Müdafi Seçebilecek Durumda Olmayan Şüpheli Barodan Avukat Nasıl İster? CMK 150/1
Kısa ve net cevap: CMK m.150/1’e göre şüpheli veya sanıktan müdafi seçmesi istenir. Kişi müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan eder ve müdafi isterse, kendisine baro tarafından müdafi görevlendirilir. Bu fıkrada iki şart birlikte bulunur: müdafi seçemeyecek durumda olduğunu bildirme ve müdafi talep etme. CMK m.150/2 ve m.150/3’teki zorunlu müdafilik hâllerinden farklı olarak, m.150/1’de istem şartı vardır.
Özet: Parası olmayan şüpheli veya sanık CMK avukatı nasıl ister?
CMK m.150/1, ceza soruşturması veya kovuşturmasında kendi müdafiini seçebilecek durumda olmayan kişinin savunma yardımından yoksun kalmamasını sağlar. Şüpheli veya sanığa önce müdafi seçme hakkı bildirilir. Kişi müdafi seçemeyecek durumda olduğunu beyan edip müdafi istediğinde, görevlendirme süreci CMK m.156 üzerinden baroya iletilir.
Bu sistem özel hukuk alanındaki baro adli yardımıyla aynı değildir. CMK m.150/1 bakımından kanun; malvarlığı dökümü, fakirlik belgesi veya TBB Adli Yardım Yönetmeliğindeki belge listesini koşul olarak saymaz. Ceza muhakemesindeki müdafi görevlendirmesi CMK hükümlerine göre yürür. Buna karşılık boşanma, alacak, tapu veya idari dava için ücretsiz avukat talebi Avukatlık Kanunu ve TBB Adli Yardım Yönetmeliği kapsamındaki ayrı başvuru sistemidir.
CMK 150/1’in Açık Şartları Nelerdir?
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.150/1, şüpheli veya sanıktan kendisine bir müdafi seçmesinin isteneceğini düzenler. Şüpheli veya sanık, müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse ve bir müdafi isterse görevlendirme yapılır. Bu hüküm, kişinin ceza dosyasındaki savunma hakkını ekonomik veya fiilî imkânsızlık nedeniyle kullanamamasını önlemeye yöneliktir.
Fıkranın cümle yapısında iki ayrı unsur bulunur. Birincisi, kişinin kendi müdafiini seçebilecek durumda olmadığını beyan etmesidir. İkincisi, müdafi istemesidir. Bu nedenle m.150/1, m.150/2 ve m.150/3’teki istem aranmayan zorunlu müdafilikten ayrılır. Çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz kişi ya da alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suç bakımından kanundaki şartlar oluştuğunda ayrıca talep aranmaz.
CMK m.150/1’deki sistem kişinin seçilmiş müdafii bulunmadığı durumda işletilir. Kişinin hâlihazırda görevi üstlenmiş özel müdafii varsa aynı aşamada baro görevlendirmesinin amacı kalmaz. Seçilmiş müdafi sonradan göreve girerse CMK m.156/3’teki sona erme kuralı uygulanır.
“Müdafi Seçemiyorum” Beyanı ile “Müdafi İstiyorum” Talebi Neden Birlikte Aranır?
CMK m.150/1 talebe bağlı müdafilik düzenidir. Kişinin yalnız “özel avukatım yok” demesi, kanun metnindeki müdafi isteme unsurunun yerini tutmaz. Aynı şekilde “avukat istiyorum” beyanı yapıldığında, görevlendirme m.150/1’e dayanıyorsa kişinin müdafi seçebilecek durumda olmadığına ilişkin beyanı da tutanağa açık biçimde geçirilmelidir.
Uygulamada hak bildirimi yapılırken şüpheliye müdafi seçme hakkı ve baro tarafından müdafi görevlendirilebilmesi açıklanmalıdır. İfade alma kurallarını düzenleyen CMK m.147 ile müdafi yardımını düzenleyen m.149 bu süreci tamamlar. Hak yalnız okunup geçilecek bir bildirim değildir; kişi müdafi istediğini belirttiğinde görevlendirme mekanizması fiilen işletilmelidir.
Talep sözlü yapılabilir ve ifade, sorgu veya duruşma tutanağına geçirilir. Kanun m.150/1 bakımından “noterden başvuru”, “önceden baroya form verme” veya özel bir dilekçe şekli öngörmez. Önemli olan beyan ve istemin ceza muhakemesi makamına açık şekilde ulaşmasıdır.
CMK 150/1 İçin Gelir Belgesi veya Fakirlik Belgesi Gerekir mi?
CMK m.150/1’in metni, müdafi görevlendirmesini belirli bir aylık gelir sınırına, SGK dökümüne, tapu kaydına veya belediyeden alınmış fakirlik belgesine bağlamaz. Kanundaki ifade, şüpheli veya sanığın “müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan etmesi”dir. Bu yönüyle CMK görevlendirmesi, TBB Adli Yardım Yönetmeliğindeki özel hukuk adli yardım başvurusunun belge sisteminden ayrılır.
Baro adli yardımında başvuru sahibi hukuki istemini ve maddi durumunu gösteren belgeleri adli yardım bürosuna sunar. CMK m.150/1’de ise işlem ceza soruşturması veya kovuşturması içindedir ve görevlendirme talebi m.156’daki makamlar üzerinden baroya gider. Kişinin ifade öncesi saatlerce gelir belgesi toplaması şeklinde bir kanuni koşul yoktur.
Bu ayrım özellikle “ücretsiz avukat için e-Devlet gelir belgesi getirmeden ifade veremem” gibi yanlış beklentileri önler. Ceza dosyasında hangi müdafi rejiminin uygulanacağı CMK m.150’ye göre; hukuk/idari uyuşmazlıktaki adli yardım ise HMK m.334-340 ve Avukatlık Kanunu/TBB düzenlemelerine göre değerlendirilir.
Kollukta veya Savcılıkta Müdafi Talebi Nasıl Yapılır?
Şüpheli kollukta veya Cumhuriyet savcılığında ifade verirken CMK m.147 gereğince müdafi yardımından yararlanma hakkı kendisine bildirilmelidir. Kişi kendi avukatını seçemeyecek durumda olduğunu ve barodan müdafi istediğini açıkça söyleyebilir. Bu beyan ifade tutanağına geçirilmelidir.
CMK m.156/1-a uyarınca soruşturma evresinde müdafi görevlendirilmesi için baroya istemi ifadeyi alan merci yapar. Şüphelinin görevlendirme için kendi başına baroyu araması şart değildir. Kanundaki sistem, ifadeyi alan makamın talebi baroya iletmesi ve baronun müdafi görevlendirmesi şeklindedir.
Müdafi gelmeden önce kişinin “bir an önce ifade verip çıkmak istiyorum” demesi, açık müdafi talebinin otomatik geri alındığı anlamına getirilmemelidir. Talebin geri çekilip çekilmediği tereddütsüz biçimde kayıt altına alınmalıdır. Zorunlu müdafilik şartı varsa kişinin vazgeçme beyanı da müdafi bulundurma zorunluluğunu ortadan kaldırmaz.
İfade hakkının geniş çerçevesi için CMK 147 ve 149 müdafi hakkı rehberi incelenebilir.
Hâkim Önündeki Sorguda Müdafi İstenebilir mi?
Evet. Şüphelinin hâkim tarafından dinlenmesi sorgudur. Kişi kolluk veya savcılık aşamasında müdafi istememiş olsa bile, sorguda müdafi yardımından yararlanmak istediğini bildirebilir. CMK m.156/1-a, soruşturma evresindeki sorguda müdafi görevlendirme istemini sorguyu yapan hâkimin baroya yönelteceğini düzenler.
Tutuklama veya adli kontrol talebi üzerine yapılan sorguda savunma hakkı doğrudan kişi özgürlüğünü etkileyen bir aşamadadır. Müdafi; kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedenleri, ölçülülük ve adli kontrol alternatifleri hakkında hukuki savunma yapabilir. Bu nedenle talebe bağlı müdafi şartları oluşmuşsa görevlendirmenin sorgu öncesinde fiilen sağlanması önemlidir.
Şüpheli “özel avukatım yolda” diyorsa seçilmiş müdafiin gerçekten işleme katılıp katılmayacağı belirlenmelidir. Kişi özel müdafi beklemekten vazgeçip m.150/1 kapsamında müdafi istiyorsa, görevlendirme talebi geciktirilmeden baroya yöneltilir.
Dava Açıldıktan Sonra Barodan Müdafi İstenebilir mi?
Evet. CMK m.150/1 “şüpheli veya sanık” ifadelerini kullandığı için yalnız soruşturmayla sınırlı değildir. İddianamenin kabulünden sonra kişi sanık sıfatını alır ve kendi müdafiini seçebilecek durumda olmadığını beyan edip müdafi isterse m.150/1 kapsamında görevlendirme gündeme gelir.
Kovuşturma evresinde barodan görevlendirme istemini CMK m.156/1-b uyarınca mahkeme yapar. Müdafi, m.156/2 gereğince kovuşturmanın yapıldığı yerdeki baro tarafından görevlendirilir. Sanığın ikamet ettiği il farklı olsa bile görevli baro, kovuşturma yeridir.
Sanığın duruşmadan hemen önce müdafi istemesi hâlinde görevlendirilen yeni avukatın savunmaya hazırlanması gerekir. CMK m.151’in özel şartları oluşmuşsa yeni müdafiin hazırlık hakkı ayrıca korunur. Özellikle esas hakkında savunma veya önemli delil tartışması yapılacaksa avukatın dosyayı inceleyebilmesi gerekir.
CMK 150/1 ile Zorunlu Müdafilik Arasındaki Fark Nedir?
| Durum | Talep gerekir mi? | Dayanak |
|---|---|---|
| Kendi müdafiini seçemeyecek durumda olan kişi | Evet; beyan + istem gerekir. | CMK m.150/1 |
| Müdafii olmayan çocuk | Hayır. | CMK m.150/2 |
| Kendisini savunamayacak derecede malul, sağır veya dilsiz kişi | Hayır. | CMK m.150/2 |
| Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suç | Hayır. | CMK m.150/3 |
Bu ayrım önemlidir. Talebe bağlı m.150/1’de kişi müdafi istemediğini açıkça belirtebilir. Zorunlu müdafilikte ise müdafi bulundurulması kişinin tercihine bırakılmamıştır. Örneğin çocuk şüpheli “avukat istemiyorum” dese bile m.150/2’nin şartı ortadan kalkmaz.
Genel zorunlu müdafi koşulları için CMK 150 zorunlu müdafi rehberi incelenebilir. Bu yazının konusu yalnız m.150/1’deki talebe bağlı görevlendirmedir.
Görevlendirmeyi Kim İster ve Hangi Baro Müdafi Görevlendirir?
CMK m.150/1’deki şartlar oluştuğunda görevlendirme zinciri m.156 ile tamamlanır. Soruşturma evresinde ifadeyi alan merci veya sorguyu yapan hâkim, kovuşturma evresinde mahkeme barodan müdafi görevlendirilmesini ister. Müdafi, soruşturma veya kovuşturmanın yapıldığı yerdeki baro tarafından görevlendirilir.
Bu nedenle “barodan ücretsiz avukat istiyorum” diyen şüphelinin ceza soruşturması sırasında ayrıca baro adli yardım bürosuna genel başvuru formu vermesi gerekmez. CMK görevlendirmesi ceza muhakemesi makamının istemi üzerinden işler. Ayrıntı için CMK 156 görevlendirme istemi ve CMK 156/2 görevli baro rehberleri incelenebilir.
Görevlendirilen müdafi kolluğun, savcılığın veya mahkemenin avukatı değildir. Müdafi bağımsızdır ve şüpheli veya sanığın savunmasını yürütür. Kamu makamı yalnız görevlendirme sistemini başlatır.
Barodan Müdafi Görevlendirildikten Sonra Özel Avukat Tutulursa Ne Olur?
Şüpheli veya sanık sonradan kendi müdafiini seçebilir. CMK m.156/3’e göre kişi kendisi bir müdafi seçtiğinde baro tarafından görevlendirilen avukatın görevi sona erer. Böylece talebe bağlı CMK müdafiliği, kişinin serbest avukat seçme hakkını sınırlamaz.
Görev geçişi savunma boşluğu yaratmamalıdır. Özellikle yakın tarihli ifade, sorgu veya duruşma varsa seçilmiş müdafiin görevi gerçekten üstlendiği dosyada açık olmalıdır. “Avukat tutmayı düşünüyorum” şeklindeki hazırlık beyanı, mevcut görevlendirmenin derhâl sona erdiği anlamına gelmez.
Bu konunun ayrıntısı için CMK 156/3 özel avukat seçilince baro müdafiinin görevi rehberi incelenebilir.
CMK 150/1 Talebi Dosyada Nasıl Kontrol Edilir?
Sonradan “avukat istedim fakat görevlendirilmedi” şeklinde uyuşmazlık çıkarsa ifade veya sorgu tutanağı, hak bildirim formu, baroya gönderilen görevlendirme istemi ve müdafiin katılım kaydı birlikte incelenir. Kişinin “müdafi seçebilecek durumda değilim ve müdafi istiyorum” beyanının nasıl kaydedildiği önemlidir.
Hak bildirimi formunda yalnız standart bir kutunun işaretlenmesi, somut olayda hakkın gerçekten kullandırılıp kullandırılmadığını tek başına açıklamayabilir. Özellikle talep üzerine görevlendirme kaydının oluşturulup oluşturulmadığı ve müdafiin işlemden önce kişiyle görüşüp görüşmediği dosya kayıtlarından denetlenmelidir.
Talep açık olduğu hâlde müdafi yardımının sağlanmamasının hukuki sonucu, yapılan işlemin türü, zorunlu müdafilik bulunup bulunmadığı ve savunma hakkına etkisi üzerinden somut dosyada değerlendirilir. “Her işlem otomatik geçersizdir” veya “hiçbir sonucu yoktur” şeklinde iki uç genelleme doğru değildir.
CMK 150/1 Görevlendirmesi “Tamamen Ücretsiz Özel Avukat” Anlamına mı Gelir?
CMK m.150/1 kapsamında baro tarafından müdafi görevlendirilmesi, kişinin özel bir avukatlık ücret sözleşmesi yaparak ücret ödeme yükümlülüğü üstlenmesi anlamına gelmez. Görevlendirilen müdafiin tarifeye dayalı ücreti 5320 sayılı Kanun m.13 uyarınca Adalet Bakanlığı bütçesinde bu amaçla ayrılan ödenekten ödenir ve kanun bu ödemeyi yargılama gideri sayar. Bu nedenle günlük dilde kullanılan “ücretsiz avukat” ifadesi, görevlendirme anında kişinin avukatla özel ücret sözleşmesi yapmamasını anlatabilir; fakat ceza muhakemesi giderlerinin dava sonunda nasıl hükme bağlanacağı ayrı yargılama gideri hükümlerine tabidir.
CMK müdafi ücret rejimi, baro adli yardım avukatlığıyla da aynı değildir. Baro adli yardımında Avukatlık Kanunu m.176-181 ve TBB Adli Yardım Yönetmeliği uygulanır; CMK müdafiliğinde ise 5271 sayılı Kanun, 5320 sayılı Kanun m.13, CMK görevlendirme/ödeme yönetmeliği ve yıllık CMK ücret tarifesi uygulanır. Bu yüzden “ceza ifadesi için ücretsiz avukat” arayan kişi ile “boşanma davası açmak için ücretsiz avukat” arayan kişi aynı başvuru kanalını kullanmaz.
2026 yılında CMK kapsamında görevlendirilen müdafi ve vekillere yapılacak ödemeler 8 Ocak 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan tarife ile belirlenmiştir. Tarife avukatın kamu bütçesinden alacağı görevlendirme ücretini düzenler; şüpheli veya sanığın m.150/1’deki müdafi talebini belirli bir parasal eşiğe bağlamaz. Talep bakımından kanunun ölçütü yine müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan etme ve müdafi istemedir.
CMK 150/1 Hakkında Sık Sorulan Sorular
1. Param yoksa ceza dosyasında barodan avukat isteyebilir miyim?
CMK m.150/1’e göre müdafi seçebilecek durumda olmadığınızı beyan eder ve müdafi isterseniz görevlendirme yapılır.
2. CMK 150/1 için gelir belgesi şart mı?
CMK m.150/1 belirli bir gelir belgesi veya fakirlik belgesini kanuni şart olarak saymaz; hüküm kişinin müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan etmesini esas alır.
3. Avukat istemezsem m.150/1 kapsamında yine de atanır mı?
m.150/1 talebe bağlıdır. Zorunlu müdafilik şartı ayrıca yoksa müdafi istemi gerekir.
4. Kollukta sözlü olarak avukat istemek yeterli mi?
Evet. Talep sözlü yapılabilir ve tutanağa geçirilmelidir; soruşturma makamı görevlendirme sürecini baroya iletir.
5. Savcılıkta ilk kez avukat isteyebilir miyim?
Evet. CMK m.150/1 şartları varsa savcılıkta ifade aşamasında da müdafi talep edilebilir.
6. Sulh ceza hâkimliğinde sorguda müdafi istenebilir mi?
Evet. Sorguyu yapan hâkim CMK m.156/1-a uyarınca görevlendirme istemini baroya iletir.
7. Dava açıldıktan sonra barodan avukat isteyebilir miyim?
Evet. Sanık müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan edip müdafi isterse m.150/1 uygulanabilir; kovuşturmada talebi mahkeme baroya iletir.
8. Çocuk şüphelinin ayrıca avukat istemesi gerekir mi?
Hayır. Müdafii olmayan çocuk için CMK m.150/2 uyarınca istem aranmadan müdafi görevlendirilir.
9. Barodan atanan avukatı savcılık mı seçer?
Hayır. İlgili makam barodan görevlendirme ister; müdafiyi soruşturma veya kovuşturmanın yapıldığı yerdeki baro görevlendirir.
10. Sonradan özel avukat tutarsam CMK müdafii devam eder mi?
CMK m.156/3 uyarınca şüpheli veya sanık kendi müdafiini seçtiğinde baro tarafından görevlendirilen müdafiin görevi sona erer.
Resmî Kaynaklar
- T.C. Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat – 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu
- Adalet Bakanlığı – Ceza Muhakemesi Kanunu resmî PDF metni
- Adalet Bakanlığı – CMK Müdafi ve Vekil Görevlendirme Yönetmeliği
Hukukçu İncelemesi ve E-E-A-T Bilgisi
Yazar: Av. Halil Bakırcı – Mersin Barosu Sicil No: 3472. İçerik 15 Eylül 2026 tarihinde CMK m.147, m.149, m.150 ve m.156 esas alınarak kontrol edilmiştir. Bu yazı yalnız CMK m.150/1’deki talebe bağlı müdafi görevlendirmesini inceler; m.150/2 ve m.150/3 zorunlu müdafilik hâlleri ayrı kurallara tabidir.
(E-İMZALIDIR)
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
