Hâkim Huzurundaki İşlemde Zabıt Kâtibi Bulunması Zorunlu mu? HMK m.157 | 2026
Kısa ve net cevap: Evet. HMK m.157/1’e göre mahkemede veya mahkeme dışında hâkim huzuruyla yapılacak bütün işlemlerde zabıt kâtibinin hazır bulunması zorunludur. HMK m.157/2 yalnız hukuki veya fiilî engeller nedeniyle zabıt kâtibinin görev yapamayacağı ve işin gecikmesinde sakınca bulunan durumda istisna getirir. Bu durumda görevin niteliğine uygun yemin ettirilmek şartıyla başka bir kişi zabıt kâtibi olarak görevlendirilebilir. Kural, hâkim huzurundaki işlemlerin düzenli ve ispatlanabilir biçimde tutanağa bağlanmasını güvence altına alır.
HMK m.157’nin temel kuralı nedir?
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 157. maddesi “Zabıt kâtibi bulundurulması zorunluluğu” başlığını taşır. Maddenin birinci fıkrası, mahkemede veya mahkeme dışında hâkim huzuruyla yapılacak bütün işlemlerde zabıt kâtibinin hazır bulunmasını zorunlu kılar. Kanun bu kuralı yalnız duruşmaya özgülememiştir; hâkim huzuruyla yapılan bütün işlemleri kapsayan genel bir ifade kullanmıştır.
Bu düzenlemenin temel işlevi, yargısal işlemin aynı anda hem hâkim tarafından yürütülmesini hem de usulüne uygun şekilde kayda geçirilmesini sağlamaktır. Hâkim işlemi yönetirken zabıt kâtibi tutanak düzenleme, beyanları kaydetme ve yargılamaya ilişkin işlemleri belgelendirme görevini yerine getirir. Böylece sonradan hangi işlemin ne şekilde yapıldığı, hangi beyanın tutanağa geçtiği ve hangi ara kararın açıklandığı dosya üzerinden denetlenebilir.
HMK m.157 bu nedenle tek başına okunmamalıdır. HMK m.154 duruşma ve diğer yargılama işlemlerinin tutanağa bağlanmasını, m.155 ise ön inceleme, tahkikat ve yargılama işlemlerinin ancak tutanakla ispat olunabileceğini düzenler. Zabıt kâtibinin hazır bulunması zorunluluğu, bu tutanak sisteminin personel ayağıdır.
Mahkeme içinde hangi işlemlerde zabıt kâtibi bulunmalıdır?
Kanun “mahkemede … hâkim huzuruyla yapılacak bütün işlemler” dediğinden duruşmalar bu kapsamın başında gelir. Ön inceleme duruşması, tahkikat duruşması, tarafların isticvabı, tanık dinlenmesi, bilirkişinin sözlü açıklamasının alınması, tarafların sulh veya feragat gibi beyanlarının tutanağa geçirilmesi ve hâkim huzurunda gerçekleştirilen diğer usul işlemlerinde zabıt kâtibinin bulunması gerekir.
Buradaki belirleyici ölçüt işlemin hâkim huzurunda yapılmasıdır. Mahkeme yazı işleri bürosunda personel tarafından yürütülen idarî veya kalem işlemleri ile hâkim huzurunda yapılan yargısal işlemler aynı kapsamda değildir. HMK m.157, özellikle hâkimin bizzat hazır olduğu yargılama işlemini düzenler.
Duruşmada tarafların veya vekillerin beyanlarının doğru biçimde kaydedilmesi, verilen ara kararların yazılması, tanık anlatımlarının kayda geçirilmesi ve tutanağın imzalanması zabıt kâtibinin işlevini somutlaştırır. Tutanakta yanlışlık olduğu düşünülüyorsa bunun duruşma sırasında düzeltilmesinin istenmesi, sonradan yapılacak tartışmaları önler.
Mahkeme dışında yapılan işlemlerde zabıt kâtibi gerekir mi?
Evet. HMK m.157/1 açıkça “mahkemede veya mahkeme dışında” ifadesini kullanır. Bu nedenle işlem adliye binası dışında yapılsa bile hâkim huzuruyla yürütülüyorsa zabıt kâtibinin hazır bulunması kuraldır. Keşif, mahallinde inceleme ve hâkimin adliye dışında gerçekleştirdiği diğer yargısal işlemler bu bakımdan önem taşır.
Örneğin HMK m.288 ve devamına göre keşfin mahallinde yapılması gerektiğinde hâkim olay yerinde veya taşınmaz üzerinde inceleme yapabilir. Bu işlem mahkeme salonu dışında gerçekleşse de yargısal nitelik taşır. İşlemin yapılış biçimi, hazır bulunan kişiler, yapılan tespitler ve alınan beyanlar tutanağa geçirilmelidir.
Mahkeme dışında işlem yapılması tutanak güvencesini azaltmaz. Aksine, sonradan aynı ortamın tekrar oluşturulması güç olabileceği için tutanağın doğru ve eksiksiz düzenlenmesi daha da önem taşır. HMK m.157’nin mahkeme dışını açıkça kapsaması bu ihtiyaca cevap verir.
Zabıt kâtibi görev yapamıyorsa işlem ertelenmek zorunda mı?
Her durumda değil. HMK m.157/2 istisnai bir mekanizma kurar. Bunun için iki şart birlikte bulunmalıdır: Zabıt kâtibi hukuki veya fiilî engellerle görev yapamayacak durumda olmalı ve işin gecikmesinde sakınca bulunmalıdır. Bu iki koşuldan biri yoksa istisna hükmü uygulanmaz.
Kanun yalnız “kâtip yok” olmasını yeterli görmez. Görev yapamama hâlinin hukuki veya fiilî bir engele dayanması gerekir. Ayrıca işlemin ertelenmesi hâlinde sakınca doğması aranır. Bu nedenle m.157/2 olağan personel düzenini değiştiren genel bir yetki değil, gecikmesinde sakınca bulunan durumlara özgü bir yedek mekanizmadır.
İstisna uygulanırsa hâkim başka bir kişiyi zabıt kâtibi olarak görevlendirebilir; ancak bu kişinin görevin niteliğine uygun şekilde yemin ettirilmesi zorunludur. Böylece olağan zabıt kâtibinin yerine geçen kişinin de tutanak ve yargısal kayıt sorumluluğu altına girmesi sağlanır.
Başka bir kişi zabıt kâtibi olarak nasıl görevlendirilir?
HMK m.157/2’ye göre başka kişinin görevlendirilebilmesi için önce zabıt kâtibinin hukuki veya fiilî engel nedeniyle görev yapamaması ve gecikmede sakınca bulunması gerekir. Ardından görevlendirilecek kişiye görevin niteliğine uygun yemin ettirilir. Yemin koşulu kanunun açık emridir.
Bu görev bir “yardım etme” faaliyeti değildir; yargılama tutanağını düzenleyen zabıt kâtibi fonksiyonunun geçici olarak başka kişi tarafından yerine getirilmesidir. Bu nedenle görevlendirmenin ve yemin işleminin tutanakta gösterilmesi, işlemin sonradan denetlenebilirliği bakımından önem taşır.
HMK m.157/2’nin amacı yargılamayı personel eksikliği nedeniyle keyfî şekilde sürdürmek değil, gecikmesinde sakınca bulunan bir yargısal işlemin kanuni güvence altında gerçekleştirilebilmesini sağlamaktır.
HMK m.157 ile duruşma tutanağı arasındaki bağlantı
HMK m.154, tahkikat ve yargılama işlemlerinin yapıldığı yerde tutanak düzenleneceğini; tutanakta hangi hususların yer alacağını ve tutanağın hâkim ile zabıt kâtibi tarafından imzalanacağını düzenler. Bu nedenle m.157’deki zabıt kâtibi zorunluluğu tutanağın düzenlenmesi ve imzalanması sistemiyle doğrudan bağlantılıdır.
Tarafların ikrar, feragat, kabul ve sulh beyanları; tanık anlatımları; bilirkişi ve uzman açıklamaları; yapılan işlem ve ara kararlar tutanağa geçirilir. Tutanak yargılama işleminin resmî kaydıdır. HMK m.154-156 duruşma tutanağı rehberinde tutanağın içeriği ve imza kuralları ayrıntılı olarak açıklanmıştır.
HMK m.157’nin amacı tutanak düzenini desteklemektir. Hâkimin tek başına işlem yapıp daha sonra hatırladığı biçimde tutanak oluşturması, m.157’nin öngördüğü eş zamanlı zabıt güvencesiyle bağdaşmaz. Hâkim huzurundaki işlem sırasında zabıt kâtibinin hazır bulunması asıldır.
Yargılama işlemleri neden tutanakla ispat edilir?
HMK m.155’e göre ön inceleme, tahkikat ve yargılama işlemleri ancak tutanakla ispat olunabilir. Bu hüküm, tutanağı usul işlemlerinin temel ispat aracı yapar. Tarafın “duruşmada bunu söyledim” veya “mahkeme şu ara kararı verdi” şeklindeki sonradan ileri sürülen beyanı, tutanağın yerine geçmez.
Bu nedenle zabıt kâtibinin varlığı yalnız idari personel meselesi değildir. Duruşma veya keşif sırasında yapılan işlemin doğru tutanağa geçmesi, ileride kanun yolu incelemesinde dosyanın sağlıklı değerlendirilebilmesi için gereklidir. Bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay, çoğu usul işlemini dosyadaki tutanaklar üzerinden inceler.
Tutanağın eksik veya yanlış olduğu düşünülüyorsa mümkünse işlem sırasında bu husus hâkime bildirilerek düzeltilmesi istenmelidir. Tutanak örneği alma hakkı ise HMK m.158’de ayrıca düzenlenmiştir ve bir sonraki usul aşaması bakımından önem taşır.
Ses ve görüntü kaydı zabıt kâtibinin yerine geçer mi?
Hayır. Yargılamada teknik araçlardan yararlanılması, HMK m.157’deki zabıt kâtibi bulundurma zorunluluğunu kendiliğinden kaldırmaz. Ses veya görüntü kaydı alınabilen hâllerde dahi yargılama işleminin kanunun öngördüğü usulle tutanağa bağlanması gerekir. Teknik kayıt yardımcı bir araçtır; zabıt kâtibinin kanuni fonksiyonunun yerine geçtiğine dair HMK m.157’de genel bir düzenleme yoktur.
SEGBİS benzeri sistemlerle uzaktan bağlantı kurulması veya elektronik duruşma yapılması da tutanak düzenini ortadan kaldırmaz. Duruşmanın elektronik araçla yürütülmesi hâkim ve zabıt kâtibi tarafından yürütülen yargısal işlemin niteliğini değiştirmez.
Uygulamada hangi noktalar kontrol edilmelidir?
- Hâkim huzurunda yapılan işlemde zabıt kâtibinin hazır olup olmadığı tutanaktan anlaşılmalıdır.
- Mahkeme dışında yapılan keşif veya benzeri işlemlerde de zabıt kâtibi bulunmalıdır.
- Olağan zabıt kâtibi görev yapamıyorsa m.157/2’deki hukuki veya fiilî engel ile gecikmede sakınca şartları birlikte bulunmalıdır.
- Başka kişi görevlendirildiyse kanunun aradığı uygun yemin yapılmalıdır.
- Tutanak hâkim ve zabıt kâtibi tarafından usulüne uygun imzalanmalıdır.
- Tarafın önemli beyanı, itirazı veya talebi tutanağa geçirilmiş olmalıdır.
- Tutanak içeriğinde hata görülürse duruşma veya işlem sırasında düzeltilmesi talep edilmelidir.
Resmî kaynaklar
Mevzuat Bilgi Sistemi – 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Resmî Gazete – Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Sık Sorulan Sorular
Hukuk davasında zabıt kâtibi bulunması zorunlu mu?
Evet. HMK m.157/1’e göre hâkim huzuruyla yapılan bütün işlemlerde zabıt kâtibinin hazır bulunması zorunludur.
Keşifte zabıt kâtibi bulunur mu?
Keşif hâkim huzurunda mahkeme dışında yapılan yargısal işlem olduğunda HMK m.157/1 kapsamındaki zorunluluk devam eder.
Zabıt kâtibi gelmezse duruşma mutlaka ertelenir mi?
HMK m.157/2’deki şartlar varsa başka kişi yemin ettirilerek görevlendirilebilir. Bunun için zabıt kâtibinin hukuki veya fiilî engelle görev yapamaması ve gecikmede sakınca bulunması gerekir.
Görevlendirilen başka kişiye yemin ettirilmesi zorunlu mu?
Evet. HMK m.157/2 görevin niteliğine uygun yemin şartını açıkça düzenler.
Duruşma tutanağını kim imzalar?
HMK m.154 sistemi kapsamında tutanak hâkim ve zabıt kâtibi tarafından imzalanır.
Yargılama işlemi tanıkla ispat edilebilir mi?
HMK m.155’e göre ön inceleme, tahkikat ve yargılama işlemleri ancak tutanakla ispat olunur.
Ses kaydı varsa zabıt kâtibi gereksiz midir?
Hayır. Teknik kayıt, HMK m.157’deki zabıt kâtibi zorunluluğunu kaldıran genel bir istisna değildir.
Tutanaktaki yanlışlık nasıl fark edilir?
Duruşma sırasında beyanın ve ara kararın doğru yazıldığı kontrol edilmeli; önemli bir eksiklik görülürse derhâl tutanağa geçirilmesi veya düzeltilmesi istenmelidir.
Tutanak örneği alınabilir mi?
Evet. HMK m.158, tarafların ve fer’î müdahilin talep üzerine tutanağın tamamı veya bir kısmının onaylı örneğini alabilmesini düzenler.
Yazar: Av. Halil Bakırcı – Mersin Barosu
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
