldığını kaydedin.
- Kişisel bağımsız projeleri şirket projesinden açıkça ayırın.
- Kendi ekipmanınızla yaptığınız bağımsız çalışmanın tarihli kayıtlarını saklayın.
- Şirket kaynakları veya gizli veriler kullanılıyorsa sözleşmeyi kontrol edin.
- Tasarımcı olarak adınızın doğru kaydedildiğini doğrulayın.
- Bedel hakkı doğurabilecek durumda ekonomik katkıyı belgeleyin.
- İşten ayrılırken şirkete ait tasarım dosyalarını izinsiz götürmeyin.
Hak sahipliği uyuşmazlığında hangi mahkeme görevlidir?
6769 sayılı Kanundan doğan tasarım hak sahipliği ve hükümsüzlük uyuşmazlıklarında görevli mahkeme SMK m.156 çerçevesinde Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesidir. Bu mahkemenin kurulmadığı yerlerde Hâkimler ve Savcılar Kurulunun görev belirlemesine göre ilgili asliye hukuk mahkemesi özel sıfatla görev yapar.
İşçilik alacağı niteliğindeki taleplerle sınai hak sahipliği taleplerinin görev ilişkisi somut talep türüne göre ayrıca değerlendirilmelidir.
İşveren tasarımı tescil ettirmezse çalışan kullanabilir mi?
Tescil başvurusu yapılmaması, kanunen işverene ait ekonomik hakkı otomatik olarak çalışana geri döndürmez. Bununla birlikte tescilsiz tasarım koruması, kamuya sunma, sözleşme ve tarafların sonraki davranışları ayrıca incelenmelidir.
Tasarımın piyasaya çıkacağı projelerde işverenin başvuru kararını kamuya açıklamadan önce vermesi, hak kaybını önler.
Resmî kaynaklar ve ilgili rehberler
Güncel 6769 sayılı Kanun ve tasarım mevzuatı için TÜRKPATENT Mevzuat ve TÜRKPATENT Tasarım sayfaları esas alınmalıdır. Tasarım hakkının kapsamı için SMK m.59 rehberimizi, yayım ertelemesi için SMK m.66 rehberimizi, hükümsüzlük için SMK m.77-79 rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Çalışanın iş görevi kapsamında yaptığı tasarım kime aittir?
Sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça, SMK’nın çalışan tasarımlarına ilişkin şartları oluştuğunda ekonomik tasarım hakkı işverene ait olur.
Mesai dışında yapılan tasarım otomatik olarak çalışana mı aittir?
Hayır. Tasarımın görev, talimat ve işletmenin deneyim/çalışmalarıyla bağlantısı esas alınır; yalnızca saat belirleyici değildir.
Çalışan tasarımcı olarak adını yazdırabilir mi?
Ekonomik hak sahibi ile gerçek tasarımcı farklı olabilir. Tasarımı yaratan gerçek kişinin tasarımcı bilgisi doğru gösterilmelidir.
Freelance tasarımcı çalışan sayılır mı?
Serbest hizmet ilişkisi iş sözleşmesinden farklıdır; hak devri hizmet sözleşmesinde açıkça düzenlenmelidir.
Çalışanın bedel isteme hakkı doğabilir mi?
Kanuni şartlara göre tasarımın ekonomik değeri, çalışanın görevi ve işletmenin katkısı gibi unsurlar dikkate alınarak bedel ilişkisi doğabilir.
Şirket bilgisayarıyla yapılan her tasarım işverene mi aittir?
Tek başına bilgisayar kullanımı belirleyici değildir; görev, şirket projesi, kaynaklar ve bilgi birikimiyle bağlantı birlikte değerlendirilir.
Çalışan kendi adına tescil yaptırırsa işveren hakkını kaybeder mi?
Hayır. Gerçek hak sahibi, SMK’nın hak sahipliği ve hükümsüzlük yollarına başvurabilir.
İşten ayrılınca eski çalışan tasarımı serbestçe kullanabilir mi?
İşverene ait kazanılmış tasarım hakkı iş ilişkisinin sona ermesiyle ortadan kalkmaz.
Sonuç
Çalışan tasarımlarında doğru soru “çizimi kim yaptı?” ile sınırlı değildir. Tasarımın hangi görev içinde, hangi işletme deneyimi ve kaynaklarıyla, hangi sözleşmesel yapı altında meydana getirildiği belirlenmelidir. SMK m.73-74 sistemi işverenin ekonomik hakları ile gerçek tasarımcının hukuki konumunu birlikte düzenler. Şirket açısından en güçlü koruma; açık görev tanımı, yazılı fikri hak maddeleri, doğru tasarımcı kaydı ve tarihli proje arşividir.
Hukukçu İncelemesi ve E-E-A-T
Bu içerik 11 Eylül 2026 tarihinde 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun çalışan tasarımlarına ilişkin m.73-74 hükümleri ve TÜRKPATENT’in güncel tasarım mevzuatı esas alınarak hazırlanmıştır. Yazar ve inceleyen: Av. Halil Bakırcı, Mersin Barosu Sicil No: 3472.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
