SHGM Denetiminde Tesise Erişim ve Faaliyeti Durdurma Yetkisi | 2920 m.27 (2026)

2920 m.27 2024 yılında nasıl değişti?

2920 sayılı Kanunun 27. maddesi 4 Temmuz 2024 tarihli 7519 sayılı Kanunun 11. maddesiyle başlığıyla birlikte değiştirilmiş ve “Denetleme ve erişim” başlığını almıştır. Değişiklik, eski hükümdeki daha dar teknik denetim çerçevesini genişleterek SHGM’nin kimleri denetleyebileceğini, denetlenenlerin bilgi ve erişim yükümlülüklerini ve teknik denetçilerin uçuş emniyeti risklerine karşı müdahale yetkilerini açık biçimde düzenlemiştir.

Güncel m.27 yalnız Türk sivil hava araçlarıyla faaliyet gösteren işletmelere odaklanmaz. Türkiye’de veya yurt dışında sivil havacılık faaliyeti gerçekleştiren ve Türkiye’ye hizmet veren ya da vermek üzere başvuran çok geniş bir kişi ve kuruluş grubunu kapsar. Bu nedenle yabancı hizmet sağlayıcının Türkiye dışında yerleşik olması tek başına denetim alanı dışında kalması sonucunu doğurmaz.

Değişiklik, m.24’teki ruhsat şartlarına sürekli uyum zorunluluğunu fiilen denetlenebilir hale getirir. Ruhsatın verilmesi bir defalık kontrol değildir; işletme faaliyet süresince SHGM düzenlemelerine ve talimatlarına uyumunu göstermek zorundadır.

m.27’nin uygulanmasında ayrıca SHGM tarafından çıkarılan denetim mevzuatı dikkate alınır. Kanun, denetimin esasları ile denetim ekibinin seçimi, görev, yetki ve sorumluluklarının SHGM tarafından hazırlanacak yönetmelikle belirlenmesini öngörür.

Kimler SHGM denetim ve incelemesine tabidir?

Madde kapsamı dört grubu birlikte içine alır: yerli ve yabancı gerçek kişiler, özel hukuk tüzel kişileri, kamu kurum ve kuruluşları ve Türkiye’ye sivil havacılık faaliyeti kapsamında hizmet vermek üzere başvuran yurtdışı yerleşikler. Dolayısıyla denetim yalnız havayolu şirketinin kendisiyle sınırlı değildir.

Bakım, yer hizmeti, eğitim, hava seyrüseferi, operasyon desteği veya sivil havacılıkla bağlantılı başka hizmet sunan kuruluşlar kendi faaliyet alanları ölçüsünde denetim kapsamına girebilir. Hangi özel teknik şartların uygulanacağı, kuruluşun yetki belgesi ve ilgili ikincil mevzuata göre belirlenir.

Bir kuruluşun kamu kurumu olması da m.27 kapsamından çıkması sonucunu doğurmaz. Kanun kamu kurum ve kuruluşlarını açıkça saymıştır. Bu, havacılık emniyeti bakımından denetim standardının kuruluşun özel veya kamu hukukuna tabi olmasına göre ortadan kalkmamasını sağlar.

Başvuru aşaması da önemlidir. Türkiye’ye hizmet vermek üzere henüz faaliyete başlamamış yabancı bir kuruluş, başvuru sürecindeki yeterlilik ve uygunluk incelemeleri bakımından denetim ve inceleme kapsamına girebilir. Bu nedenle “henüz ruhsat veya yetki alınmadı” savunması, başvuruya ilişkin bilgi-belge yükümlülüğünü kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Denetime tabi kişilerin açık yükümlülükleri nelerdir?

m.27 üçüncü fıkra, denetime tabi olanların üç temel yükümlülüğünü açıkça kurar. Birincisi, gerçekleştirdikleri sivil havacılık faaliyetiyle ilgili SHGM düzenlemelerini takip etmek ve verilen talimatlara uymaktır. İkincisi, taraf olunan uluslararası anlaşmalar doğrultusunda yapılan denetim ve incelemelerde talep edilen bilgi ve belgeyi vermektir. Üçüncüsü ise her türlü tesis, ürün ve ekipmana erişim sağlamaktır.

“Düzenlemeleri takip etmek” pasif bir yükümlülük değildir. Şirketin mevzuat değişikliğini zamanında fark edecek ve operasyonuna aktaracak bir düzenleyici takip sistemi kurması gerekir. Yeni veya değişen bir talimat yalnız hukuk biriminde arşivlenip operasyon prosedürüne yansıtılmazsa fiili uyumsuzluk doğabilir.

Bilgi ve belge sunumunda doğruluk ve bütünlük esastır. Denetçinin istediği kayıt mevcut olduğu halde parçalı veya bağlamından koparılmış sunulması, denetimin amacını engelleyebilir. Elektronik kayıtların da kaynağı, sürümü ve değişiklik geçmişi gerektiğinde açıklanabilmelidir.

Denetime hazırlanırken m.26 gibi özel faaliyet yükümlülüklerine ait kayıtlar da ayrı dosyalanmalıdır. Ruhsat, tarife, personel, bakım, güvenlik ve dış hizmet kayıtları hangi birimin elinde olursa olsun denetim sırasında erişilebilir olmalıdır.

Tesise, ürüne ve ekipmana erişim yükümlülüğü ne kadar geniştir?

Kanun “her türlü tesis, ürün ve ekipmana erişimi sağlamak” ifadesini kullanır. Bu hüküm, denetimin yalnız masa başında gönderilen belgeler üzerinden yürütülmeyeceğini açık biçimde gösterir. Denetçi, faaliyetin gerçekleştiği fiziksel veya teknik ortamı ve denetim konusuyla ilgili ekipmanı inceleyebilir.

Erişim yükümlülüğü, denetimin görev alanıyla bağlantılı kullanılmalıdır. Şirketin havacılık faaliyetinden tamamen ilgisiz ticari alanlarının sınırsız incelenmesi sonucunu doğuran bir genel arama yetkisi olarak değerlendirilmemelidir. Bununla birlikte havacılık emniyeti veya yetkilendirilen faaliyetin uygunluğu bakımından gerekli tesis, ürün ve ekipmanın erişime kapatılması kanuni yükümlülükle bağdaşmaz.

Bilgi güvenliği veya ticari sır gerekçesiyle denetimin bütünüyle engellenmesi doğru değildir. Şirket, korunması gereken bilgileri sınıflandırabilir ve erişim kayıtları tutabilir; ancak kanuni denetime gerekli bilgiyi ve erişimi sağlamalıdır. Gizlilik tedbirleri denetim yetkisinin ortadan kaldırılması için kullanılamaz.

Yabancı bir tedarikçi veya bulut hizmeti kullanılması da erişim planlamasında dikkate alınmalıdır. Şirket sözleşmelerinde, düzenleyici denetimde gerekli kayıt ve sistem erişiminin sağlanmasını güvence altına almalıdır. Aksi halde tedarikçinin sözleşmesel kısıtı, ruhsat sahibinin kanuni yükümlülüğünü yerine getirmesine engel olabilir.

SHGM teknik denetçisi faaliyeti durdurabilir mi?

Evet; ancak bu yetki m.27’de sayılan uçuş emniyeti durumlarıyla bağlantılıdır. SHGM tarafından görevlendirilen teknik denetçiler, kanunda belirtilen şartlardan biri bulunduğunda uygunsuzlukların ivedilikle giderilmesini ve mevzuattaki gerekliliklerin uygulanmasını isteyebilir; ayrıca havacılık işletmesinin, yeterlik belgesi gerektiren personelin veya havacılık hizmet sağlayıcısının faaliyetini durdurabilir.

Bu düzenleme, uçuş emniyeti bakımından acil risk karşısında yalnız rapor yazılıp uzun bir idari sürecin beklenmesini önleyen koruyucu bir yetkidir. Yetkinin dayanağı işletmenin ticari performansı değil, kanunun açıkça saydığı emniyet ve uygunluk sorunlarıdır.

Durdurma kararının işletme üzerinde ciddi ekonomik sonucu olabilir. Bu nedenle denetim sırasında tespit edilen bulgunun ne olduğu, hangi teknik veya hukuki gerekliliğe dayandığı ve faaliyetin hangi kapsamda durdurulduğu kayıt altına alınmalıdır. İşletme de düzeltici faaliyeti kanıt belgeleriyle takip etmelidir.

Faaliyetin yeniden başlayabilmesi için ilgili uygunsuzluğun ve mevzuat gerekliliğinin giderildiği doğrulanmalıdır. Şirketin yalnız iç beyanla “sorun çözüldü” demesi yerine denetim makamınca kabul edilebilir teknik kanıt oluşturması gerekir.

Kanunda faaliyeti durdurmaya temel olan dört hal nedir?

Birinci hal, hava aracının uçuşa elverişli olmamasıdır. Uçuşa elverişlilik, bir hava aracının belirlenen teknik standartlara uygun ve güvenli uçuş yapabilecek durumda olmasının temel şartıdır. Denetimde uçuşa elverişliliği ortadan kaldıran durum tespit edilirse ticari programın devamı emniyetin önüne geçemez.

İkinci hal, mürettebatın o hava aracı tipi için gerekli nitelikleri taşımaması veya uçuşu yürütecek fiziksel ya da zihinsel kapasiteye sahip olmamasıdır. Burada kanun somut uçuş görevi bakımından gerekli yeterlik ve kapasiteyi esas alır. Personel planlama sistemi lisans, tip yetkisi, sağlık ve ilgili yeterlik sürelerini uçuş atamasından önce kontrol etmelidir.

Üçüncü hal, operasyonun can ve mal emniyeti için tehlike oluşturmasıdır. Bu, tek bir belge eksikliğinden daha geniş bir emniyet değerlendirmesidir. Operasyon planı veya fiili uygulama can ve mal emniyeti açısından kabul edilemez risk yaratıyorsa teknik denetçi müdahale edebilir.

Dördüncü hal, tespit edilen eksiklik veya bulguların can ve mal emniyeti ile uçuş emniyetini doğrudan ilgilendirmesidir. Her idari eksiklik aynı ağırlıkta değildir. Kanun bu bentte doğrudan emniyet bağlantısını arar; denetim bulgusunun niteliği ve etkisi somutlaştırılmalıdır.

Denetim sırasında hangi kayıtların hazır olması gerekir?

Hazır tutulacak kayıtlar işletmenin faaliyet türüne göre değişir. Ruhsat ve operasyon yetkileri, hava aracı tescil ve uçuşa elverişlilik belgeleri, bakım kayıtları, personel lisans ve yeterlikleri, uçuş ve görev süresi kayıtları, emniyet yönetim sistemi belgeleri, eğitim kayıtları, dış hizmet sözleşmeleri ve olay raporları başlıca örneklerdir.

Denetim için “doküman sahibi” belirlenmelidir. Her kayıt türünde güncel sürümün nerede tutulduğu, kimin erişim sağlayacağı ve yedek kayıtların nasıl temin edileceği önceden belirlenmelidir. Denetim günü farklı departmanlardan belge aramak hem gecikme hem tutarsızlık riskini artırır.

Elektronik sistemlerde değişiklik geçmişi ve kullanıcı kayıtları korunmalıdır. Denetim öncesi belgenin geçmişini silerek yalnız son sürümü göstermek şeffaf bir denetim sistemi değildir. Sürüm kontrolü, yapılan düzeltmenin tarihini ve gerekçesini gösterebilmelidir.

SHGM’nin istediği veriler arasında kişisel veri bulunuyorsa 6698 sayılı Kanun bakımından hukuki dayanak ve veri güvenliği tedbirleri de gözetilir. Kanuni denetim yükümlülüğü ile kişisel veri güvenliği birlikte yönetilebilir; biri diğerini ortadan kaldırmaz.

SHGM denetimine hazırlık sistemi nasıl kurulmalı?

İlk olarak mevzuat yükümlülük envanteri hazırlanmalıdır. İşletmenin her ruhsat, sertifika, onay ve talimat yükümlülüğü sorumlu departmanla eşleştirilir. Değişiklikler merkezi mevzuat takibinden ilgili birime otomatik aktarılmalıdır.

İkinci olarak denetim koordinatörü ve teknik temas kişileri belirlenmelidir. Denetçiye refakat edecek kişi denetimi engellemek için değil, doğru bilgi ve sisteme hızlı erişim sağlamak için görevlendirilir. Teknik sorular ilgili uzman personele yönlendirilir.

Üçüncü olarak örnek iç denetimler yapılmalıdır. Hava aracının uçuşa elverişlilik dosyası, mürettebat yeterliği, operasyon emniyeti ve kritik hizmet sağlayıcılar m.27’deki dört acil risk başlığı yönünden periyodik olarak test edilmelidir.

Dördüncü olarak bulgu yönetimi kurulmalıdır. Her denetim bulgusu için kök neden, düzeltici faaliyet, sorumlu, hedef tarih ve kapanış kanıtı kaydedilir. Can ve uçuş emniyetini doğrudan ilgilendiren bulgular olağan idari aksiyon kuyruğunda bekletilmemelidir.

Beşinci olarak dış hizmet sözleşmeleri denetime uygun hale getirilmelidir. Tedarikçinin tesisine, ürününe, ekipmanına veya kaydına erişim gerekiyorsa düzenleyici denetim hakkı sözleşmede güvence altına alınmalıdır. Şirketin kanuni erişim yükümlülüğü alt yüklenici nedeniyle boşa düşmemelidir.

Faaliyet durdurulduktan sonra yeniden başlatma nasıl yönetilmeli?

m.27 kapsamında faaliyet durdurulduğunda şirketin ilk işi, durdurmanın hangi işletme, personel, hizmet sağlayıcı, hava aracı veya operasyon kapsamına ilişkin olduğunu resmi kayıt üzerinden belirlemektir. Durdurma kararının kapsamı netleştirilmeden tüm faaliyetlerin devam ettirilmesi de, ilgisiz faaliyetlerin gereksiz yere kapatılması da yeni risk yaratır. Operasyon kontrol merkezi, hukuk/uyum ve teknik birimler aynı karar metni üzerinden hareket etmelidir.

Düzeltici faaliyetin yalnız prosedür değişikliğiyle sınırlı kalıp kalmayacağı bulgunun niteliğine göre belirlenir. Uçuşa elverişlilik sorunu teknik müdahale ve yetkili onay; mürettebat yeterliği sorunu geçerli lisans, tip yetkisi veya sağlık şartının doğrulanması; operasyonel emniyet riski ise prosedür, eğitim, teknik tedbir ve fiili uygulama kanıtı gerektirebilir. Her durumda “sorun çözüldü” beyanı yerine doğrulanabilir kapanış delili oluşturulmalıdır.

Faaliyetin yeniden başlatılması için şirket kendi iç onayını, düzenleyici makamın gerekli gördüğü doğrulama ve izin sürecinin yerine koymamalıdır. Resmi durdurma işleminin kaldırılması veya faaliyetin yeniden başlamasına imkan veren şartların gerçekleştiği yetkili makam kararından ve ilgili mevzuattan kontrol edilmelidir. Özellikle emniyet bulgusunun aynı gün giderildiği düşünülen durumlarda dahi resmi süreç tamamlanmadan ticari baskıyla operasyon başlatılmamalıdır.

Olay kapandıktan sonra kök neden analizi yapılmalıdır. Durdurmaya yol açan eksiklik bir kişinin hatasından mı, yetersiz yazılım kontrolünden mi, tedarikçi sözleşmesinden mi veya yönetim gözetimi eksikliğinden mi kaynaklandı belirlenmelidir. Kalıcı önleyici tedbir oluşturulmazsa aynı bulgunun başka hava aracı, ekip veya istasyonda tekrarlanması mümkündür. Bu nedenle yeniden başlatma dosyası; teknik kapanış, düzenleyici teyit, kök neden ve önleyici faaliyet bölümlerini birlikte içermelidir.

m.27 denetimi için kontrol listesi

• SHGM düzenleme ve talimat takibi için sorumlu birim belirlendi mi?
• Ruhsat ve yetki belgelerinin güncel sürümü hazır mı?
• Talep edilen teknik ve ekonomik kayıtlar izlenebilir mi?
• Denetçi için tesis, ürün ve ekipman erişimi sağlanabiliyor mu?
• Hava araçlarının uçuşa elverişlilik durumu güncel mi?
• Mürettebatın tip, lisans ve sağlık yeterlikleri uçuş öncesi kontrol ediliyor mu?
• Can ve mal emniyeti riski doğuran operasyonlar için durdurma mekanizması var mı?
• Kritik bulgular ivedi düzeltici faaliyet sürecine giriyor mu?
• Dış hizmet sağlayıcı sözleşmeleri düzenleyici erişime izin veriyor mu?
• Denetim ve bulgu kayıtları kapanış kanıtıyla arşivleniyor mu?

Site içi ilgili içerikler

Ruhsat şartlarına uyma – m.24 · Posta taşıma yükümlülüğü – m.26 · İşletme ruhsatı – m.22 · İşletme başvurusunun incelenmesi – m.21

Resmî kaynaklar

• 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu – Mevzuat Bilgi Sistemi
• SHGM – Kanunlar
• SHGM – Güncel sektörel mevzuat

Sık Sorulan Sorular