Tasarım Tescili Nasıl Hükümsüz Kılınır? İptal Nedenleri ve SMK 77-79 Rehberi 2026
Kısa ve net cevap: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 77-79. maddelerine göre, tescilli bir tasarım Kanundaki koruma şartlarını taşımıyorsa mahkeme kararıyla hükümsüz kılınabilir. Tasarımın SMK m.55 anlamında tasarım olmaması, m.56’daki yenilik veya ayırt edici nitelik şartlarını taşımaması, m.58’deki koruma dışı hâllerden birine girmesi, tasarım hakkının gerçek hak sahibi olmayan kişi adına tescil edilmesi veya Kanunda sayılan önceki sınai/telif haklarıyla çatışma gibi nedenler hükümsüzlük davasına konu olabilir. Hükümsüzlük kararı kural olarak tasarımın başvuru tarihinden itibaren hüküm ve sonuç doğurmamış sayılması sonucunu yaratır. Şartları varsa tasarımın yalnızca belirli kısmı veya çoklu tescilde yalnızca bazı tasarımlar hükümsüz kılınabilir. Kesinleşen karar TÜRKPATENT siciline işlenir.
Tasarım hükümsüzlüğü nedir?
Hükümsüzlük, tescil edilmiş tasarımın aslında Kanunun aradığı maddi veya hak sahipliği şartlarını taşımadığının mahkemece belirlenmesi ve tescilin hukuki etkisinin tamamen ya da kısmen ortadan kaldırılmasıdır. Tescilin TÜRKPATENT tarafından verilmiş olması tasarımın sonradan hiçbir şekilde tartışılamayacağı anlamına gelmez.
Tasarım tescili önemli bir resmi hak karinesi sağlar; ancak daha eski bir tasarım, gerçek hak sahibi, önceki telif hakkı veya başka hükümsüzlük nedeni sonradan ortaya çıkabilir. Bu nedenle tescil ile “mutlak ve tartışılmaz geçerlilik” aynı kavram değildir.
Tasarım iptali ile hükümsüzlük aynı şey midir?
Günlük dilde “tasarım iptali” ifadesi sık kullanılır; ancak 6769 sayılı Kanunda tescilin geçerlilik şartlarının bulunmaması nedeniyle mahkemeden istenen temel yol hükümsüzlük davasıdır. TÜRKPATENT nezdindeki üç aylık tescile itiraz sonucunda da sicil etkilenebilir; fakat mahkeme önündeki hükümsüzlük ayrı yargısal yoldur.
Bu ayrım süre, taraf, delil ve kararın geçmişe etkisi bakımından önemlidir.
Yenilik yokluğu hükümsüzlük nedeni midir?
Evet. SMK m.56’ya göre tasarımın başvuru veya varsa rüçhan tarihinden önce aynı tasarım kamuya sunulmuşsa yenilik şartı yoktur. Tasarımlar yalnızca önemsiz ayrıntılarda farklıysa Kanun onları aynı kabul eder.
Hükümsüzlük davasında davacı, önceki tasarımın hem görünümünü hem de kritik tarihten önce kamuya sunulduğunu ispatlamalıdır. Yabancı tasarım tescili, katalog, fuar kaydı, internet arşivi, satış belgesi veya eski ürün örneği kullanılabilir.
Ayırt edici nitelik yokluğu hükümsüzlük nedeni midir?
Evet. Tescilli tasarım bilgilenmiş kullanıcı üzerinde, kritik tarihten önce kamuya sunulmuş tasarımlardan farklı bir genel izlenim yaratmıyorsa m.56’daki ayırt edici nitelik şartı karşılanmaz. Bu durum hükümsüzlük davasının temel gerekçelerindendir.
Karşılaştırmada ortak ve farklı görsel özellikler, tasarımcının seçenek özgürlüğü, sektörün tasarım külliyatı ve kullanıcı üzerinde oluşan genel izlenim birlikte değerlendirilir. Yalnızca küçük farkların listelenmesi yeterli değildir.
Tasarım tanımına girmeyen tescil hükümsüz olur mu?
SMK m.55, tasarımı ürünün tümünün veya bir parçasının görünümü üzerinden tanımlar. Soyut fikir, teknik yöntem, iş modeli veya bilgisayar programının kendisi tasarım tescilinin konusu değildir. Tescil konusu gerçekte Kanundaki tasarım tanımına girmiyorsa hükümsüzlük gündeme gelir.
Ambalaj, grafik sembol, tipografik karakter veya belirli arayüz görünümü ise Kanundaki ürün ve görünüm ölçütleri çerçevesinde korunabilir; her dijital unsur otomatik olarak kapsam dışı değildir.
Teknik fonksiyon nedeniyle tasarım hükümsüz olabilir mi?
Evet. SMK m.58 uyarınca görünüm özelliğinin yalnızca ürünün teknik fonksiyonunun zorunlu sonucu olması hâlinde bu özellik tasarım korumasından yararlanamaz. Tasarımın korunabilir görünen bütün esas unsurları teknik zorunluluktan kaynaklanıyorsa tescilin geçerliliği doğrudan etkilenebilir.
Benzer şekilde başka ürüne mekanik olarak bağlanmak için belirli biçim ve boyutta olması zorunlu bağlantı özellikleri kural olarak koruma dışındadır. Modüler sistemlere ilişkin özel istisna ayrıca değerlendirilir.
Kamu düzeni ve genel ahlak hükümsüzlük nedeni midir?
SMK m.58 kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı tasarımları koruma dışında bırakır. Bu engelin tescil incelemesinde gözden kaçmış olması sonradan tasarımı geçerli hâle getirmez; hükümsüzlük davasında ileri sürülebilir.
Bu istisna dar yorumlanmalı ve tasarımın somut içeriği üzerinden değerlendirilmelidir.
Gerçek hak sahibi olmayan kişinin tescili hükümsüz olur mu?
Tasarım hakkı gerçek tasarımcıya veya Kanun/sözleşme gereği tasarım hakkını kazanan kişiye aittir. Çalışan tasarımları, devir sözleşmesi veya ortak tasarım gibi durumlarda başvuru sahibi ile gerçek hak sahibi farklı olabilir. Hak sahibi olmayan kişinin tasarımı kendi adına tescil ettirmesi hâlinde SMK’nın hak sahipliği ve hükümsüzlük hükümleri uygulanabilir.
Gerçek hak sahibi bazı durumlarda yalnızca tescilin hükümsüzlüğünü değil tasarım hakkının kendisine devrini de Kanundaki şartlarla talep edebilir. Seçilecek dava, hedeflenen hukuki sonuca göre belirlenmelidir.
Eski çalışan şirket tasarımını kendi adına tescil ettirirse ne yapılabilir?
Tasarım iş görevi içinde ve SMK m.73-74 çerçevesinde işverene ait olduğu hâlde eski veya mevcut çalışan tasarımı kendi adına tescil ettirmişse işveren hak sahipliği delillerini kullanarak tescile karşı hukuki yol izleyebilir. İş sözleşmesi, görev tanımı, CAD kayıtları, proje e-postaları ve şirket kaynaklarıyla geliştirme süreci kritik delillerdir.
Tescil başvurusunun erken fark edilmesi hâlinde üç aylık idari itiraz yolu; sonradan fark edilirse hak sahipliği ve hükümsüzlük davası birlikte değerlendirilir.
Önceki marka hakkı tasarım tescilini hükümsüz kılabilir mi?
Tasarım görsellerinde başkasına ait önceki ayırt edici işaret, marka veya logo yer alabilir. Önceki hak sahibinin izni olmadan kendi korunan işaretinin tasarım tescilinde kullanılması, SMK m.77’deki önceki hak bağlantılı hükümsüzlük nedenleri bakımından gündeme gelebilir.
Önceki markanın tescil tarihi, kapsamı ve tasarım içindeki kullanım biçimi dosyada gösterilmelidir.
Önceki telif hakkı tasarım hükümsüzlüğünde kullanılabilir mi?
Evet. Bir çizim, grafik eser, karakter, heykel, ürün görünümü veya başka eser üzerinde önceki telif hakkı bulunabilir. Başkasına ait eserin izinsiz şekilde tasarım tesciline konu edilmesi, önceki hak sahibinin SMK ve Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu çerçevesindeki taleplerini doğurabilir.
Eser sahipliği, yaratım tarihi, umuma arz tarihi ve tasarım tesciliyle benzerlik güvenilir delillerle gösterilmelidir.
Devlet armaları ve resmi işaretlerin tasarımda kullanılması sorun yaratır mı?
Paris Sözleşmesi ve ilgili mevzuatla korunan devlet armaları, bayraklar, resmi kontrol ve garanti işaretleri gibi sembollerin yetkisiz kullanımı tasarım tescilinde önceki/kamusal hak engellerini gündeme getirebilir. Tescil görselinde resmi sembol bulunuyorsa yetki ve kullanım şartları başvuru öncesinde kontrol edilmelidir.
Ticari ambalaj tasarımında kamu otoritesinin onayı varmış izlenimi yaratan unsurlar özellikle risklidir.
Daha eski fakat sonradan yayımlanan tasarım ne olur?
Tasarım sisteminde bir başvurunun başvuru veya rüçhan tarihi daha eski olmasına rağmen yayımı daha sonra gerçekleşebilir. Böyle bir önceki hak, Kanunun hükümsüzlük ve öncelik hükümleri çerçevesinde sonraki tasarımın geçerliliğini etkileyebilir.
Bu nedenle araştırma yalnızca bugünkü kamuya açık kataloglara göre değil, sicildeki başvuru ve rüçhan tarihleri dikkate alınarak yapılmalıdır.
Kimler tasarım hükümsüzlüğü davası açabilir?
SMK m.78, hükümsüzlük talebinde bulunabilecek kişileri hükümsüzlük nedeninin niteliğine göre düzenler. Genel geçerlilik nedenlerinde menfaati olan kişiler ile Kanunda sayılan ilgili kurum ve kişiler dava hakkına sahip olabilir; gerçek hak sahipliği veya belirli önceki özel haklara dayanan nedenlerde ise bu hakkın sahibi olan kişi veya hukuki halefi tarafından talepte bulunulması gerekir.
Bu nedenle dava açmadan önce yalnızca hükümsüzlük sebebi değil, davacının o sebebe dayanma sıfatı da kontrol edilmelidir.
Hükümsüzlük davası kime karşı açılır?
Dava, dava tarihinde tasarım sicilinde hak sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı yöneltilir. Tescilin devredilmiş olması hâlinde güncel sicil sahibi kontrol edilmelidir. Sicilde kayıtlı lisans veya diğer ilgililerin davadan etkilenme biçimi somut dosyanın niteliğine göre ayrıca değerlendirilir.
Dava açılmadan önce TÜRKPATENT sicil kaydının güncel örneği alınmalıdır.
TÜRKPATENT’e karşı mı hükümsüzlük davası açılır?
Hayır. Tasarım tescilinin hükümsüzlüğü davası kural olarak tasarım hakkı sahibine yöneltilir. TÜRKPATENT, tescili veren idari makamdır; Kurumun kararının iptali istenen ayrı davalarla tasarım sahibine karşı açılan hükümsüzlük davası aynı şey değildir.
İdari itiraz kararının iptali ile tescilin hükümsüzlüğü bazı uyuşmazlıklarda birlikte gündeme gelebilir; taraf ve talep yapısı doğru kurulmalıdır.
Görevli mahkeme hangisidir?
6769 sayılı Kanundan doğan tasarım hükümsüzlüğü davalarında görevli mahkeme Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesidir. Bu mahkemenin kurulmadığı yerlerde Hâkimler ve Savcılar Kurulunun görev belirlemesine göre ilgili asliye hukuk mahkemesi özel sıfatla görev yapar.
Yetki SMK m.156 ve somut davalı/hak sahibi bağlantısına göre değerlendirilir.
Hükümsüzlük için mutlaka önce TÜRKPATENT’e itiraz etmek gerekir mi?
Hayır. Bülten yayımından itibaren üç aylık idari itiraz yolu ayrı mekanizmadır. Bu süre kaçırılmış olsa bile SMK m.77-79 şartları mevcutsa mahkemeden hükümsüzlük talep edilebilir. İdari itirazın yapılmamış olması hükümsüzlük davasını otomatik olarak engellemez.
Ancak erken idari itiraz daha hızlı ve maliyet bakımından avantajlı olabileceği için Bülten takibi önemlidir.
Hükümsüzlük davası için süre var mı?
Hükümsüzlük nedenine ve hak sahipliği iddiasına göre Kanundaki özel süreler ve dürüstlük kuralı birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle gerçek hak sahipliği/gasp uyuşmazlıklarında öğrenme ve tescil tarihine bağlı süreler ayrıca önem taşır. Dava stratejisi kurulurken “tasarım yürürlükte olduğu sürece sınırsız beklenebilir” varsayımıyla hareket edilmemelidir.
Somut nedenin SMK’daki özel hak düşürücü süreye tabi olup olmadığı tescil tarihleriyle birlikte kontrol edilmelidir.
Kısmi hükümsüzlük mümkün müdür?
Evet. Hükümsüzlük nedeni tasarımın yalnızca belirli koruma kısmıyla sınırlıysa ve kalan kısım koruma şartlarını bağımsız olarak taşıyabiliyorsa Kanunun izin verdiği ölçüde kısmi hükümsüzlük gündeme gelebilir. Çoklu tescilde yalnızca bazı tasarımların geçersiz olması hâlinde de diğer tasarımlar yürürlükte kalabilir.
Kısmi hükümsüzlük sonucunda kalan tasarımın kimliği esaslı biçimde değiştirilemez; korunabilir bağımsız bölümün varlığı gerekir.
Hükümsüzlük kararının etkisi hangi tarihten başlar?
SMK m.79’un temel sonucu geçmişe etkidir. Hükümsüz kılınan tasarıma Kanunla sağlanan korumanın başvuru tarihinden itibaren doğmamış sayılması esastır. Böylece tescil yalnızca karar tarihinden sonrası için sona eren bir hak gibi değerlendirilmez.
Kanun, hukuki güvenlik amacıyla kesinleşmiş ve uygulanmış bazı kararlar ile hükümsüzlük kararından önce kurulmuş ve ifa edilmiş sözleşmeler bakımından özel istisnalar öngörür. Kötüniyet ve sebepsiz zenginleşme gibi hususlar somut olayda ayrıca değerlendirilir.
Daha önce ödenen lisans bedelleri geri istenir mi?
Hükümsüzlük kararının geriye etkisi bulunmakla birlikte Kanun, karar öncesinde kurulmuş ve uygulanmış sözleşmeler bakımından hukuki güvenliği koruyan özel düzenlemeler içerir. Bu nedenle geçmişte ödenmiş her lisans bedelinin otomatik olarak tamamen geri verileceği söylenemez.
Tarafların iyiniyeti, sözleşmenin ifa düzeyi ve hakkaniyet ölçütleri somut olayda değerlendirilir.
Hükümsüzlük kararı daha önceki ihlal kararlarını etkiler mi?
Kanun, hükümsüzlük kararından önce kesinleşmiş ve uygulanmış mahkeme kararlarının hukuki güvenlik bakımından durumunu özel olarak düzenler. Tasarım sonradan hükümsüz kılındığında dahi geçmişte kesinleşmiş her hukuki sonucun otomatik olarak yok sayılması söz konusu değildir.
Bununla birlikte devam eden ihlal davasında tasarımın hükümsüzlüğü ileri sürülmüşse iki talep arasındaki ilişki mahkemece birlikte değerlendirilir.
İhlal davasında karşı dava olarak hükümsüzlük istenebilir mi?
Evet. Tasarım sahibi tecavüz davası açtığında davalı, tescilin geçersiz olduğunu düşünüyorsa şartları varsa karşı dava veya usul hukukunun izin verdiği başka yollarla hükümsüzlük talebini ileri sürebilir. Tescilin geçerliliği, ihlal değerlendirmesinin temelidir.
İhlal ve hükümsüzlük dosyalarında önceki tasarım araştırması aynı anda yürütülmelidir.
Hükümsüzlük davasında bilirkişi incelemesi yapılır mı?
Tasarımın genel izlenimi, teknik fonksiyon, ürün sektörü ve önceki tasarım külliyatı uzmanlık gerektirebilir. Mahkeme gerekli gördüğünde bilirkişi incelemesine başvurabilir. Ancak hukuki nitelendirme mahkemeye aittir.
Taraflar bilirkişiye bırakılacak soyut sorular yerine karşılaştırma tabloları, yüksek çözünürlüklü görseller ve tarihli önceki tasarım delilleri sunmalıdır.
İnternet görseli hükümsüzlük için yeterli delil midir?
İnternet görseli tek başına her zaman yeterli değildir. Önceki tasarımın başvuru/rüçhan tarihinden önce kamuya erişilebilir olduğu güvenilir biçimde ispatlanmalıdır. Web arşivi, bağımsız yayın tarihi, eski katalog, satış kaydı ve yabancı sicil belgesi delili güçlendirir.
Bugünkü sayfada “2015 modeli” yazması, sayfanın gerçekten 2015’te yayımlandığını tek başına kanıtlamaz.
Hükümsüzlük davası için delil kontrol listesi
- TÜRKPATENT’ten güncel tescil ve görsel kayıtlarını alın.
- Başvuru ve varsa rüçhan tarihini kesinleştirin.
- En yakın önceki tasarımları tarihleriyle belirleyin.
- Kamuya sunma delillerini güvenilir kaynaklarla destekleyin.
- Bilgilenmiş kullanıcı ve genel izlenim analizini hazırlayın.
- Teknik fonksiyon iddiasında mühendislik ve standart belgelerini ekleyin.
- Hak sahipliği iddiasında tasarımın yaratım zincirini belgeleyin.
- Önceki marka/telif hakkı varsa tescil ve eser sahipliği belgelerini sunun.
- Çoklu tescilde hangi tasarım numaralarının hedeflendiğini açıkça gösterin.
Tasarım sahibi hükümsüzlük riskini nasıl azaltır?
- Başvurudan önce dünya çapında yenilik araştırması yapın.
- Kendi kamuya açıklamalarınızın tarihini kaydedin.
- Çalışan, ajans ve freelance tasarımcı hak zincirini yazılı kurun.
- Başkasına ait logo, eser ve karakterleri izinsiz kullanmayın.
- Teknik zorunlu unsurları tasarım kapsamından doğru ayırın.
- Başvuru görsellerini tutarlı ve açık hazırlayın.
- Tescil sonrası üç aylık itiraz dönemini aktif takip edin.
- Portföy devirlerinde gerçek hak sahipliği belgelerini saklayın.
Kesinleşen hükümsüzlük kararı sicile nasıl yansır?
Kesinleşen hükümsüzlük kararı TÜRKPATENT’e bildirilir ve sicilde tasarımın hukuki durumu güncellenir. Çoklu tescilde yalnızca belirli tasarımlar hükümsüz kılınmışsa sicil buna göre kısmi olarak değiştirilir.
Sicil güncellemesi üçüncü kişilerin hukuki durumu doğru görmesi ve sonraki devir/lisans işlemlerinin geçersiz hak üzerinden yürütülmemesi bakımından önemlidir.
Resmî kaynaklar ve ilgili rehberler
Güncel 6769 sayılı Kanun ve tasarım mevzuatı için TÜRKPATENT Mevzuat ve TÜRKPATENT Tasarım sayfaları esas alınmalıdır. Yenilik ve ayırt edicilik için SMK m.56 rehberimizi, tescile itiraz için SMK m.67-68 rehberimizi, çalışan tasarımları için SMK m.73-74 rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Tasarım tescili hangi nedenlerle hükümsüz olur?
Başlıca nedenler tasarım tanımının, yenilik veya ayırt edici nitelik şartlarının bulunmaması, koruma dışı hâller, hak sahipliği sorunu ve Kanunda sayılan önceki hak çatışmalarıdır.
Üç aylık TÜRKPATENT itirazı kaçırılırsa dava açılabilir mi?
Evet. SMK m.77-79 şartları varsa mahkemeden hükümsüzlük talep edilebilir.
Hükümsüzlük davası TÜRKPATENT’e karşı mı açılır?
Kural olarak hayır. Dava sicilde tasarım hakkı sahibi görünen kişiye karşı açılır.
Hükümsüzlük geçmişe etkili midir?
Evet. Kural olarak tasarıma sağlanan koruma başvuru tarihinden itibaren doğmamış sayılır; Kanundaki hukuki güvenlik istisnaları saklıdır.
Çoklu tescilde tek tasarım hükümsüz olursa hepsi düşer mi?
Hayır. Hükümsüzlük nedeni yalnızca belirli tasarıma ilişkinse diğerleri yürürlükte kalabilir.
Önceki telif hakkı hükümsüzlük nedeni olabilir mi?
Evet. Kanunda belirtilen şartlarla önceki telif ve diğer özel haklar tasarımın geçerliliğini etkileyebilir.
Teknik fonksiyon hükümsüzlük nedeni midir?
Yalnızca teknik fonksiyonun zorunlu kıldığı görünüm özellikleri SMK m.58 kapsamında koruma dışıdır ve tescilin geçerliliğini etkileyebilir.
Tescil verilmiş olması yeniliği kesinleştirir mi?
Hayır. Sonradan ortaya çıkan daha eski tasarım hükümsüzlük davasında ileri sürülebilir.
Sonuç
SMK m.77-79 tasarım tescilinin sonradan yargısal denetimini sağlar. En sık hükümsüzlük nedenleri yenilik ve ayırt edici nitelik eksikliği olmakla birlikte teknik fonksiyon, hak sahipliği ve önceki marka/telif hakları da kritik rol oynar. Hükümsüzlük kural olarak geçmişe etkili olduğundan, hem tasarım sahibinin hem lisans alanın hem de ihlal davası taraflarının tescilin geçerliliğini baştan ayrıntılı araştırması gerekir.
Hukukçu İncelemesi ve E-E-A-T
Bu içerik 11 Eylül 2026 tarihinde 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.77-79 ile bağlantılı m.55-58, m.67-68 ve hak sahipliği hükümleri esas alınarak hazırlanmıştır. Yazar ve inceleyen: Av. Halil Bakırcı, Mersin Barosu Sicil No: 3472.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
