Hal Komisyoncusunun Cari Hesap Defteri Zorunlu mu? | Yönetmelik m.25 (2026)

Cari hesap defteri nedir?

Cari hesap defteri, hal komisyoncusunun her üreticiyle kurduğu komisyon ilişkisini mal girişinden üreticiye yapılan son ödemeye kadar izleyen özel kayıt defteridir. Ticaret hukukundaki genel cari hesap sözleşmesi kavramıyla karıştırılmamalıdır. Buradaki defter, Yönetmeliğin sebze ve meyve komisyonculuğu için getirdiği zorunlu şeffaflık kaydıdır.

Komisyoncu ürünü kendi adına fakat üretici hesabına satar. Bu yapı, satış bedelinin ve yapılan kesintilerin üretici tarafından doğrudan görülmesini zorlaştırabilir. Yönetmelik m.25, her üretici için ayrı hesap tutulmasını zorunlu kılarak ürünün ne kadar fiyata satıldığını, hangi giderlerin düşüldüğünü ve üreticiye ne zaman ne kadar para aktarıldığını denetlenebilir hâle getirir.

Kimler cari hesap defteri tutmak zorundadır?

Temel yükümlü, Yönetmelik anlamında komisyoncudur. Toptancı halindeki işyerinde başkası hesabına kendi adına sebze ve meyve satışı yapan komisyoncu, her üretici için cari hesap defteri tutmak zorundadır. İşletmenin şirket veya gerçek kişi olması bu yükümlülüğü değiştirmez.

Yönetmelik yalnız hal içindeki komisyoncuyu değil, toptancı hali dışında kendi adına başkası hesabına faaliyet gösteren kişileri de bu kayıt yükümlülüğüne tabi tutar. Faaliyetin fiili niteliği önemlidir. Sözleşmeye “danışmanlık” veya “satış desteği” yazılması, kişi gerçekte başkası hesabına kendi adına satış yapıyorsa m.25 uygulamasını bertaraf etmez.

Her üretici için ayrı hesap açılması neden zorunludur?

m.25, komisyoncunun bütün üreticilerin mallarını tek toplu hesapta izlemesine izin vermez. Her üreticinin ürünü, satışı, gideri ve ödemesi ayrı izlenmelidir. Bu ayrım, bir üreticinin satış bedelinin başka üreticinin masrafı veya borcuyla karıştırılmasını önler.

Üretici aynı sezon içinde birden fazla ürün gönderirse kayıtlar üretici hesabı altında işlem bazında ayrıştırılabilir. Ancak farklı üreticilerin ürünleri birleştirilerek tek bakiye yaratılmamalıdır. Hesap, üretici alacağının herhangi bir tarihte hesaplanabilmesine elverişli olmalıdır.

Ürün miktarı nasıl kaydedilmelidir?

Komisyoncu teslim aldığı ürünün cinsini ve miktarını cari hesapta açık biçimde göstermelidir. Kasa, kilogram veya başka ticari birim kullanılıyorsa satış belgesi ve HKS kaydıyla aynı ölçü mantığı korunmalıdır. Brüt ve net miktar farklıysa farkın nedeni ayrıca anlaşılabilir olmalıdır.

Ürün fire, bozulma veya ayıklama nedeniyle eksildiyse bu durum keyfî bir “zayi” kesintisi olarak kaydedilemez. Fiilî ve hukuken kabul edilebilir gider/kayıp dayanak belgesiyle açıklanmalıdır. Üreticinin hesabından hangi nedenle ne kadar miktar düştüğü sonradan denetlenebilmelidir.

Satış bedeli hangi tutar üzerinden yazılır?

Cari hesap defterine ürünün fiilen gerçekleşen satış bedeli kaydedilmelidir. Komisyoncunun üreticiye daha düşük bir “hesap fiyatı” bildirmesi ve gerçek satış bedelini deftere yansıtmaması hem üretici hakkını hem vergi ve hal kayıt düzenini etkiler.

Satış farklı alıcılara parça parça yapılmışsa her satışın miktar ve bedeli izlenebilir olmalı; toplamın üretici hesabına doğru yansıması sağlanmalıdır. Fatura, satış bordrosu ve HKS verileri cari hesapla uyumlu olmalıdır.

Hangi gider ve kesintiler cari hesapta gösterilir?

Komisyoncu üretici hesabından yalnız mevzuat ve taraflar arasındaki hukuki ilişki gereği yapılabilecek kesintileri yapabilir. Komisyon, hal rüsumu ve hukuken üreticiye ait olan diğer belgelendirilmiş giderler açık kalemler halinde gösterilmelidir. “Masraf” şeklinde tek toplam rakam yazılması şeffaflığı azaltır.

Yönetmelik m.34 ve m.35, komisyon ilişkisi ve kesintiler bakımından ayrıca sınırlamalar getirir. Fiilen verilmeyen hizmet için komisyon veya gider alınamaz. Reklam, stand, zayi gibi adlarla kanuni dayanağı bulunmayan keyfî kesintiler yapılması üretici alacağının eksik ödenmesine yol açabilir.

Üreticiye ödenen tutar nasıl kaydedilir?

Ürünün satış bedelinden hukuka uygun kesintiler düşüldükten sonra üreticiye kalan net tutar cari hesapta gösterilmelidir. Birden fazla kısmi ödeme varsa her ödeme ayrı tarih ve tutarla kaydedilmelidir. Böylece toplam satış bedeli, toplam kesinti ve toplam ödeme arasındaki bakiye görülebilir.

Nakit ödeme yapıldıysa imzalı makbuz; banka üzerinden ödeme yapıldıysa banka dekontu cari hesap kaydıyla ilişkilendirilmelidir. “Ödendi” notu, özellikle uyuşmazlıkta tek başına yeterli ispat sağlamayabilir.

Ödeme tarihinin yazılması neden önemlidir?

Yönetmelik m.34/8 komisyoncunun üretici veya üretici örgütüne satış bedelini belirli süre içinde ödemesini zorunlu kılar. Peşin/normal satışlarda on beş iş günlük; vadeli satışlarda otuz iş günlük süre bakımından ödemenin tarihi kritik veridir.

Cari hesap defterindeki ödeme tarihi banka dekontu veya makbuzla uyuşmalıdır. Defterde geriye dönük tarih yazılıp fiilî ödemenin daha sonra yapılması, süreye uyulduğunu göstermez. Denetimde ödeme belgesinin gerçek işlem tarihi esas alınır.

Hal dışında komisyonculuk yapanlar da defter tutar mı?

Evet. m.25, toptancı hali dışında kendi adına başkası hesabına işlem yapanların da cari hesap defteri tutmasını öngörür. Böylece faaliyetin hal binası dışında yürütülmesi kayıt yükümlülüğünden kaçış yolu olmaz.

Burada faaliyetin hukuki niteliği incelenir. Kişi üreticinin malını kendi adına satıyor ve satış bedelini gider/komisyon düşerek üreticiye aktarıyorsa komisyonculuk özellikleri ortaya çıkar. Sadece lojistik hizmet veren veya ürünü gerçekten kendi hesabına satın alan kişinin durumu farklıdır.

Cari hesap defteri noter tasdikli olmak zorunda mı?

Evet. Yönetmelik m.26/4, cari hesap defterinin noter tasdikli olmasını zorunlu tutar. Bu özel şart, sonradan sayfa ekleme, çıkarma veya kayıt bütünlüğünü bozma riskini azaltmayı amaçlar. Hal yönetim biriminin kendi defterleri için öngörülen onay usulü ile komisyoncunun cari hesap defterindeki noter tasdiki birbirine karıştırılmamalıdır.

Defter kullanılmaya başlanmadan önce tasdik işlemi tamamlanmalıdır. Dönem sonu veya yeni deftere geçişte ilgili mevzuat ve noter uygulaması takip edilmeli; arada tasdiksiz defter kullanılmamalıdır.

Cari hesap ile fatura ve HKS kaydı birbiriyle uyumlu olmalı mı?

Evet. Cari hesap defteri bağımsız bir kayıt değildir. Ürün miktarı ve satış bedeli, HKS bildirimi ve ticari belgelerle karşılaştırılabilir. Örneğin HKS’de 5 ton görünen ürünün cari hesapta 3 ton, faturada 4 ton görünmesi açıklanması gereken önemli bir uyumsuzluktur.

Uyumsuzluk her zaman kasıt anlamına gelmez; ölçüm, iade veya kayıt hatası olabilir. Ancak farkın belgelendirilmesi ve usulüne uygun düzeltilmesi gerekir. Denetim izi yok edilerek kayıt eşitlemesi yapılmamalıdır.

Banka ödeme kayıtlarının önemi nedir?

Üretici alacağının zamanında ve tam ödendiğine ilişkin uyuşmazlıklarda banka kaydı güçlü delildir. Yönetmelik m.34/13 kapsamında ödemenin tam ve zamanında yapıldığını ispat yükünün komisyoncu veya ilgili alıcı üzerinde bulunması, cari hesap ile banka dekontunun birlikte tutulmasını daha da önemli kılar.

Toplu banka transferinde birden fazla üreticinin ödemesi yapılıyorsa açıklama veya ek listeyle her üreticiye ait tutar ayrıştırılmalıdır. Kaynak ve alıcı ilişkisi belirsiz tek toplam transfer, bireysel hesabın kapandığını ispatta sorun çıkarabilir.

Yanlış cari hesap kaydı nasıl düzeltilir?

Yönetmelik m.26 kayıt hatalarının eski kaydı okunamaz hâle getirecek biçimde yok edilmesini kabul etmez. Fiziki defterde yanlış kayıt okunabilir kalacak şekilde düzeltilmeli; yeni doğru bilgi, tarih ve gerekli açıklamayla yazılmalıdır. Sayfa yırtılması veya silinti yapılmamalıdır.

Elektronik yardımcı kayıt kullanılıyorsa değişiklik geçmişi saklanmalıdır. Noter tasdikli asıl defterle dijital yardımcı kayıt arasında fark varsa asıl hukuki kayıt doğru usulle düzeltilmeli ve dayanak belge dosyada korunmalıdır.

Denetimde cari hesap defteri nasıl incelenir?

Denetim görevlileri üretici bazında örnek hesap seçip teslim miktarı, HKS, satış faturaları, gider belgeleri ve banka ödemesini karşılaştırabilir. Özellikle yüksek kesinti, gecikmiş ödeme veya sürekli miktar farkı bulunan hesaplar riskli işlem olarak ayrıntılı incelenebilir.

Komisyoncu defteri ve dayanak belgeleri denetime sunmak, doğru ve eksiksiz bilgi vermek zorundadır. Üreticinin şikâyeti varsa şikâyette belirtilen sevkiyat tarihi ve ürün türü üzerinden doğrudan ilgili hesaba ulaşılabilmelidir.

Cari hesap defteri üretici alacağı davasında delil olur mu?

Defter ve dayanak kayıtları, üretici ile komisyoncu arasındaki alacak uyuşmazlığında önemli delillerdir. Ancak tek başına komisyoncunun tuttuğu kayıt her durumda kesin ve tartışmasız sonuç doğurmaz. Fatura, HKS, banka, teslim belgesi, yazışmalar ve diğer deliller birlikte değerlendirilir.

Defterin noter tasdikli olması kayıt bütünlüğünü güçlendirir; fakat gerçeğe aykırı bir kaydı doğru hâle getirmez. Mahkeme veya hal hakem heyeti, kayıtların birbirleriyle tutarlılığını ve tarafların diğer delillerini inceler.

Uygulama kontrol listesi

Komisyoncu önce noter tasdikli cari hesap defterini kullanmalıdır. Her üretici için ayrı hesap açılmalı; ürün kabulünde miktar ve ürün bilgisi, satışta gerçek satış bedeli, kesintide kalem ve dayanak, ödeme aşamasında net tutar ve tarih kaydedilmelidir.

Her kayıt fatura, HKS ve banka/makbuz belgesiyle eşleştirilmelidir. Yasal olmayan toplu “masraf” kalemlerinden kaçınılmalı; düzeltmeler eski kaydı yok etmeden yapılmalıdır. Üreticiye ödeme süreleri iş günü esasına göre takip edilmelidir.

Ay sonunda üretici bazında bakiye kontrolü yapılması, gecikmiş ödemelerin erken tespitini sağlar. Denetim veya uyuşmazlık halinde tek dosyada tüm kayıt zincirinin sunulabilmesi, hem üretici hakkını hem komisyoncunun ispat imkanını korur.

İlgili içerikler

• Hal Yönetim Biriminin Zorunlu Defterleri
• Hal Denetiminde Defter ve Belge
• Hal Komisyoncusu Alacağı
• Hal Kayıt Sistemi Bildirimi
• Ticaret hukuku için iletişim

Resmî kaynaklar

• T.C. Ticaret Bakanlığı – Sebze ve Meyve Ticareti Mevzuatı
• Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik
• Hal Kayıt Sistemi

Sık Sorulan Sorular