Mağdurdan Kan, Saç, Tükürük veya DNA Örneği Alınabilir mi? CMK 76 ve Rıza Kuralı | 2026
Ceza soruşturmasında yalnız şüpheli veya sanıktan değil, mağdurdan ya da olaya ilişkin biyolojik bulgunun kaynağını belirlemek için diğer kişilerden de örnek alınması gerekebilir. Cinsel saldırı, yaralama, öldürme, soybağıyla bağlantılı inceleme veya olay yerinde bulunan biyolojik materyalin karşılaştırılması gibi dosyalarda mağdurun kanı, tükürüğü, saçı veya başka biyolojik örneği delil açısından önemli olabilir.
Bu işlemler mağdurun beden bütünlüğüne ve özel hayatına müdahale ettiği için 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 76. maddesi özel bir rejim kurar. Şüpheli/sanığa ilişkin CMK 75 ile mağdur ve diğer kişilere ilişkin CMK 76 benzer görünse de rıza, tanıklıktan çekinme ve soybağı gibi konularda önemli farklılıklar vardır.
- CMK 76 kimlere uygulanır?
- Mağdurun beden muayenesine kim karar verir?
- Mağdur rıza verirse karar gerekir mi?
- İç ve dış beden muayenesi farkı
- Sağlık tehlikesi varsa işlem yapılabilir mi?
- Kan, saç, tükürük ve tırnak örneği
- Tanıklıktan çekinebilecek kişinin örnek vermesi
- Çocuk ve akıl hastası bakımından karar
- Soybağı araştırmasında beden örneği
- DNA analizi için ayrı karar
- Örneklerin gizliliği ve yok edilmesi
- Hukuka aykırı örnek delil olur mu?
- Sık sorulan sorular
CMK 76 Kimler İçin Uygulanır?
CMK m.76, şüpheli veya sanık dışındaki kişilerin beden muayenesi ve vücutlarından örnek alınmasını düzenler. Uygulamada en önemli grup mağdurdur. Bunun yanında olayla bağlantılı biyolojik karşılaştırma yapılması gereken diğer kişiler de hükmün kapsamına girebilir.
Şüpheli veya sanık hakkında ise CMK m.75 özel hükümdür. Bu ayrım önemlidir; çünkü şüpheli/sanık bakımından suçun ceza üst sınırına ilişkin özel eşik bulunurken mağdurun rızası CMK 76’da ayrıca sonuç doğurur.
Mağdurun Beden Muayenesine Kim Karar Verir?
Kural olarak hâkim veya mahkeme karar verir. Amaç, belirli bir suça ilişkin delil elde etmektir. Kararda yapılacak muayene veya alınacak örnek, delil amacı ve işlemin gerekliliği somutlaştırılmalıdır.
Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı karar verebilir. Örneğin biyolojik izin kısa sürede kaybolacağı bir durumda yargısal kararın beklenmesi delili geri dönülmez biçimde ortadan kaldıracaksa savcı kararı gündeme gelebilir. Savcı kararı CMK 76’daki usulle hâkim veya mahkemenin onayına tabidir.
Mağdur Rıza Verirse Hâkim veya Savcı Kararı Gerekir mi?
CMK 76’nın en önemli farklılıklarından biri mağdurun rızasına ilişkin açık hükümdür. Mağdur rıza gösterirse beden muayenesi veya örnek alma için ayrıca hâkim, mahkeme ya da savcı kararı alınmasına gerek yoktur.
Rızanın gerçek, bilgilendirilmiş ve belirli işleme yönelik olması gerekir. Mağdurun yalnız hastaneye gitmeyi kabul etmesi, her türlü biyolojik örneğin sınırsız genetik incelemesine otomatik rıza verdiği anlamına gelmez.
Rıza tutanakla veya tıbbi onam formuyla açık biçimde belgelenmelidir. Hangi örneğin hangi amaçla alınacağı ve örneğin adli dosyada kullanılacağı mağdura anlatılmalıdır.
İç ve Dış Beden Muayenesi Arasındaki Fark
Dış beden muayenesi, kişinin vücudunun dış yüzeyindeki yara, iz, morluk veya başka fiziksel bulguların incelenmesini kapsayabilir. İç beden muayenesi ise daha müdahaleci tıbbi incelemeleri ifade eder.
Cinsel organlar veya anüs bölgesine yönelik incelemeler, ceza muhakemesi bakımından yüksek mahremiyet taşıyan muayenelerdir. İşlemin sağlık personeli tarafından, insan onuruna ve tıbbi standartlara uygun yürütülmesi gerekir.
Sağlık Tehlikesi Varsa Mağdura Muayene Yapılabilir mi?
CMK 76 işlemin kişinin sağlığını tehlikeye düşürmemesi şartına bağlıdır. Ceza soruşturmasının delil ihtiyacı mağdurun sağlık güvenliğinden üstün kabul edilemez.
Örnek alma işlemi bakımından özel tıbbi risk varsa hekim değerlendirmesi yapılmalı ve mümkünse daha az müdahaleci alternatif kullanılmalıdır. Ciddi risk bulunmasına rağmen sırf delil elde etmek amacıyla işlemde ısrar edilmesi hukuka uygunluk sorunu doğurur.
Mağdurdan Kan, Saç, Tükürük ve Tırnak Alınabilir mi?
Evet. CMK 76, kan veya benzeri biyolojik örneklerle saç, tükürük ve tırnak gibi örneklerin alınmasını açıkça düzenler. Örneğin olay yerindeki kan lekesinin mağdura mı şüpheliye mi ait olduğunu ayırmak için karşılaştırma örneği alınabilir.
Alınan örneğin kimden, hangi tarihte, kim tarafından ve hangi karar veya rıza kapsamında alındığı kayıt altına alınmalıdır. Numunenin mühür, barkod ve laboratuvara teslim zinciri delilin güvenilirliği açısından önemlidir.
Mağdur Örnek Vermeyi Reddederse Ne Olur?
Mağdurun rızası yoksa işlem otomatik olarak yapılamaz; CMK 76’daki karar mekanizması ve kişinin hukuki statüsü değerlendirilir. Özellikle tanıklıktan çekinme hakkı bulunan kişiler için kanun ayrı güvence getirir.
Zorla beden müdahalesinin sınırı, ölçülülük, sağlık güvenliği ve kişinin onuru bakımından ayrıca denetlenmelidir. Karar bulunması sınırsız zor kullanma yetkisi vermez.
Tanıklıktan Çekinebilecek Kişi Beden Muayenesinden de Çekinebilir mi?
CMK 76, tanıklıktan çekinebilecek kişilere beden muayenesinden veya örnek vermekten çekinme hakkı tanır. Bu hüküm aile ilişkileri ve tanıklıktan çekinme güvencesiyle beden bütünlüğünü birlikte korur.
Örneğin şüphelinin kanunda sayılan yakınlarından biri, tanıklıktan çekinme hakkına sahip olduğu durumda biyolojik örnek vermekten de çekinebilir. Kişiye bu hakkı açıklanmadan işlem yapılması sonradan hukuka uygunluk tartışması doğurabilir.
Çocuk veya Ayırt Etme Gücü Bulunmayan Kişi İçin Kim Karar Verir?
Tanıklıktan çekinme hakkının kullanılmasında küçük veya ayırt etme gücü bulunmayan kişi bakımından kanuni temsilci devreye girebilir. Ancak kanuni temsilcinin kendisi şüpheli veya sanık ise çıkar çatışması doğar; bu durumda karar mekanizması kanunda hâkim denetimine bağlanmıştır.
Çocuğun üstün yararı ve beden bütünlüğü her aşamada gözetilmelidir. Çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun bilgilendirme yapılması, tıbbi işlemin travmayı artırmayacak koşullarda yürütülmesi gerekir.
Soybağının Araştırılması İçin Beden Örneği Alınabilir mi?
CMK 76, suç soruşturmasında çocuğun soybağının araştırılmasının gerekli olduğu durumlarda hâkim veya mahkeme kararına dayalı muayene ve örnek alma imkânı tanır. Burada amaç ceza muhakemesindeki somut uyuşmazlığın çözümüdür.
Soybağına ilişkin hukuk davasındaki DNA incelemesi ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu ve ilgili medeni hukuk hükümleri kapsamında farklı usule tabidir. Ceza dosyasındaki CMK 76 kararıyla hukuk davasındaki inceleme birbirine karıştırılmamalıdır.
Alınan Örnekten DNA Analizi Otomatik Yapılabilir mi?
Hayır. Biyolojik örneğin alınması ile moleküler genetik inceleme ayrı aşamalardır. CMK m.78, örnekler üzerinde hangi amaçla moleküler genetik inceleme yapılabileceğini; m.79 ise karar ve bilirkişi usulünü düzenler.
Örneğin alınmasına rıza verilmiş olması, kişinin bütün genetik özelliklerinin araştırılmasına rıza verildiği anlamına gelmez. Genetik inceleme yalnız kanuni amaçla ve gerekli kapsamda yapılmalıdır.
Genetik Sonuçlar Başka Amaçla Kullanılabilir mi?
CMK m.80 genetik inceleme sonuçlarının kişisel veri olduğunu ve başka bir amaçla kullanılamayacağını açıkça düzenler. Dosya içeriğini öğrenme yetkisi bulunan kişiler de bu verileri üçüncü kişilere veremez.
KYOK, beraat veya ceza verilmesine yer olmadığı gibi kanunda sayılan nihai durumlarda genetik sonuçların yok edilmesi gerekir. Ayrıntılı açıklama için CMK 80 genetik veri yok etme rehberimiz incelenebilir.
Şüpheliden Örnek Alma ile Mağdurdan Örnek Alma Arasındaki Fark
Şüpheli veya sanık için CMK 75 uygulanır ve üst sınırı iki yıldan daha az hapis gerektiren suçlarda iç beden muayenesi ve örnek alma yasağı bulunur. Mağdur ve diğer kişiler için CMK 76 uygulanır; mağdurun rızası karar zorunluluğunu ortadan kaldırabilir.
Şüpheli/sanık örnek alma kuralları için CMK 75 kan, saç, tükürük ve tırnak örneği rehberimiz incelenebilir.
Cinsel Suçlarda Muayene Nasıl Yürütülmelidir?
Cinsel suçlarda mağdurun muayenesi delil açısından kritik olabilir, ancak aynı zamanda yüksek mahremiyet ve yeniden travmatizasyon riski taşır. Muayene sağlık personeli tarafından, gereksiz tekrarları önleyecek ve kişinin onurunu koruyacak biçimde yapılmalıdır.
Örnek alınması sırasında adli delil kiti, numune etiketleri ve teslim zinciri eksiksiz tutulmalıdır. Tıbbi tedavi ihtiyacı ile adli delil toplama birbirinden ayrılmamalı; mağdurun acil sağlık ihtiyacı öncelikle karşılanmalıdır.
Biyolojik Örnek Ne Kadar Süre Saklanabilir?
Örneğin ve ondan üretilen genetik sonucun saklanması, ceza muhakemesinin amacı ve özel mevzuattaki saklama/yok etme hükümleriyle sınırlıdır. Genetik inceleme sonuçları için CMK 80 açık yok etme halleri düzenler.
Laboratuvar numunesinin fiziksel olarak ne kadar süre tutulacağı, adli emanet ve laboratuvar mevzuatıyla birlikte değerlendirilmelidir. Soruşturma amacı sona erdikten sonra gereksiz kişisel/genetik verinin süresiz tutulması hukuki sorun doğurur.
Hukuka Aykırı Alınan Mağdur Örneği Delil Olur mu?
Anayasa m.38/6 ve CMK m.206/2-a ile m.217/2, hukuka aykırı delilin hükme esas alınamayacağı ilkesini düzenler. Rıza bulunmadan karar alınmaması, sağlık tehlikesine rağmen işlem yapılması, tanıklıktan çekinme hakkının ihlal edilmesi veya moleküler incelemenin yetkisiz yapılması somut dosyada itiraz konusu olabilir.
Delilin bilimsel sonucu doğru görünse bile örneğin nasıl elde edildiği ve laboratuvara hangi zincirle ulaştığı ayrıca denetlenmelidir.
Resmî Kaynaklar
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun güncel m.75–81 hükümleri Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden kontrol edilmelidir. Mağdur ve diğer kişilerin beden muayenesi m.76; genetik inceleme m.78-79; genetik sonuçların korunması ve yok edilmesi m.80’de düzenlenir.
Sık Sorulan Sorular
Mağdurdan kan örneği alınabilir mi?
Evet. CMK 76’daki şartlarla kan veya benzeri biyolojik örnek alınabilir.
Mağdur rıza verirse hâkim kararı gerekir mi?
CMK 76’ya göre mağdurun rızası varsa beden muayenesi ve örnek alma için ayrıca karar alınmasına gerek yoktur.
Mağdur rıza vermezse savcı karar verebilir mi?
Gecikmesinde sakınca bulunan hâlde savcı karar verebilir; karar kanundaki usulle hâkim veya mahkeme onayına tabidir.
Tükürük veya saç örneği de alınabilir mi?
Evet. Saç, tükürük ve tırnak kanunda açıkça sayılır.
Sağlık riski varsa örnek alınabilir mi?
CMK 76 işlemin sağlığı tehlikeye düşürmemesini şart koşar.
Tanıklıktan çekinme hakkım varsa örnek vermeyi reddedebilir miyim?
CMK 76 tanıklıktan çekinebilecek kişiye beden muayenesi ve örnek vermekten çekinme hakkı tanır.
Çocuktan DNA örneği alınabilir mi?
Kanuni şartlar ve temsil/karar mekanizmasıyla mümkündür; çocuğun üstün yararı ve sağlık güvenliği gözetilmelidir.
Örnek alındıktan sonra DNA analizi için ayrıca karar gerekir mi?
Moleküler genetik inceleme CMK 78-79 kapsamında ayrı hukuki aşamadır.
Genetik sonuçlar başka dosyada serbestçe kullanılabilir mi?
CMK 80 sonuçların başka amaçla kullanılamayacağını düzenler.
Hukuka aykırı muayeneye nasıl itiraz edilir?
Rıza, karar, sağlık, çekinme hakkı ve delil zincirindeki somut ihlal CMK m.206 ve m.217 kapsamında ileri sürülmelidir.
Sonuç
CMK m.76, mağdur ve diğer kişilerin beden muayenesi ile biyolojik örnek alınmasını delil ihtiyacı, sağlık güvenliği ve yargısal denetim çerçevesine bağlar. Mağdur rıza verirse ayrıca karar alınmasına gerek yoktur; rıza yoksa kural olarak hâkim veya mahkeme kararı, gecikmesinde sakınca bulunan hâlde savcı kararı gerekir.
Dosyada örneğin kimden ve hangi statüde alındığı, rızanın kapsamı, tanıklıktan çekinme hakkı, sağlık personeli işlemi, numune teslim zinciri ve genetik inceleme için CMK 78-79 şartları birlikte kontrol edilmelidir. Genetik sonuçlar CMK 80 uyarınca amaçla sınırlıdır ve belirli nihai kararlar sonrasında yok edilmelidir.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu – Mersin
Güncelleme: 16 Eylül 2026. İçerik 5271 sayılı CMK m.76, m.78, m.79, m.80, m.206 ve m.217 esas alınarak hazırlanmıştır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
