Buluculuk Hakkı Nasıl Hesaplanır? %1 ve Haziran Sonu Ödeme | Maden Yönetmeliği m.78 (2026)
Maden Yönetmeliği m.78 buluculuk hakkını hangi oran üzerinden düzenler?
M.78’in temel kuralı yıllık buluculuk payının yüzde bir (%1) olmasıdır. Bu oran, buluculuğa esas görünür rezervden ilgili yılda yapılan üretimin ocak başı satış tutarı üzerinden hesaplanır. Dolayısıyla %1, şirketin toplam cirosu, net kârı, zenginleştirilmiş ürün satış geliri veya ruhsatın bütün jeolojik kaynağı üzerinden uygulanmaz. Matrahın doğru kurulması için m.77’de kabul edilmiş buluculuk rezervi ile fiilî yıllık üretim birlikte izlenmelidir.
Buluculuk hakkının amacı, maden yatağını görünür rezerv seviyesinde ortaya koyan bulucunun üretim devam ettiği sürece keşfin ekonomik sonucundan pay almasını sağlamaktır. Ancak bu pay sonsuz değildir. Hakkın üst sınırı m.77’ye göre kabul edilen görünür rezerv miktarıdır. Üretim başka bir rezerv bloğuna geçtiğinde veya buluculuğa esas rezerv tamamen tüketildiğinde aynı %1 oranı ruhsatın geri kalan üretimine uygulanmaz.
Buluculuk hakkı üretim yapılmayan yılda doğar mı?
Buluculuk payı yıllık üretim ve buna bağlı ocak başı satış tutarı üzerinden hesaplandığı için buluculuğa esas rezervden üretim yapılmayan yılda üretime bağlı bir %1 tutarı doğmaz. Ruhsatın sicilde aktif olması veya buluculuk hakkının devam etmesi tek başına yıllık sabit ödeme yükümlülüğü oluşturmaz. Ekonomik hak fiilî üretimle bağlantılıdır.
Üretim yapıldığı hâlde satışın sonraki yıla bırakılması durumunda ise ocak başı satış değeri ve üretim kayıtları üzerinden mevzuata uygun hesap yapılmalıdır. Stokta bekletme, üretim yapılmış olmasını görünmez hâle getirmemelidir. Madenin üretim, stok ve satış tarihleri ayrı kayıtlarda izlenmelidir.
Buluculuk hakkı hesabının matrahı nedir?
Matrah, buluculuğa esas görünür rezervden üretilen madenin yıllık ocak başı satış tutarıdır. Önce ilgili yılda bu rezerv alanından üretilen miktar belirlenir. Ardından madenin ocak başı satış fiyatı uygulanarak yıllık tutar bulunur ve bunun %1’i buluculuk hakkı olarak hesaplanır. Hesapta ton, kilogram, metreküp veya ilgili maden için kullanılan mevzuata uygun üretim birimi esas alınır.
Ruhsat sahibinin nihai ürünü zenginleştirme, kırma, öğütme, taşıma veya başka proseslerden sonra daha yüksek fiyata satması buluculuk hesabının doğrudan matrahı değildir. M.78, madenin ocak başı satış değerini esas alır. Bu nedenle nihai satış faturası ile buluculuk matrahı aynı kavram değildir; fakat fatura ve satış kayıtları emsal fiyatın doğrulanmasında kullanılabilir.
Basit bir %1 buluculuk hakkı hesabı nasıl yapılır?
Örneğin buluculuğa esas görünür rezervden bir takvim yılında 40.000 ton maden üretilmiş ve mevzuata uygun ocak başı satış fiyatı ton başına 1.200 TL olarak belirlenmişse yıllık ocak başı satış tutarı 48.000.000 TL olur. %1 buluculuk payı 480.000 TL’dir. Bu örnek yalnız matematiksel yöntemi gösterir; gerçek dosyada üretim miktarı ve ocak başı fiyatı ilgili yılın resmi/teknik kayıtlarından alınmalıdır.
Aynı ruhsatta 100.000 ton toplam üretim bulunmasına rağmen yalnız 40.000 ton buluculuk rezervinden geliyorsa %1 hesabı 100.000 ton üzerinden yapılamaz. Üretimin hangi rezerv bloğundan geldiği imalat haritası, blok model ve üretim kayıtlarıyla ayrılmalıdır. Bu ayrım, buluculuk hakkının ruhsatın tamamına yayılmasını önler.
Ocak başı satış fiyatı nasıl belirlenir?
Buluculuk hesabındaki fiyatın, Devlet hakkı için kullanılan ocak başı satış fiyatı sistemiyle uyumlu olması gerekir. MAPEG her yıl maden türleri için emsal fiyatlar ilan edebilir; genel fiyat somut ruhsatın piyasa ve kalite koşullarını karşılamıyorsa ilgili mevzuat çerçevesinde ruhsat bazlı değerlendirme yapılabilir. Buluculuk payı hesabında tarafların çok düşük bir sözleşme fiyatı yazarak matrahı keyfî biçimde azaltması mümkün değildir.
M.78’in koruyucu mantığı gereği kullanılan ocak başı satış fiyatı, MAPEG’in Devlet hakkı bakımından esas aldığı değerin altında tutulmamalıdır. Madenin kalitesi, tenörü, piyasa koşulları veya satış biçimi nedeniyle farklılık iddia ediliyorsa teknik ve ticari belgelerle açıklanmalıdır. Fiyatın kaynağı her yıl hazırlanan hesap cetvelinde açıkça gösterilmelidir.
İhracat fiyatı doğrudan buluculuk matrahı mıdır?
Hayır. İhracat faturası madenin piyasa değerini gösteren önemli bir veri olabilir; ancak buluculuk hakkının hukuki matrahı ocak başı satış değeridir. Liman, nakliye, sigorta, zenginleştirme veya ticari teslim şeklinin eklediği unsurlar nihai ihracat fiyatını ocak başı değerden ayırabilir. Hesap m.85’teki ocak başı satış fiyatı sistemiyle uyumlu kurulmalıdır.
Ruhsat sahibi, ihracat fiyatını kullanmıyorsa hangi ocak başı değeri neden uyguladığını belgelemelidir. Bulucu da yalnız yüksek nihai satış fiyatını ileri sürerek otomatik olarak o tutarın %1’ini isteyemez. Uyuşmazlık, mevzuattaki fiyat tanımı ve somut üretim/satış verileri üzerinden çözülür.
%1 hesabına hangi rezervden yapılan üretim girer?
Yalnız m.77 uyarınca buluculuğa esas kabul edilmiş görünür rezervden yapılan üretim hesap kapsamındadır. Ruhsat sahasının başka bölümünde daha önce bilinen rezerv, sonradan geliştirilen yeni görünür rezerv veya farklı bir maden cinsi bulunuyorsa bunlar ilk buluculuk hakkına otomatik olarak dahil edilmez. Buluculuk rezervinin koordinat ve miktarı teknik raporla sınırlandırılmalıdır.
Üretim planı bir yıl içinde birden fazla rezerv bloğundan çalışıyorsa miktarlar ayrı izlenmelidir. İmalat haritası, üç boyutlu blok model, vardiya/üretim kayıtları ve kantar verileri hangi üretimin buluculuk rezervinden geldiğini göstermelidir. Yıl sonunda yalnız toplam ruhsat üretimini yazmak, %1 hesabı için yeterli değildir.
Stoktan satış yapılırsa buluculuk payı nasıl izlenir?
Buluculuk hakkı üretime bağlı olduğundan madenin hangi yıl üretildiği ve hangi rezervden çıktığı önemlidir. Stoktan sonraki yılda satış yapılması, ilk üretim yılındaki rezerv tüketimini değiştirmez. Şirket stoklarını kaynak rezerv ve üretim yılı bazında izleyebiliyorsa hak hesabı daha sağlıklı yapılır.
Aynı stok sahasında buluculuk rezervinden ve başka rezervden gelen cevher karıştırılıyorsa ayrım güçleşir. Bu nedenle buluculuk hakkı bulunan ruhsatlarda stok yönetimi yalnız operasyonel değil, hukuki ve mali bir zorunluluktur. Karışık stok durumunda ölçüm, üretim kayıtları ve kalite verileriyle izlenebilir yöntem kurulmalıdır.
Buluculuk hakkı ne zaman ödenir?
Buluculuk hakkı sahibi maden üretimini yapan ruhsat sahibinden farklı bir kişi ise yıllık %1 tutar Yönetmelikteki takvim içinde hak sahibine ödenir. M.78, yıllık ödeme için Haziran ayı sonunu esas alan bir sistem kurar. Ruhsat sahibi yıl kapanışından sonra üretim miktarını, ocak başı satış fiyatını ve hesaplanan %1 tutarı belirleyerek ödeme dosyasını hazırlamalıdır.
Haziran sonu yalnız şirket içi hesap cetvelinin hazırlanacağı tarih değil, hak sahibine ödeme yükümlülüğünün tamamlanması gereken son tarihtir. Banka transferinin, ödeme açıklamasının ve hesap ekinin kayıt altına alınması gerekir. Son güne bırakılan eksik veya yanlış ödeme daha sonra faiz, alacak ve sicil uyuşmazlığına dönüşebilir.
Ödeme hangi hesaba yapılmalıdır?
Hak sahibinin güncel banka bilgileri, kimlik/vergi bilgileri ve sicil kaydı doğrulanmalıdır. Buluculuk hakkı devredilmiş veya miras yoluyla hak sahibi değişmişse eski hak sahibine yapılan ödeme borcu sona erdirmeyebilir. Ruhsat sahibi ödeme öncesinde MAPEG kayıtlarındaki güncel hak sahibini kontrol etmelidir.
Ödeme açıklamasında ruhsat numarası, maden cinsi, ilgili üretim yılı ve buluculuk hakkı ifadesi yazılması ispatı kolaylaştırır. Birden fazla ruhsat veya rezerv hakkı bulunan taraflar arasında toplu ve açıklamasız ödeme yapmak sonradan hangi borcun ifa edildiği konusunda uyuşmazlık doğurabilir.
Buluculuk hakkı sahibi ile ruhsat sahibi aynı kişiyse fiilen ödeme yapılır mı?
Aynı kişi hem ruhsat sahibi hem buluculuk hakkı sahibiyse üçüncü kişiye aktarılacak bir alacak ilişkisi bulunmaz; ancak buluculuk hakkı sicilde ve rezerv takibinde varlığını sürdürür. Ruhsat devredildiğinde veya buluculuk hakkı ayrı kişiye geçtiğinde %1 ödeme yükümlülüğü üretim devam ettiği ölçüde somutlaşabilir.
Bu nedenle ‘şu an aynı kişi’ gerekçesiyle buluculuk rezervinin üretim takibinden çıkarılması doğru değildir. Rezerv ne kadar tüketildi, ne kadarı kaldı ve hangi tarihte taraflar ayrıştı soruları daha sonraki ödeme hesabının temelidir.
Buluculuk hakkı yıl içinde devredilirse %1 kime ödenir?
Hak devri yılın ortasında gerçekleşirse devir tarihi, sicile kayıt ve tarafların devir sözleşmesindeki ekonomik düzenleme birlikte incelenmelidir. Ruhsat sahibinin kime ödeme yapacağını belirlerken MAPEG sicilindeki hak sahibi ve hakkın hangi tarihte hüküm doğurduğu esas alınmalıdır. Tarafların kendi aralarındaki dönem paylaşımı, ruhsat sahibinin mevzuata uygun hak sahibine ödeme yapma yükümlülüğünü belirsizleştirmemelidir.
En güvenli yöntem, devir belgesinde ilgili yılın buluculuk payının hangi tarafa ait olduğunun ve MAPEG sicil güncellemesinin açıkça düzenlenmesidir. Ruhsat sahibi de ödeme öncesinde eski ve yeni hak sahibinden çelişen talepler varsa ödeme yapmadan sicil ve hukuki durumu netleştirmelidir.
Miras hâlinde ödeme nasıl yapılır?
Buluculuk hakkı sahibinin ölümü hâlinde mirasçılık belgesi, intikal ve MAPEG sicil işlemleri tamamlanmalıdır. Ruhsat sahibi, yalnız önceki banka hesabına ödeme yaparak yükümlülüğünü sona erdirdiğini varsaymamalıdır. Güncel hak sahipleri ve pay oranları resmi kayıtla belirlenmelidir.
Birden fazla mirasçı varsa ödeme, intikal edilen hak oranları ve bildirilen hesaplara göre yürütülür. Mirasçılar arasında uyuşmazlık bulunması durumunda ruhsat sahibinin tek tarafa ödeme yapması yeni risk yaratabilir; hukuki durum netleştirilerek gerektiğinde yargısal/emanet çözümleri değerlendirilir.
Buluculuk hakkı hesabını ispatlayan temel belgeler nelerdir?
Buluculuğa esas UMREK raporu ve MAPEG kabul işlemi başlangıç belgesidir. Buna yıllık üretim haritası, rezerv blok modeli, kantar ve sevk kayıtları, stok cetveli, ocak başı satış fiyatı dayanağı, Devlet hakkı hesabı, buluculuk hesap cetveli ve banka ödeme dekontu eklenmelidir. Bu zincir, hem üretim miktarını hem fiyatı hem de ödemenin gerçekten yapıldığını gösterir.
Hesap cetvelinde toplam ruhsat üretimi, buluculuk rezervinden üretim, kalan buluculuk rezervi, birim ocak başı fiyatı, matrah ve %1 tutar ayrı sütunlarda gösterilmelidir. Böylece hak sahibi yalnız sonuç rakamını değil hesabın yöntemini de görebilir. Ticari sır niteliğindeki gereksiz veriler paylaşılmadan, alacağın denetlenmesine yetecek temel veri sağlanmalıdır.
Ruhsat sahibi her yıl bulucuya hesap dökümü vermeli midir?
M.78’in ödeme sisteminin sağlıklı yürütülmesi için ödenen tutarın hangi üretim ve fiyat verisine dayandığı ispatlanabilir olmalıdır. Taraflar arasında özel bir bilgilendirme sözleşmesi bulunmasa bile yalnız açıklamasız banka transferi yapmak sonraki uyuşmazlığı önlemez. Ödeme ekinde hesap cetveli sunulması iyi uygulamadır.
Bulucu tarafından üretim miktarına ilişkin somut itiraz yapılırsa ruhsat sahibi MAPEG’e sunulan üretim ve Devlet hakkı kayıtlarıyla hesabı doğrulayabilir. Buluculuk hakkı, şirketin bütün defterlerine sınırsız erişim yetkisi vermez; ancak ekonomik hakkın doğru hesaplandığını gösterecek kayıtların varlığı gerekir.
Buluculuk hakkı ödenmezse ne olur?
Buluculuk hakkı sahibi, sicildeki hakkı ve m.78 hesabını dayanak göstererek alacağını talep edebilir. Uyuşmazlığın niteliğine göre MAPEG sicil/uygulama kayıtları, tarafların özel hukuk ilişkisi ve görevli yargı yolu birlikte değerlendirilir. Ödenmeme, buluculuk hakkını ortadan kaldırmaz; aksine doğmuş alacağın tahsili sorununu gündeme getirir.
Alacak davasında yalnız %1 oranını belirtmek yeterli değildir. Hangi yıl ne kadar üretim yapıldığı, bu üretimin buluculuk rezervinden gelip gelmediği ve uygulanması gereken ocak başı satış fiyatı ispatlanmalıdır. Teknik ve mali bilirkişi incelemesi gerekebilir. Bu nedenle ruhsat sahibi ve hak sahibi kayıtlarını yıllık düzen içinde korumalıdır.
Eksik ödeme nasıl tespit edilir?
Eksik ödeme iddiasında üç veri karşılaştırılır: buluculuk rezervinden fiilî üretim miktarı, uygulanması gereken ocak başı satış fiyatı ve yapılan ödeme. Üretim miktarı düşük beyan edilmişse imalat, kantar ve faaliyet raporları; fiyat düşük tutulmuşsa MAPEG emsal değerleri ve Devlet hakkı hesapları incelenir. Matematiksel hata ise hesap cetvelinden doğrudan görülebilir.
Ruhsat sahibi düşük kalite veya farklı ürün gerekçesiyle fiyat farkı uyguluyorsa bunun teknik ve piyasa dayanağını göstermelidir. Taraflar özel sözleşmeyle mevzuattaki asgari ekonomik korumayı etkisizleştirecek yapay bir fiyat oluşturamaz.
Buluculuk hakkı hesabında sık yapılan hatalar
- %1’i ruhsatın bütün üretimine uygulamak.
- Buluculuğa esas rezervden üretimi ayrı izlememek.
- Nihai satış fiyatı ile ocak başı satış fiyatını aynı kabul etmek.
- MAPEG emsal fiyatının altında belgesiz matrah kullanmak.
- Stoktan satış ile üretim yılını karıştırmak.
- Hak devrinden sonra eski hak sahibine ödeme yapmak.
- Haziran sonu ödeme takvimini kaçırmak.
- Rezerv tükenmesine rağmen %1 hesabını sürdürmek veya rezerv bitmeden ödemeyi durdurmak.
- Ödemeyi açıklamasız ve hesap cetvelsiz yapmak.
- Buluculuk hakkını ruhsat veya üretim yetkisiyle karıştırmak.
Yıllık buluculuk ödeme kontrol listesi
- MAPEG sicilinde hak sahibi kim?
- Buluculuğa esas kalan görünür rezerv miktarı ne kadar?
- İlgili yıl bu rezervden kaç birim üretim yapıldı?
- İmalat haritası ve blok model üretimi doğruluyor mu?
- Ocak başı satış fiyatının resmi/teknik dayanağı nedir?
- Fiyat MAPEG Devlet hakkı emsalinin altında mı?
- Yıllık matrah doğru hesaplandı mı?
- %1 tutarı matematiksel olarak doğru mu?
- Hak devri veya miras değişikliği var mı?
- Ödeme Haziran ayı sonundan önce planlandı mı?
- Dekont açıklamasında ruhsat ve yıl bilgisi var mı?
- Hesap cetveli ve ödeme belgesi arşivlendi mi?
Sık Sorulan Sorular
1. Buluculuk hakkı oranı yüzde kaçtır?
M.78’e göre yıllık ocak başı satış tutarının %1’idir.
2. %1 ruhsatın bütün üretiminden mi hesaplanır?
Hayır. Buluculuğa esas görünür rezervden yapılan üretim esas alınır.
3. Buluculuk hakkı hangi fiyattan hesaplanır?
Ocak başı satış fiyatı esas alınır; kullanılan değer MAPEG’in Devlet hakkı için esas aldığı değerin altında tutulamaz.
4. Nihai satış faturası doğrudan matrah mıdır?
Hayır. Hukuki matrah ocak başı satış değeridir.
5. Buluculuk hakkı ne zamana kadar ödenir?
Buluculuğa esas rezerv üretildikçe ve hak devam ettikçe yıllık ödeme yapılır; rezerv tükenince hak sona erer.
6. Ödeme için son tarih nedir?
Hak sahibi üreticiden farklıysa Yönetmelikteki yıllık ödeme Haziran ayı sonuna kadar tamamlanmalıdır.
7. Bulucu ile ruhsat sahibi aynı kişiyse ayrıca kendine ödeme yapar mı?
Üçüncü kişiye ödeme ilişkisi bulunmaz; ancak rezerv ve hak sicilde izlenmeye devam eder.
8. Hak yıl içinde devredilirse kime ödeme yapılır?
Devir tarihi ve MAPEG sicilindeki güncel hak sahibi esas alınarak ilgili dönem hukuken ayrıştırılır.
9. Buluculuk hakkı ödenmezse talep edilebilir mi?
Evet. Hak sahibi üretim, fiyat ve sicil verileriyle doğan alacağını hukuki yollardan talep edebilir.
10. Buluculuk rezervi bittiğinde başka rezervden %1 devam eder mi?
Hayır. İlk buluculuk hakkı yalnız kabul edilen görünür rezervle sınırlıdır.
Resmî Kaynaklar ve İlgili Rehberler
- Maden Yönetmeliği
- 3213 sayılı Maden Kanunu
- MAPEG
- Maden Yönetmeliği m.77 buluculuk hakkının şartları
- Maden Hukuku rehberleri
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu – Mersin
Buluculuk hakkı, maden alacakları, MAPEG sicili ve Devlet hakkı hesapları.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
