Afet Müdahalesinde Eğitimli Personel ve Hazır Kapasite Zorunluluğu | 10809 m.13 (2026)

10809 sayılı Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliğinin 13 üncü maddesi, afet müdahalesinde görevli kurumların yalnızca plan hazırlamasını değil, planı fiilen uygulayabilecek eğitimli personel ve kaynak kapasitesini sürekli hazır bulundurmasını zorunlu kılar. Maddenin ilk üç fıkrası; sorumlu kurumların hazırlıklarını tam yapmasını, yeterli sayıda eğitimli personeli göreve hazır tutmasını, çalışmaları bakanlıklarda bakan yardımcısı veya kurumlarda en üst yönetici düzeyinde yürütmesini ve afet grubu sekretaryası, koordinasyon ekipleri ile saha destek unsurlarını önceden belirlemesini öngörür.

Kapasite planlaması “normal gün” ihtiyacına göre yapılamaz. Yönetmelik, ülke düzeyinde yaşanabilecek en kötü afet senaryolarının dikkate alınmasını ve personel, araç, ekipman ve malzeme kapasitesinin bu çerçevede oluşturulmasını ister. Bu nedenle bir kurumun mevcut günlük personel ve araç sayısını plan tablosuna yazması tek başına m.13’ün gereğini karşılamaz; afet sırasında aynı anda kaç ekip çıkarabileceği, vardiya ve yedek personeli, lojistik sürdürülebilirliği ve saha destek kapasitesi belirlenmelidir.

Eğitimli personel bulundurma yükümlülüğü hangi maddede?

10809 sayılı Yönetmelik m.13/1, afet gruplarında görevli ana ve destek çözüm ortaklarının sorumlu oldukları hizmet için gerekli hazırlıkları eksiksiz yapmak ve yeterli sayıda eğitimli personeli hazır bulundurmak zorunda olduğunu düzenler. Hüküm iki ayrı yükümlülük getirir: kurumsal hazırlığın tamamlanması ve bu hazırlığı uygulayacak insan kaynağının eğitimli ve hazır olması.

“Yeterli sayı” soyut bir ifadeyle bırakılmamıştır; aynı maddenin devamında kapasitenin en kötü afet senaryoları dikkate alınarak planlanması istenir. Bu nedenle kurum, yalnızca mevcut personel sayısını değil, afetin etki seviyesi ve hizmet süresi içinde ihtiyaç duyacağı aktif ekip, vardiya, yedek, teknik uzman ve destek personelini hesaplamalıdır.

Personelin listede bulunması tek başına yeterli değildir. Görevin gerektirdiği eğitim, yetkinlik, koruyucu donanım, ulaşım imkânı ve iletişim zinciri önceden hazırlanmalıdır. Özellikle arama-kurtarma, sağlık, enerji, tehlikeli madde veya teknik altyapı görevleri için uzmanlık ve görev güvenliği planın ayrılmaz parçasıdır.

Hazırlık çalışmalarından hangi yönetici sorumludur?

M.13, afet grubu hazırlık çalışmalarını üst yönetim seviyesine bağlar. Bakanlıklarda çalışmalar ilgili bakan yardımcısının sorumluluğunda yürütülür. Bakanlık dışındaki kurum ve kuruluşlarda ise en üst yönetici sorumludur. Bu düzenleme, afet hazırlığının yalnızca alt birim veya teknik personelin kendi inisiyatifine bırakılmasını önler.

Üst yönetici sorumluluğu; planın onaylanması, gerekli personelin ayrılması, bütçe ve kaynak ihtiyacının karşılanması, kurumlar arası yazışmaların yapılması ve tatbikat sonuçlarının uygulanması gibi yönetim kararlarının zamanında alınmasını sağlar. Afet kapasitesi çoğu zaman tek bir dairenin yetkisini aşan araç, personel veya bütçe kararları gerektirir.

Sorumluluk, üst yöneticinin her operasyon ayrıntısını bizzat yürütmesi anlamına gelmez. Yönetmelik, sekretarya ve koordinasyon ekiplerinin oluşturulmasını ayrıca öngörür. Üst yönetici kurumsal hazırlığın gerçekleşmesini sağlarken operasyonel hazırlık görevli birimler tarafından yürütülür.

Afet grubu sekretaryası ve koordinasyon ekipleri neden kurulmalıdır?

Afet grubu planlarının günlük takibi için sekretarya yapısı gerekir. Personel listeleri, iletişim bilgileri, toplantı kararları, envanter, eğitim-tatbikat kayıtları ve plan değişiklikleri düzenli biçimde takip edilmezse yıllık onay döneminde planın gerçek durumdan koptuğu görülür.

M.13/2 kapsamında sekretarya ve koordinasyon ekiplerinin oluşturulması, ana ve destek çözüm ortakları arasında sürekli iletişim sağlar. Afet ortaya çıktığında kurumların ilk kez birbirini araması yerine önceden belirlenmiş irtibat personeli ve görev zinciri devreye girer.

Koordinasyon ekiplerinin görevi yalnızca toplantıya katılmak değildir. Kaynak ihtiyacını izlemek, destek çözüm ortaklarının hazırlık durumunu kontrol etmek, eksikleri üst yönetime bildirmek, tatbikat sonuçlarını takip etmek ve plan verilerini güncel tutmak da hazırlık yönetiminin parçasıdır.

Saha destek ekipleri nasıl planlanır?

Yönetmelik, merkezdeki koordinasyon kadar sahada çalışacak destek unsurlarının da önceden belirlenmesini ister. Saha destek ekibi, afet bölgesine gönderilecek personelin yalnızca isim listesinden oluşmaz. Ulaşım, barınma, beslenme, haberleşme, koruyucu ekipman ve görevin süresine göre vardiya düzeni birlikte planlanmalıdır.

M.16/5, afet bölgesine sevk edilen ekiplerin en az 72 saat kendi kendine yeterli olacak personel, araç, malzeme, barınma, beslenme ve hijyen imkânıyla hareket etmesini ayrıca düzenler. Bu hüküm m.13’teki hazır kapasitenin sahada nasıl sürdürülebilir olması gerektiğini tamamlar.

Saha ekibinin hazırlığı, görev türüne göre değişir. Teknik ekip için yedek parça ve enerji kaynağı, sağlık ekibi için tıbbi sarf, arama-kurtarma ekibi için kişisel koruyucu ve kurtarma donanımı, haberleşme ekibi için yedek cihaz ve güç kaynağı planlanmalıdır.

En kötü afet senaryosuna göre kapasite ne demektir?

10809 m.5, müdahale planlamasında muhtemel afet ve acil durumların, operasyon risklerinin ve yaşanabilecek en kötü şartların dikkate alınmasını ister. M.13/3 bu yaklaşımı kapasite planlamasına taşır ve personel, araç, ekipman ile malzeme ihtiyacının en kötü senaryoya göre değerlendirilmesini zorunlu kılar.

En kötü senaryo, bilimsel veya resmî risk değerlendirmesi yerine keyfî bir felaket varsayımı üretmek değildir. İl veya ulusal düzeydeki risk çalışmaları, geçmiş afet verileri, nüfus, kritik altyapı, ulaşım bağlantıları ve TAMP senaryoları dikkate alınarak planlanan yüksek etki düzeyidir.

Kurum bu senaryoda kendi kapasitesinin nerede yetersiz kalacağını da belirlemelidir. Eksik kapasite destek iller, diğer kamu kurumları, özel sektör kapasitesi veya önceden yapılmış sözleşmelerle tamamlanabilir. Yetersizliğin afet anında ilk kez fark edilmesi m.13’ün hazırlık amacına aykırıdır.

Gerekli personel sayısı nasıl belirlenmelidir?

Personel hesabında sadece ilk vardiya dikkate alınmamalıdır. Afet müdahalesi günlerce sürebilir. Dinlenme, vardiya değişimi, sağlık sorunu, ulaşım güçlüğü ve aynı anda birden fazla sahada çalışma ihtiyacı planlanmalıdır. Tek ekibin kesintisiz çalışacağı varsayımı hem iş güvenliği hem operasyon sürekliliği açısından doğru değildir.

Görevler uzmanlık seviyesine göre ayrılmalıdır. Yönetici, teknik uzman, operatör, sürücü, haberleşme personeli, kayıt görevlisi ve lojistik destek gibi rollerin her biri için asıl ve yedek personel belirlenebilir. Kritik görevin yalnızca tek kişinin bilgisine bağlı olması risktir.

Personelin ulaşılabilirliği de kapasitenin parçasıdır. Afet kendi kurum çalışanlarını ve ailelerini de etkileyebilir. Bu nedenle farklı bölgelerde yedek personel, alternatif ulaşım yöntemi ve destek çözüm ortaklarından takviye mekanizması planlanmalıdır.

Araç, ekipman ve malzeme kapasitesi nasıl tutulmalıdır?

M.13/3 kapasiteyi yalnızca insan kaynağıyla sınırlamaz. Araç, ekipman ve malzeme de en kötü senaryoya göre belirlenmelidir. Envanterde yalnızca adet değil; çalışır durum, konum, bakım tarihi, operatör ihtiyacı, yakıt veya enerji gereksinimi ve sahaya ulaşım süresi gibi bilgiler önemlidir.

Afet sırasında kullanılacak ekipmanın rutin hizmette de kullanılıyor olması, kullanılabilir kapasitenin gerçekte daha düşük olmasına yol açabilir. Kurum bu çatışmayı önceden belirlemeli ve kritik araç veya sistem için yedekleme yapmalıdır. Yönetmelik m.27/11 de kritik iş gücü, makine ve sistemler için yedekleme planı yapılmasını öngörür.

Malzeme stoklarında son kullanma tarihi, depolama koşulu ve yenileme döngüsü takip edilmelidir. Plan üzerinde görünen fakat süresi dolmuş veya erişilemeyen malzeme afet kapasitesi sayılmaz.

Vardiya ve yedek personel planı zorunlu mudur?

Yönetmelik vardiya tablosunun tek bir biçimini zorunlu kılmasa da yeterli eğitimli personel ve sürdürülebilir kapasite yükümlülüğü vardiya-yedek planını gerekli kılar. Afet yönetim merkezleri ve birçok operasyon birimi kesintisiz çalıştığından personelin dinlenme ve devir planı olmadan yeterlilik sağlanamaz.

Yedek personel yalnızca asıl görevlinin gelmemesi hâlinde değil, müdahalenin uzaması hâlinde de devreye girmelidir. Aynı uzmanlık için ikinci ve mümkünse üçüncü ekip yapısı, yüksek etki senaryolarında hizmet sürekliliğini güçlendirir.

Vardiya planında devir teslim kayıtları, görev durumu, devam eden olaylar ve kullanılan kaynakların aktarımı da bulunmalıdır. Aksi hâlde yeni ekip sahadaki mevcut durumu yeniden öğrenmek zorunda kalır.

Eğitim ve tatbikat m.13 yükümlülüğünü nasıl tamamlar?

Personelin listede “eğitimli” olarak yazılması yeterli değildir. Yönetmeliğin 31 inci maddesi eğitim ve tatbikatların düzenlenmesini öngörür. Görevin niteliğine göre teorik eğitim, saha uygulaması, ekipman kullanımı, haberleşme ve ortak tatbikat yapılmalıdır.

Tatbikat, kapasite hesabının gerçekçi olup olmadığını gösterir. Planlanan sürede ekip çıkmıyorsa, araç arızalıysa, haberleşme çalışmıyorsa veya görev paylaşımı anlaşılmıyorsa m.13 kapsamında “hazır kapasite” mevcut sayılmaz. Eksiklikler plan ve envanter güncellemesine yansıtılmalıdır.

Eğitim kayıtları personel değiştikçe yenilenmelidir. Yeni görevlendirilen personele eğitim verilmeden yalnızca adı plan listesine eklenmesi yeterli değildir.

Hazır kapasite bilgisi plan ve AYDES ile nasıl uyumlu tutulur?

Ulusal ve yerel afet grubu planlarında kaynak envanterleri AYDES’e işlenir. Yönetmeliğin 11 inci maddesi bu verilerin sürekli güncel tutulmasını emreder. M.13’teki hazır kapasite ile AYDES’te görünen kapasitenin aynı olması gerekir.

Bir araç hizmet dışı kaldığında veya eğitimli personel başka göreve geçtiğinde sistem güncellenmezse karar verici gerçekte bulunmayan kaynağı kullanabilir sanır. Bu nedenle kurumun insan kaynakları, araç-ekipman envanteri ve afet planı arasında veri kontrol mekanizması kurulmalıdır.

Ulusal planların onay ve envanter yapısı için m.7 rehberi, yıllık güncelleme süreleri için m.11 rehberi ayrıca incelenebilir.

Kurumlar için hazır kapasite kontrol listesi

Kurumlar m.13 uyumunu değerlendirirken şu başlıkları birlikte kontrol etmelidir: sorumlu üst yönetici belirli mi; afet grubu sekretaryası aktif mi; ana ve destek çözüm ortaklarının irtibatları güncel mi; yeterli sayıda eğitimli asıl ve yedek personel var mı; saha destek ekibi tanımlı mı; araç ve ekipman çalışır durumda mı; malzeme stokları yeterli ve kullanılabilir mi; en kötü senaryoya göre kapasite açığı hesaplandı mı; destek kaynak mekanizması var mı; eğitim ve tatbikat yapılmış mı; AYDES verileri fiilî durumla aynı mı.

Kontrol yalnızca yıllık plan onayından önce yapılmamalıdır. Personel veya kaynak değişikliklerinde ara kontrol gerekir. Özellikle kritik kurumlarda günlük operasyon ile afet kapasitesi aynı araç ve personeli kullanıyorsa, eş zamanlı ihtiyaç senaryosu değerlendirilmelidir.

Yerel düzey kaynakların nasıl cetvellenip koordinatlandırılacağı için yerel afet grubu planı rehberi kullanılabilir.

Sonuç

10809 sayılı Yönetmelik m.13/1-3, afet müdahalesinde planın yanında gerçek kapasite bulunmasını zorunlu kılar. Ana ve destek çözüm ortakları yeterli sayıda eğitimli personeli hazır tutmalı; çalışmalar üst yönetici sorumluluğunda yürütülmeli; sekretarya, koordinasyon ve saha destek ekipleri önceden kurulmalıdır.

Personel, araç, ekipman ve malzeme kapasitesi normal günlük hizmete göre değil, en kötü afet senaryosuna göre planlanmalıdır. Eğitim, tatbikat, vardiya, yedek personel ve AYDES güncelliği bu yükümlülüğün fiilen yerine getirilmesini sağlar.

Resmî kaynak: 31 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete – 10809 sayılı Karar eki Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği. Kurumsal uygulama için AFAD kaynakları esas alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular