Yabancı Uzmandan Bilimsel Mütalaa Türk Mahkemesine Sunulabilir mi? HMK 293 ve Yabancı Hukuk Görüşü | 2026
Uluslararası ticaret, yabancı şirketler, sınır ötesi taşıma, yabancı hukuk seçimi, tıbbi uyuşmazlıklar, patent ve teknik sözleşmeler gibi dosyalarda uyuşmazlığın çözümü Türkiye dışındaki uzmanlık bilgisini gerektirebilir. Tarafın elinde Almanya’daki bir üniversite öğretim üyesinin hukuki görüşü, Hollanda’daki mühendislik laboratuvarının teknik analizi, İngiltere’deki bir muhasebe uzmanının raporu veya yabancı hukuk profesörünün kanun açıklaması bulunabilir. Bu raporların Türk mahkemesine sunulup sunulamayacağı ve hangi usulle değerlendirileceği HMK m.293 çerçevesinde belirlenir.
Uygulamada en sık yapılan hata, taraf uzmanı ile mahkeme bilirkişisini aynı kişi gibi görmektir. Mahkeme bilirkişisi HMK m.266 ve devamına göre mahkeme tarafından görevlendirilir; taraf uzmanı ise HMK m.293 uyarınca tarafın kendi seçtiği kişiden aldığı bilimsel mütalaadır. Taraf uzmanının raporu, bilirkişi kurulunun yerine geçmez; fakat mevcut bilirkişi raporundaki teknik eksikliği göstermek, yabancı hukuk normunu açıklamak veya karmaşık bir teknik konuda mahkemenin dikkatini belirli noktalara çekmek için güçlü bir usul aracıdır.
- HMK 293 uzman görüşü nedir?
- Yabancı ülkedeki uzmandan görüş alınabilir mi?
- Uzman görüşü ile bilirkişi raporu farkı
- Yabancı hukuk uzmanı görüşü ne işe yarar?
- Yabancı dilde rapor nasıl sunulur?
- Uzman duruşmada dinlenebilir mi?
- Yurt dışındaki uzman uzaktan dinlenebilir mi?
- Bilimsel mütalaa nasıl hazırlanmalıdır?
- Mahkeme uzman görüşüne bağlı mıdır?
- Uzman ücretini kim öder?
- Dosya kontrol listesi
- Sık sorulan sorular
HMK 293 Uzman Görüşünü Nasıl Düzenler?
HMK m.293/1, “Taraflar, dava konusu olayla ilgili olarak, uzmanından bilimsel mütalaa alabilirler” hükmünü içerir. Aynı fıkra yalnız bu nedenle ayrıca süre istenemeyeceğini de açıkça düzenler. Dolayısıyla uzman görüşü sunmak isteyen taraf, yargılama takvimini gözetmeli ve sırf rapor hazırlanıyor diye mahkemeden otomatik ek süre beklememelidir.
Maddenin ikinci fıkrasına göre hâkim, talep üzerine veya resen, kendisinden rapor alınan uzman kişinin davet edilerek dinlenilmesine karar verebilir. Uzman çağrıldığı duruşmada hâkim ve tarafların sorularını cevaplar. Üçüncü fıkra ise önemli bir yaptırım getirir: uzman kişi çağrıldığı duruşmaya geçerli bir özrü olmadan gelmezse hazırladığı rapor mahkemece değerlendirmeye tabi tutulmaz.
Bu sistem uzman görüşünü yalnız dosyaya bırakılmış tek taraflı bir kâğıt olmaktan çıkarır. Karşı taraf raporun yöntemini, veri setini, uzmanlık temelini veya sonuçlarını sorgulayabilir. Mahkeme de raporu hazırlayan kişiden açıklama isteyebilir. Bu nedenle güçlü bir bilimsel mütalaa, sadece sonuç cümlesinden değil, denetlenebilir yöntem ve kaynaklardan oluşmalıdır.
Yabancı Ülkede Yaşayan Bir Uzmandan HMK 293 Görüşü Alınabilir mi?
Evet. HMK m.293 uzman kişinin vatandaşlığı veya ikamet yeri konusunda sınırlama getirmez. Dava konusu olayla ilgili gerekli bilimsel, teknik veya özel uzmanlığa sahip kişi yurt dışında bulunuyorsa ondan görüş alınabilir. Önemli olan uzmanın kimliği, uzmanlık alanı, raporun dayandığı veriler ve görüşün somut uyuşmazlıkla bağlantısıdır.
Örneğin bir CMR taşıma uyuşmazlığında Avrupa’daki lojistik uygulamalarını inceleyen akademisyen; yabancı şirket değerlemesinde uluslararası finans uzmanı; tıbbi tedavinin yabancı ülkede yapıldığı malpraktis dosyasında ilgili branştaki yabancı hekim; yabancı hukukun içeriğinin tartışıldığı davada o hukuk sisteminde çalışan akademisyen veya avukat tarafından bilimsel mütalaa hazırlanabilir.
Uzmanın yabancı olması, rapora otomatik üstünlük sağlamaz. Mahkeme uzmanın eğitim, deneyim, yayın ve mesleki geçmişiyle raporun bilimsel yöntemini değerlendirir. “Yabancı profesör yazdı” ifadesi tek başına raporu güçlü delil hâline getirmez. Görüşün dosyadaki somut sorulara cevap vermesi gerekir.
HMK 293 Uzman Görüşü ile HMK 266 Bilirkişi Raporu Arasındaki Fark
HMK m.266, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde mahkemenin bilirkişinin oy ve görüşüne başvurabileceğini düzenler. Aynı maddede genel bilgi veya tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözümlenebilecek konularda bilirkişiye başvurulamayacağı açıkça belirtilmiştir.
Bilirkişiyi mahkeme görevlendirir; uzman görüşünü taraf temin eder. Bilirkişi mahkemeye karşı tarafsız ve bağımsız görev yürütür; taraf uzmanı ise görüş isteyen tarafın seçtiği kişidir. Buna rağmen HMK, taraf uzmanının bilimsel görüşünü yargılamaya sokmuş ve gerektiğinde duruşmada sorgulanmasına imkân tanımıştır.
Adalet Bakanlığı Bilirkişilik Daire Başkanlığının eğitim materyallerinde uzman görüşü, uygulamada “taraf bilirkişiliği” veya “özel bilirkişilik” olarak da adlandırılmakta; mevcut bilirkişi raporundaki eksiklikleri göstermek veya tarafın teknik/hukuki tezini bilimsel zeminde açıklamak için kullanıldığı belirtilmektedir. Aynı kaynak, hukuki konularda mahkeme bilirkişisine başvurulamayacağı hâlde tarafın hukukî mütalaa almasının HMK m.293 sistemi içinde mümkün olduğuna dikkat çekmektedir.
Bu ayrım özellikle yabancı hukuk dosyalarında önemlidir. Türk hâkimi yabancı hukuk hakkında mahkeme bilirkişisi atamak yerine MÖHUK m.2’deki araştırma yetkisini kullanabilir; taraflar da yabancı hukuk uzmanından görüş sunarak bu araştırmaya katkı sağlayabilir.
Yabancı Hukuk Uzmanından Alınan Görüş Hâkimi Bağlar mı?
Hayır. MÖHUK m.2/1 uyarınca hâkim Türk kanunlar ihtilâfı kurallarını ve bu kurallara göre yetkili yabancı hukuku re’sen uygular. Hâkim, yetkili yabancı hukukun içeriğinin tespitinde tarafların yardımını isteyebilir. Bütün araştırmalara rağmen yabancı hukukun olaya ilişkin hükümleri tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır.
Bu nedenle yabancı hukuk uzmanının raporu hâkimin yerine geçen bir hukuk kararı değildir. Rapor; yabancı kanun maddesinin güncel metnini, yüksek mahkeme uygulamasını, kavramların anlamını, yürürlük tarihini ve somut olaya etkisini açıklayan bilimsel kaynak niteliğinde değerlendirilir. Hâkim başka resmî kaynak, Adalet Bakanlığı kanalı, uluslararası hukuk veri tabanı veya tarafların sunduğu karşı görüşlerle birlikte yabancı hukukun içeriğini tespit eder.
Yabancı hukuk mütalaasında yalnız sonuç yazmak yerine kaynakların tam künyesi ve mümkünse resmî mevzuat bağlantıları gösterilmelidir. Kanun maddesinin orijinal dilde metni, güncel yürürlük durumu, değişiklik tarihleri ve varsa içtihat çizgisi açıklanmalıdır. Böylece mahkeme görüşün doğrulanabilirliğini değerlendirebilir.
Yabancı resmî mevzuat veya mahkeme belgesinin dosyaya sunulmasında HMK m.223-224 önem taşır. Ayrıntılı belge kontrolü için Yabancı Resmî Belge Türk Mahkemesinde Delil Olur mu? rehberi incelenebilir.
Yabancı Dilde Hazırlanan Uzman Görüşünün Türkçe Tercümesi Gerekir mi?
Evet. HMK m.223/1 uyarınca yabancı dilde yazılmış belgeye dayanan taraf, belgenin tercümesini de mahkemeye sunmak zorundadır. Uzman görüşü İngilizce, Almanca, Fransızca veya başka bir dilde hazırlanmışsa Türkçe tercümesi dosyaya eklenmelidir.
HMK m.223/2 mahkemenin kendiliğinden veya diğer tarafın talebi üzerine belgenin resmî tercümesini isteyebileceğini düzenler. Bu nedenle uyuşmazlığın merkezindeki uzman raporunda tercümenin güvenilir ve terminolojiye hâkim bir tercüman tarafından yapılması önemlidir. Teknik, tıbbi veya hukukî terimlerde yanlış çeviri raporun anlamını değiştirebilir.
Raporun yalnız sonuç kısmının çevrilmesi yeterli değildir. Uzmanın özgeçmişi, yöntem, kaynakça, tablo ve ekler, çekinceler, imza/sertifika bilgileri ve dipnotlar da raporun değerlendirilmesi için gerekliyse tercüme edilmelidir. Mahkemenin uzmanı dinlemesine karar verilirse tercüman ihtiyacı ayrıca planlanır.
Mahkeme Uzmanı Duruşmaya Çağırabilir mi?
Evet. HMK m.293/2 bu yetkiyi açıkça verir. Hâkim talep üzerine veya resen uzman kişinin duruşmada dinlenmesine karar verebilir. Duruşmada hâkim ve taraflar gerekli soruları sorabilir. Bu düzenleme, karşı tarafın uzman raporunu sorgulayabilmesi ve mahkemenin belirsiz noktaları açıklığa kavuşturması bakımından önemlidir.
Uzmanın çağrılması, tanık dinlenmesiyle aynı değildir. Uzman somut vakıayı görmüş kişi olarak değil, bilimsel veya teknik bilgi sahibi kişi olarak raporunu ve yöntemini açıklar. Sorular da “olayı gördünüz mü?” yerine “hangi veri setini kullandınız?”, “bu sonuca hangi bilimsel yöntemle ulaştınız?”, “yabancı hukuk kuralının yürürlük tarihi nedir?” gibi raporun güvenilirliğini sınayan sorular olmalıdır.
HMK m.293/3 yaptırımı ağırdır. Mahkemece çağrılan uzman geçerli özrü olmadan duruşmaya gelmezse raporu mahkemece değerlendirmeye tabi tutulmaz. Bu nedenle yurt dışında yaşayan uzmandan görüş alınırken, ileride mahkemenin kendisini dinlemek isteyebileceği baştan uzmana bildirilmelidir.
Yurt Dışındaki Uzman Görüntülü Bağlantıyla Dinlenebilir mi?
HMK m.149 ses ve görüntü nakli yoluyla duruşma işlemlerine imkân tanır. Ancak uzman yabancı bir devletin ülkesinde bulunuyorsa teknik olarak bağlantı kurulabilmesi ile yabancı ülkede resmî yargısal işlem yapılabilmesi birbirinden ayrıdır. Mahkemenin vereceği karar, ilgili yabancı devletin egemenlik ve adli yardımlaşma kurallarıyla birlikte uygulanmalıdır.
Uzman kendi isteğiyle Türkiye’deki duruşmaya fiziken katılabilir. Fiziki katılım mümkün değilse UYAP/e-Duruşma veya başka güvenli görüntülü yöntem yönünden mahkemeden talepte bulunulabilir; mahkeme HMK m.149 ve somut uluslararası bağlantıya göre karar verir. Bir tarafın özel Zoom bağlantısı açması tek başına resmî duruşmada dinleme işlemi oluşturmaz.
Mahkeme uzmanı resmî olarak yurt dışında bulunduğu yerde dinletmek isterse uygulanabilir uluslararası adli yardımlaşma mekanizması ayrıca değerlendirilebilir. Yurt dışındaki kişilerin resmî olarak dinlenmesine ilişkin genel sistem için Yurt Dışındaki Tanık ve Uluslararası İstinabe rehberi yol göstericidir; uzman görüşünün HMK m.293’e özgü niteliği saklıdır.
Yabancı Uzman Görüşü Nasıl Hazırlanmalıdır?
HMK m.293 rapor için sabit bir form belirlemez; ancak raporun mahkemece denetlenebilir olması gerekir. Özellikle sınır ötesi uyuşmazlıklarda aşağıdaki yapı güçlüdür:
- Uzmanın kimliği: Ad, soyad, akademik veya mesleki unvan, kurum, ülke ve iletişim bilgileri.
- Uzmanlık açıklaması: Konuyla ilgili eğitim, lisans, yayın, mesleki deneyim ve varsa sertifikalar.
- Görev soruları: Tarafın uzmandan hangi teknik veya bilimsel soruları cevaplamasını istediği.
- İncelenen materyal: Sözleşme, rapor, tıbbi kayıt, teknik veri, yabancı mevzuat veya diğer belgelerin listesi.
- Yöntem: Kullanılan bilimsel veya teknik yöntem, hesap modeli ve varsayımlar.
- Kaynaklar: Resmî mevzuat, standart, akademik yayın veya teknik rehberler.
- Analiz: Her sorunun somut dosya verisiyle bağlantılı incelenmesi.
- Sonuç: Kısa, numaralı ve rapor içindeki analize dayalı sonuçlar.
- Sınırlar: Eksik veri, varsayım veya raporun kapsamadığı konuların açık yazılması.
- Tarih ve doğrulama: İmza, elektronik imza veya rapor kaynağını doğrulayan bilgiler.
Yabancı elektronik imza kullanılıyorsa 5070 sayılı Kanun m.14 bakımından Türkiye’deki hukuki statünün ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir. Bu konuda Yurt Dışından Alınan Elektronik İmza Türkiye’de Geçerli mi? rehberi kullanılabilir.
Mahkeme HMK 293 Uzman Görüşüyle Bağlı mıdır?
Hayır. Uzman görüşü hâkimi bağlayan kesin delil değildir. Mahkeme, dosyadaki bütün deliller ve varsa mahkeme bilirkişi raporlarıyla birlikte uzman görüşünü değerlendirir. Uzman raporunun bilimsel gerekçesi, dayandığı veriler ve diğer delillerle uyumu önemlidir.
Taraf uzmanı görüşü, özellikle mahkeme bilirkişi raporuna yapılan itirazın teknik temelini güçlendirebilir. Örneğin bilirkişinin yanlış standart kullandığını, hesap formülünün hatalı olduğunu, dosyadaki belirli veriyi hiç incelemediğini veya yabancı mevzuatın eski sürümüne dayandığını somut olarak gösterebilir. Böyle bir durumda mahkeme ek rapor veya yeni bilirkişi incelemesi gerekip gerekmediğini değerlendirir.
Raporun tarafça ücret karşılığı alınmış olması onu otomatik değersiz kılmaz; ancak mahkeme taraf uzmanının bağımsızlık ve yöntemini dikkatle tartar. Uzmanın tarafla ticari ilişkisi, sonucun ücret şartına bağlanması veya yalnız taraf lehine verileri seçmesi raporun ikna gücünü zayıflatır.
Yabancı Uzman Ücretini Kim Öder ve Yargılama Gideri Sayılır mı?
HMK m.293 kapsamındaki özel uzmanı taraf kendisi seçer ve ücretini kural olarak kendisi karşılar. Mahkeme bilirkişisinden farklı olarak ücret, mahkemece bilirkişi gider avansı şeklinde baştan belirlenmez. Tarafla uzman arasındaki sözleşmeye göre ücret kararlaştırılır.
Özel uzman ücretinin yargılama gideri olarak karşı tarafa yükletilip yükletilemeyeceği somut uyuşmazlık, giderin zorunluluğu ve HMK’daki yargılama giderleri sistemi çerçevesinde ayrıca değerlendirilir. Taraf, yabancı uzmana ödediği her tutarın otomatik olarak karşı taraftan tahsil edileceğini varsaymamalıdır.
Yüksek bedelli uluslararası uyuşmazlıkta uzman seçmeden önce raporun gerçekten hangi ispat sorununu çözeceği belirlenmelidir. Dosyada zaten resmî kayıtla çözülebilecek bir konu için pahalı özel rapor almak, usul ekonomisi bakımından gereksiz olabilir.
Yabancı Uzman Görüşü Sunmadan Önce 12 Maddelik Kontrol
- Uzmanın gerçekten uyuşmazlık konusu alanda uzman olduğunu belgeleyin.
- Rapor için net, hukuken ilgili sorular hazırlayın.
- Uzmanın inceleyeceği dosya belgelerini eksiksiz ve aynı sürümde iletin.
- Raporun kullanılan yöntemi ve kaynakları açıkça göstermesini sağlayın.
- Yabancı hukuk görüşünde güncel resmî mevzuat ve içtihat kaynaklarını ekletin.
- Rapor yabancı dildeyse HMK m.223’e uygun Türkçe tercüme hazırlayın.
- Yabancı resmî ek belgeler varsa HMK m.224 tasdik durumunu kontrol edin.
- Rapor elektronik imzalıysa orijinal elektronik dosyayı ve doğrulama verilerini saklayın.
- Uzmanın HMK m.293/2 kapsamında duruşmaya çağrılabileceğini önceden bildirin.
- Uzmanın yabancı ülkeden dinlenmesi gerekirse video/adli yardım usulünü erken planlayın.
- Raporu sırf hazırlatılıyor diye ek süre alınabileceğini varsaymayın; HMK m.293/1 bunu açıkça engeller.
- Uzman raporunu dava dilekçesi veya itirazla ilişkilendirerek hangi noktayı ispatladığını açıklayın.
Resmî Kaynaklar
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – m.149, m.223, m.266 ve m.293
- Adalet Bakanlığı Bilirkişilik Daire Başkanlığı – HMK metni
- Adalet Bakanlığı – Bilirkişilik Temel Eğitimi Kaynak Kitabı
- 5718 sayılı MÖHUK – m.2
- Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü
Sık Sorulan Sorular
1. Yabancı profesörden alınan hukukî mütalaa Türk mahkemesine sunulabilir mi?
Evet. HMK m.293 uzman için vatandaşlık şartı koymaz. Görüş yabancı dildeyse HMK m.223 gereğince Türkçe tercümesi de sunulmalıdır.
2. Yabancı uzman raporu mahkeme bilirkişi raporunun yerine geçer mi?
Hayır. HMK m.293 uzman görüşü tarafça temin edilir; HMK m.266 bilirkişisi mahkeme tarafından görevlendirilir. Hukuki statüleri farklıdır.
3. Uzman görüşü hâkimi bağlar mı?
Hayır. Mahkeme görüşü diğer delillerle birlikte değerlendirir; raporun yöntemi ve bilimsel gerekçesi önemlidir.
4. Yabancı hukuk konusunda uzman görüşü alınabilir mi?
Evet. Ancak MÖHUK m.2 gereğince yabancı hukuku re’sen uygulama ve içeriğini araştırma görevi hâkime aittir. Uzman görüşü bu araştırmaya yardımcı olur, hâkimi bağlamaz.
5. HMK 293 raporu hazırlamak için mahkemeden ek süre istenebilir mi?
HMK m.293/1 yalnız uzman görüşü alınacak olması nedeniyle ayrıca süre istenemeyeceğini açıkça düzenler.
6. Mahkeme yabancı uzmanı duruşmaya çağırabilir mi?
Evet. HMK m.293/2 uyarınca hâkim talep üzerine veya resen uzmanın dinlenmesine karar verebilir.
7. Çağrılan uzman duruşmaya gelmezse ne olur?
Geçerli özür olmadan gelmezse HMK m.293/3 gereğince hazırladığı rapor mahkemece değerlendirmeye tabi tutulmaz.
8. Yabancı uzman video bağlantıyla dinlenebilir mi?
HMK m.149 uzaktan ses ve görüntü kullanımına imkân verir. Uzman yabancı ülkedeyse ilgili devletin uluslararası adli yardımlaşma ve egemenlik kuralları da dikkate alınarak mahkeme karar verir.
9. İngilizce uzman raporu tek başına sunulabilir mi?
Hayır. HMK m.223/1 yabancı dildeki belgeye dayanan tarafın tercümesini de sunmasını zorunlu kılar.
10. Uzman raporu noter veya apostil olmak zorunda mı?
HMK m.293 uzman görüşü özel rapordur; sırf rapor olduğu için her durumda apostil şartı yoktur. Ancak rapora eklenen yabancı resmî belgeler veya imza/kimlik doğrulaması gereken özel durumlarda HMK m.224 ve ilgili milletlerarası sözleşmeler ayrıca uygulanabilir.
11. Yabancı teknik uzmanın sertifikası tercüme edilmeli mi?
Uzmanın yetkinliğini ispatlamak için sertifika veya diploma dosyaya dayanılan belgeyse yabancı dildeki bu belgenin de anlaşılabilir Türkçe tercümesi sunulmalıdır.
12. Mahkeme uzman görüşüne rağmen yeni bilirkişi atayabilir mi?
Evet. Teknik konunun çözümü mahkeme bilirkişisi gerektiriyorsa HMK m.266 ve devamına göre bilirkişi incelemesine karar verilebilir. Özel uzman görüşü bu yetkiyi ortadan kaldırmaz.
Uluslararası ticaret, teknik uyuşmazlık veya yabancı hukuk uygulaması bulunan dosyada HMK m.293 raporu alınacaksa uzman seçimi, tercüme, yabancı kaynakların doğrulanması ve uzmanın gerektiğinde duruşmada dinlenmesi baştan planlanmalıdır.
Mersin Barosu, Sicil 3472
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu
Bu içerik 15.09.2026 tarihinde yürürlükteki HMK m.293, HMK m.266, HMK m.223 ve MÖHUK m.2 hükümleri esas alınarak hazırlanmıştır.
(E-İMZALIDIR)
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
