Birden Fazla Gemi Deniz Kirliliğine Neden Olursa Kim Sorumlu? Müteselsil Sorumluluk | 5312 m.6 (2026)
Kısa ve net cevap: 5312 sayılı Kanun m.6, birden fazla geminin aynı kirlenme olayına karıştığı veya zararın ayrıştırılamadığı durumlarda sorumlu taraflar bakımından müteselsil sorumluluk sonucunu doğurabilecek özel bir sistem kurar. Zarar gören, sorumluların kendi aralarındaki kusur ve pay hesabını çözmek zorunda kalmadan Kanundaki koşullar çerçevesinde talebini ileri sürebilir. Tazminatı ödeyen sorumlu tarafın diğer sorumlulara rücu hakkı saklıdır. Bu nedenle “zararın yüzde kaçı hangi gemiden geldi?” sorusu hem dış ilişkide tazminat hem de iç ilişkide rücu bakımından ayrı değerlendirilir.
- Kanuni dayanak
- Neden müteselsil sorumluluk var?
- Zarar ayrıştırılabiliyorsa ne olur?
- Zarar ayrılamıyorsa ne olur?
- Zarar gören kime başvurur?
- Rücu hakkı nasıl işler?
- Hangi teknik deliller gerekir?
- Sigorta ve garantör boyutu
- Mersin Limanı örneğinde uygulama
- Sık sorulan sorular
5312 m.6 Birden Fazla Sorumlu İçin Ne Öngörür?
Deniz kirliliği olayları tek bir kaynaktan çıkmayabilir. İki geminin çatışması sonrasında her iki gemiden yakıt sızabilir; aynı terminal operasyonunda birden fazla geminin yük veya yakıt sistemi etkilenebilir; kirlilik alanında farklı kaynaklardan çıkan maddeler birbirine karışabilir. 5312 sayılı Kanun m.6, zarar görenin bu teknik karmaşıklık nedeniyle tazminata erişimini kaybetmemesi için birden fazla sorumlu taraf bakımından birlikte sorumluluk mekanizması kurar.
Müteselsil sorumluluğun pratik sonucu, zarar görenin her sorumlunun iç ilişkideki kesin payını dava öncesinde hesaplamak zorunda olmamasıdır. Ancak bu sonuç, her geminin her olayda sınırsız ve otomatik sorumlu olacağı anlamına gelmez. Önce geminin kirlenme olayıyla bağlantısı, 5312 kapsamındaki sıfatı, uygulanacak uluslararası sözleşmeler ve zarar türü belirlenir.
Güncel kanun metni için Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı – 5312 sayılı Kanun esas alınmalıdır.
Müteselsil Sorumluluğun Amacı Nedir?
Bir deniz kirliliği olayının teknik nedenini kesin olarak belirlemek zaman alabilir. Numune analizi, akıntı modeli, gemi tank kayıtları, VDR verileri, yakıt numuneleri ve olay yeri incelemesi haftalar veya aylar sürebilir. Buna karşılık çevresel müdahale, temizleme ve zarar görenlerin ekonomik kaybı olay anında başlar. Kanunun sorumluluk sistemi, teknik belirsizliğin bütün yükünü zarar görene bırakmaz.
Müteselsil sorumluluk aynı zamanda tahsil güvenliğini artırır. Sorumlulardan birinin ödeme gücü bulunmaması, yabancı ülkede olması veya sigorta uyuşmazlığı yaşaması halinde diğer sorumluların hukuki konumu önem kazanabilir. Daha sonra nihai yük, sorumlular arasındaki rücu ilişkisinde teknik ve hukuki paylara göre dağıtılabilir.
Bu sistemin kötüye kullanılmaması için olayla bağlantısı olmayan gemiye yalnız bölgede bulunduğu gerekçesiyle sorumluluk yüklenemez. Her sorumlu adayının olayla bağı somut delille kurulmalıdır.
Her Geminin Verdiği Zarar Ayrıştırılabiliyorsa Ne Olur?
Teknik inceleme her geminin katkısını açık biçimde ayırabiliyorsa bu veri önemlidir. Örneğin iki farklı kirletici maddenin kimyasal yapısı farklıysa, numune analizi hangi kirlilik bölümünün hangi gemiden çıktığını gösterebilir. Benzer şekilde bir gemiden yalnız küçük miktarda yakıt, diğerinden çok daha büyük miktarda yük sızıntısı olmuşsa zarar alanları ve müdahale giderleri teknik olarak ayrılabilir.
Zararın ayrıştırılabilir olması hem tazminat talebinin kapsamını hem de sorumlular arasındaki rücu hesabını etkiler. Zarar gören müteselsil sorumluluk hükümlerine dayanıyor olsa dahi gerçek zarar ile olay bağlantısını belgelemelidir. Bir sorumlu taraf, kendisiyle ilgisi bulunmayan açıkça ayrılabilir zarar kısmına itiraz edebilir.
Bu nedenle müdahale ekipleri mümkün olduğunca kaynak bazlı kayıt tutmalıdır. Hangi bariyerin hangi gemi çevresine yerleştirildiği, hangi atığın hangi bölgeden toplandığı, numunenin koordinatı ve zamanı yazılmalıdır. Sonradan tek bir toplam gider tablosu hazırlanması ayrıştırmayı zorlaştırır.
Zarar Hangi Gemiden Kaynaklandığına Göre Ayrılamıyorsa Ne Olur?
Çatışma veya eş zamanlı sızıntı sonrasında kirleticiler fiziksel olarak birbirine karışabilir. Akıntı ve rüzgâr kirlilik tabakalarını birleştirebilir. Böyle bir durumda zarar görenin her litre kirleticinin kaynağını ayrı ayrı kanıtlaması fiilen mümkün olmayabilir. 5312 m.6’nın birlikte sorumluluk yaklaşımı tam da bu tür dosyalarda önem kazanır.
Ancak teknik belirsizlik delil toplamaktan vazgeçilmesini haklı kılmaz. Gemilerin tank seviyeleri, olay öncesi ve sonrası yakıt miktarı, yük manifestosu, sızıntı noktası, numune profili ve akıntı modeli yine toplanmalıdır. Çünkü iç ilişkide rücu ve sorumluluk sınırlarının uygulanması için bu bilgiler gereklidir.
Bir gemi hiçbir sızıntı yapmadığını veya sızıntısının olay alanına ulaşmadığını kanıtlıyorsa bu savunma değerlendirilir. Müteselsil sorumluluk, olayla illiyet bağı bulunmayan kişiyi otomatik borçlu haline getiren bir varsayım değildir.
Zarar Gören Talebini Kime Yöneltebilir?
Önce 5312 m.3’teki sorumlu taraf sıfatları tespit edilir. Gemi sahibi, işleten, kaptan, yönetici, kiracı, zilyet ve garantör gibi kişiler olayın sözleşme ve fiili işletme yapısına göre incelenir. Sorumlu tarafın kim olduğuna ilişkin ayrıntılı rehberimiz için Deniz Kirliliğinde Sorumlu Taraf Kimdir? yazısı incelenebilir.
Zarar görenin talebi yalnız gemi malikiyle sınırlı tutulmamalıdır. Mali sorumluluk sertifikaları, P&I kulübü ve garantör bilgileri tespit edilmelidir. Uygulanacak uluslararası sözleşme doğrudan talep hakkı veriyorsa sigorta veya garantör boyutu ayrıca değerlendirilir.
Talep yazısında zarar kalemleri ayrıştırılmalıdır: temizleme ve müdahale gideri, özel mal zararı, gelir kaybı, doğal kaynak zararı ve diğer kalemler ayrı tablo halinde gösterilmelidir. Böylece hangi giderin hangi olayla bağlantılı olduğu açık kalır.
Tazminatı Ödeyen Sorumlunun Rücu Hakkı Var mı?
Evet. Müteselsil sorumluluk dış ilişkide zarar göreni korurken iç ilişkide nihai mali yükün paylaştırılmasını engellemez. Tazminatı ödeyen taraf, diğer sorumlulara olayın oluşumuna katkıları, kusurları, sözleşme hükümleri ve uygulanacak özel sorumluluk rejimi çerçevesinde rücu edebilir.
Rücu dosyasında ilk tazminat dosyasındaki deliller yeniden önem kazanır. Ödeme yapan taraf, yalnız yaptığı ödemenin miktarını değil, diğer sorumlunun olaya katkısını da göstermek zorundadır. Bu nedenle tazminat ödenirken teknik delillerin korunması ve hakların saklı tutulması gerekir.
Örneğin iki geminin çatışmasında navigasyon kusuru oranları, gemilerin teknik durumu, COLREG ihlalleri ve sızıntı miktarları rücu hesabında etkili olabilir. Terminalin de katkısı varsa gemi-gemi ilişkisine ek olarak tesis işletmecisinin kusuru değerlendirilir.
Birden Fazla Geminin Karıştığı Olayda Hangi Deliller Toplanmalıdır?
- her geminin AIS rota ve hız kayıtları,
- VDR ve köprüüstü ses/veri kayıtları,
- seyir ve makine jurnalleri,
- yakıt ve yük tank seviye kayıtları,
- bunker ve yük numuneleri,
- olay sonrası deniz yüzeyi ve kıyı numuneleri,
- rüzgâr, akıntı ve meteoroloji verileri,
- çatışma veya olay hasar fotoğrafları,
- liman, römorkör ve kıyı tesisi kayıtları,
- müdahale ekiplerinin zaman/koordinat çizelgeleri,
- temizleme ve atık toplama bölge kayıtları,
- sigorta ve mali sorumluluk belgeleri.
Numune zincirinin usulüne uygun tutulması özellikle önemlidir. Kaynağı belirlemek için yapılan laboratuvar analizinin hangi numuneye ait olduğu tartışmalı hale gelirse teknik ispat zayıflar.
Sigorta ve Garantör Birden Fazla Gemide Nasıl Değerlendirilir?
Her geminin ayrı mali sorumluluk güvencesi bulunabilir. Bu durumda her poliçenin sigortalısı, limitleri, olay tarihi itibarıyla geçerliliği ve kapsamı belirlenir. Bir geminin sigortacısıyla yapılan sulh, diğer sorumlular yönünden hakların açıkça nasıl etkilendiği değerlendirilmeden imzalanmamalıdır.
Sigorta ödemesi zarar görenin aynı zarar için ikinci kez tahsil yapmasına imkan vermez; buna karşılık sigortacının halefiyet ve rücu hakları ortaya çıkabilir. Çok taraflı olaylarda ödeme ve ibraname metinleri bu nedenle kritik önemdedir.
Mersin Limanı ve Körfezinde Uygulama
Mersin Limanı çevresinde yoğun gemi trafiği bulunduğundan çatışma, yanaşma, römorkör operasyonu veya terminal transferi sırasında birden fazla deniz aracının aynı olay zincirine dahil olması mümkündür. Böyle bir dosyada liman radar/AIS kayıtları, pilotaj ve römorkör kayıtları ile gemilerin VDR verileri eş zamanlı korunmalıdır.
Liman işletmesinin veya terminalin olayla bağlantısı varsa Mersin Liman İşletmesinin Yük Hasarından Sorumluluğu yazımızdaki özel hukuk ayrımları da dikkate alınabilir. Temizleme giderleri bakımından ise temizleme ve acil müdahale masrafları rehberimiz bağlantılıdır.
Sık Sorulan Sorular
1. İki gemi aynı kirliliğe neden olursa zarar gören ikisine de başvurabilir mi?
5312 m.6’nın müteselsil sorumluluk sistemi çerçevesinde olayla bağlantılı sorumlu taraflara talep yöneltilebilir.
2. Her geminin sızıntı miktarı mutlaka ölçülmeli mi?
Ölçüm mümkünse yapılmalıdır. Zararın ayrıştırılamadığı hallerde de teknik veriler iç ilişki ve rücu bakımından önemini korur.
3. Gemilerden biri yabancı bayraklıysa sorumluluk kalkar mı?
Hayır. Bayrak tek başına 5312 kapsamını ortadan kaldırmaz; kapsam ve uluslararası sözleşmeler birlikte incelenir.
4. Bir gemi olay yerindeydi ama sızıntı yapmadıysa sorumlu olur mu?
Sırf olay yerinde bulunmak yeterli değildir. Kirlenme veya zarar ile hukuki ve fiili bağlantı kurulmalıdır.
5. Tazminatı tek başına ödeyen gemi sahibi diğerine dönebilir mi?
Koşulları varsa rücu hakkını kullanabilir. Paylaşım kusur, katkı ve özel sözleşme hükümlerine göre incelenir.
6. Kıyı tesisi de aynı olayda sorumluysa müteselsil sorumluluk uygulanır mı?
Olayın yapısına göre gemi ve kıyı tesisi tarafındaki sorumluluklar birlikte değerlendirilebilir.
7. Sigortacılardan biri ödeme yaptıysa diğer gemi kurtulur mu?
Ödemenin hangi zararı karşıladığı ve ibranın kapsamı incelenir; tek ödeme diğer sorumlulukları otomatik olarak sona erdirmez.
8. Kaynağı belirlemek için hangi test önemlidir?
Kirleticinin türüne göre laboratuvar parmak izi analizi, yakıt/yük numuneleri ve olay yeri numunelerinin karşılaştırılması önemli olabilir.
9. Müteselsil sorumluluk kusurun eşit olduğu anlamına mı gelir?
Hayır. Dış ilişkide birlikte sorumluluk ile iç ilişkide nihai pay farklı kavramlardır.
10. İlk hukuki işlem ne olmalıdır?
Tüm gemiler ve tesisler bakımından delil koruma yazıları gönderilmeli; AIS/VDR, numune, sigorta ve müdahale kayıtları gecikmeden güvence altına alınmalıdır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
