Ticaret Borsasında Komisyoncu, Ajan ve Simsar Kimdir? Yetki ve Ücret Sınırı | 5174 m.47 (2026)

Borsa komisyoncusu, ajan ve simsar hangi maddede düzenlenir?

Ticaret borsasında aracılık faaliyeti 5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu’nun 47. maddesinde düzenlenmiştir. Madde üç farklı aracılık statüsünü birbirinden ayırır: borsa komisyoncusu, borsa ajanı ve borsa simsarı. Bu ayrım yalnız isim farklılığı değildir; işlemin kimin adına ve kimin hesabına kurulduğu bakımından farklı hukuki sonuçlar doğurur.

Borsa işleminde aracının sıfatı sözleşme, tescil, fatura, ödeme ve teslim belgelerinde doğru gösterilmelidir. Bir kişinin fiilen kendi adına işlem yaparken ajan, başkasının adına doğrudan işlem yaparken komisyoncu olarak kaydedilmesi temsil ve sorumluluk tartışması yaratır. Aracılık statüsü, kişinin gerçekte yaptığı faaliyetle uyumlu olmalıdır.

Aracılarla ilgili ayrıntılı şartlar yalnız m.47 metninden ibaret değildir. Kanun ilgili faaliyetlerin usul ve esaslarının yönetmelikle düzenlenmesini öngörür. Bu nedenle borsa kayıt şartları, mesleki yeterlilik, teminat, çalışma düzeni ve belge usulü bakımından yürürlükteki ikincil mevzuat da işlem tarihinde kontrol edilmelidir.

Borsa komisyoncusu kimdir?

Borsa komisyoncusu, kendi adına fakat başkasının hesabına borsada alım veya satım işlemi yapan kişidir. Dış ilişkide işlem komisyoncunun adıyla kurulur; ekonomik sonuç, hesabına hareket edilen müşteriye ait olur. Bu özellik komisyoncuyu doğrudan temsilci olan ajandan ayırır.

Komisyoncu müşterisinden aldığı talimatın sınırları içinde hareket etmelidir. Ürün cinsi, kalite, miktar, fiyat aralığı, teslim tarihi, ödeme şekli ve işlem yapılabilecek karşı taraflara ilişkin kısıtlar mümkün olduğunca yazılı veya elektronik olarak belirlenmelidir. Talimatın değiştirilmesi halinde değişiklik zamanı da kayda alınmalıdır.

Komisyoncunun kendi adına işlem yapması, müşterinin ekonomik menfaatini göz ardı edebileceği anlamına gelmez. Müşteriyle arasındaki özel hukuk ilişkisi uyarınca hesap verme, işlem sonucunu bildirme ve aldığı mal veya bedeli ilgili kişiye aktarma yükümlülükleri ayrıca değerlendirilir.

Borsa ajanı kimdir?

Borsa ajanı başkasının adına ve hesabına vekâleten borsada işlem yapan kişidir. Ajan işlemde temsil edilen kişinin adını kullanır. Bu nedenle ajanın temsil yetkisinin varlığı ve kapsamı, işlemin temsil edilen kişi bakımından bağlayıcı olmasının temel unsurlarındandır.

Ajanın vekâlet veya yetki belgesinde borsa işlemi yapma, alım-satım sözleşmesi kurma, tescil belgesi imzalama, teslim veya ödeme işlemlerini yürütme yetkilerinin kapsamı kontrol edilmelidir. Tüzel kişi adına hareket ediliyorsa temsil yetkisinin ticaret sicili ve imza düzeniyle de uyumlu olması gerekir.

Ajan kendisine verilmemiş bir yetkiyi sırf borsa işlemlerinde deneyimli olduğu için kullanamaz. Yetki belgesindeki miktar, süre, ürün veya fiyat sınırı aşıldığında temsil hukuku bakımından ayrıca değerlendirme gerekir.

Borsa simsarı kimdir?

Borsa simsarı tarafları bir araya getirerek alım satım sözleşmesinin kurulmasına aracılık eden kişidir. Simsar kural olarak komisyoncu gibi kendi adına mal alıp satmaz ve ajan gibi doğrudan karşı taraf adına temsil yetkisi kullanmaz; temel görevi uygun alıcı ile satıcıyı buluşturmak ve sözleşmenin kurulmasına aracılık etmektir.

Simsarın hangi hizmeti verdiği sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Yalnız tarafların iletişim bilgisini paylaşmak, fiyat müzakeresine katılmak, numune temin etmek, sözleşme görüşmelerini koordine etmek veya tescil sürecine destek olmak farklı hizmet aşamalarıdır.

Aracılık ücretine hak kazanılıp kazanılmadığı, simsarın faaliyeti ile sözleşmenin kurulması arasındaki bağlantı ve taraflar arasındaki sözleşme hükümleri çerçevesinde değerlendirilir. Ancak ödenecek ücret m.47’deki ve onaylı borsa tarifesindeki üst sınırları aşamaz.

Komisyoncu, ajan ve simsar arasındaki temel fark nedir?

Komisyoncu kendi adına başkasının hesabına hareket eder. Ajan başkasının adına ve hesabına vekâleten işlem yapar. Simsar ise tarafları bir araya getirir ve sözleşmenin kurulmasına aracılık eder. Bu üçlü ayrım işlem belgesinde kimin taraf olarak görüneceğini doğrudan etkiler.

Komisyoncuda dış işlem komisyoncunun adıyla kurulabilir. Ajanda temsil edilen gerçek veya tüzel kişi işlem tarafıdır. Simsarlıkta ise asıl sözleşmenin tarafları alıcı ve satıcıdır; simsar aracı konumundadır. Tescil belgesinde bu yapı gerçek ilişkiye uygun yansıtılmalıdır.

Bir kişi aynı müşteriyle farklı işlemlerde farklı sıfatla çalışabilir; ancak her işlemde hangi sıfatın kullanıldığı belirli olmalıdır. “Aracı” gibi genel bir ifade, hukuki rolü açıklamadığı için tek başına yeterli değildir.

Borsa yerindeki spot işlemlere kimler katılabilir?

5174 m.47 spot borsa işlemlerine katılabilecek kişileri sınırlar. Borsaya kayıtlı üyeler kendi adlarına işlem yapabilir. Kanunun borsaya kayıt zorunluluğu dışında bıraktığı üretici veya imalatçılar kendi ürünleri bakımından işlem yapabilir. Ayrıca mevzuata uygun olarak faaliyet gösteren borsa komisyoncusu, ajanı ve simsarı aracılık yapabilir.

Spot işlem malın mevcut olduğu ve yakın teslim-ödeme ilişkisine dayanan piyasa işlemini ifade eder. Vadeli ve alivre işlemlerin usulü m.48 ve ilgili özel düzenlemelerle ayrıca belirlenir. Aracının spot piyasadaki yetkisi, başka piyasa türlerinde otomatik yetki anlamına gelmez.

Borsa giriş ve işlem sistemi, işlem yapan kişinin üye veya yetkili aracı statüsünü doğrulayacak şekilde tutulmalıdır. Yetki süresi dolmuş veya kaydı askıya alınmış kişiyle işlem açılmamalıdır.

Borsaya kayıtlı olmayan üretici kendi malını satabilir mi?

Kanunun borsaya kayıt zorunluluğu dışında bıraktığı üretici ve imalatçıların kendi malları bakımından borsa işlemlerine katılmasına imkân vardır. Ancak bu durum ürünün borsa tescil yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Ürünün m.45 kapsamında borsaya tabi olup olmadığı, miktarın asgari sınırı aşıp aşmadığı ve m.46’ya göre tescili hangi tarafın yaptıracağı ayrıca belirlenir. Üreticinin borsa üyesi olmaması ile işlemin tescil dışı olması aynı kavram değildir.

Üretici sıfatı belgeyle doğrulanmalıdır. Kişi aynı zamanda tacir veya sanayici ise m.46’daki tescil yükümlüsü belirlenirken gerçek faaliyet ve sicil durumu esas alınır.

Aracının borsa kaydı neden kontrol edilmelidir?

Borsada aracılık yalnız kişinin kendisini komisyoncu, ajan veya simsar olarak tanıtmasıyla kazanılan bir sıfat değildir. İlgili borsa ve mevzuatın öngördüğü kayıt, yeterlilik ve çalışma şartlarının karşılanması gerekir. Borsa sistemi işlem açılırken bu statüyü doğrulamalıdır.

Kayıt kontrolünde kişinin sicil numarası, faaliyet türü, yetki başlangıç ve bitiş tarihi, varsa teminat veya mesleki yeterlilik bilgileri ve hakkında uygulanmış geçici kısıtlamalar incelenmelidir. Yetki bitiş tarihi elektronik sistemde otomatik uyarıya bağlanabilir.

Şirket veya tüzel kişi adına aracılık yapılıyorsa işlemi yapan gerçek kişinin ayrıca tüzel kişi adına işlem yapma yetkisi bulunmalıdır. Kurumsal kayıt ile bireysel kullanıcı yetkisi birbirine bağlanmalıdır.

Yetkisiz kişi borsada aracılık yaparsa ne olur?

5174 m.47, gerekli koşulları taşımadan komisyonculuk, ajanlık veya simsarlık yapan kişiler bakımından özel mali sonuç öngörür. Kanuni kayıt ve yetki şartları dışında borsa aracılığı yapılması normal işlem rejiminden farklı değerlendirilir.

Borsa, yetkisiz faaliyet iddiasını işlem kayıtları, taraf beyanları, komisyon faturaları, vekâlet belgeleri ve ödeme hareketleri üzerinden somutlaştırmalıdır. Kişinin tek bir defaya mahsus kendi malını satması ile sürekli olarak başkaları adına ücret karşılığı aracılık yapması birbirinden ayrılmalıdır.

Yetkisiz aracılık tespit edildiğinde yalnız mali tahsilat değil, ilgili mevzuat uyarınca kayıt ve disiplin sonuçları da ayrıca incelenmelidir. Her yaptırım kendi kanuni dayanağına göre uygulanmalıdır.

Beş kat tescil ücreti nasıl hesaplanır?

Kanunda öngörülen şartlar gerçekleştiğinde yetkisiz aracılık nedeniyle tescil ücretinin beş katı tahsil edilir. Hesabın başlangıç noktası ilgili işlem için normalde uygulanacak tescil ücretidir.

Örneğin işlem için onaylı tarifeye göre normal tescil ücreti 800 TL ise beş kat uygulamasında 4.000 TL hesaplanır. Bu yalnız hesap örneğidir; somut işlemde m.46’daki tescil ücreti tavanları ve işlem tarihindeki tarife birlikte kontrol edilmelidir.

Beş kat uygulaması yapıldığında karar veya tahakkuk belgesinde normal tescil ücreti, kullanılan katsayı ve toplam tutar ayrı ayrı gösterilmelidir. Böylece muhatap hesaplamayı denetleyebilir.

Komisyoncu, ajan ve simsar ne kadar ücret alabilir?

Aracılık ücreti sınırsız değildir. 5174 m.47, ücret için işlem tutarının binde beşi üst sınırını getirir. Binde beş yüzde 0,5’e karşılık gelir. Ayrıca alınabilecek tutar yıllık aidat tavanını aşamaz.

Bu iki sınır birlikte uygulanır. Örneğin işlem tutarının binde beşi 10.000 TL hesaplanıyor ancak o yılki yıllık aidat tavanı daha düşükse, kanuni mutlak tavan dikkate alınır. Borsa meclisinin tarifesi de bu üst sınırların altında farklı ücret belirleyebilir.

Aracı ile müşteri sözleşmede daha yüksek ücret yazmış olsa bile kanuni ve onaylı tarife sınırları ortadan kalkmaz. Ücret hesabı işlem tarihinde geçerli kurallara göre yapılmalıdır.

Binde 5 sınırı nasıl uygulanır?

100.000 TL tutarlı bir işlemde binde beş hesabı 500 TL, 1.000.000 TL tutarlı işlemde 5.000 TL’dir. Ancak bu rakamlar yalnız oransal üst sınır örneğidir. Yıllık aidat tavanı veya daha düşük borsa tarifesi uygulanıyorsa fiili ücret daha düşük olabilir.

İşlem bedelinin hangi kalemlerden oluştuğu da açık olmalıdır. Mal bedeli, nakliye, depolama, sigorta veya başka hizmet bedellerinin sözleşmede ayrıştırılması, aracılık ücretinin yanlış matrah üzerinden hesaplanmasını önler.

Yıllık aidat tavanı neden ayrıca uygulanır?

Kanun yalnız oransal üst sınır koymamış, aracılık ücretinin mutlak tutarını da yıllık aidat tavanıyla sınırlandırmıştır. Bu sistem yüksek bedelli emtia işlemlerinde ücretin ölçüsüz büyümesini engeller.

İşlem yılında geçerli aidat tavanı borsanın resmi tarifesinden doğrulanmalıdır. Önceki yılın tavanının kullanılmaması için ücret yazılımı ve sözleşme şablonları her yıl güncellenmelidir.

Aracılık ücret tarifesini kim belirler?

Komisyoncu, ajan ve simsarların alabilecekleri ücret tarifesini borsa meclisi belirler. Yönetim kurulu tarife hazırlığı yapabilir; ancak nihai tarife meclis kararıyla oluşur ve Kanunun öngördüğü sınırları aşamaz.

Tarifede komisyoncu, ajan ve simsar hizmetleri ayrı gösterilebilir. Ücretin işlem başına mı, oran üzerinden mi veya belirli hizmet paketi için mi hesaplanacağı açık olmalıdır. Vergi ve yasal kesintilerin ücrete dahil olup olmadığı da gösterilmelidir.

Meclis kararı değiştiğinde yürürlük tarihi belirtilmeli ve eski işlemlere geriye dönük daha yüksek tarife uygulanmamalıdır. Hangi işlem tarihinde hangi tarifenin yürürlükte olduğu arşivden görülebilmelidir.

TOBB onayı neden gerekir?

M.47, borsa meclisince belirlenen ücret tarifesinin TOBB onayına tabi olmasını öngörür. Bu nedenle yalnız meclis kararı alınması tarife sürecini tamamlamaz. TOBB onayının tarihi ve kapsamı borsa kayıtlarında saklanmalıdır.

TOBB tarafından değişiklik istenirse tarife buna göre güncellenmeli ve üyelere ilan edilmelidir. Onaylanmamış taslak tarifenin fiilen uygulanması ücret uyuşmazlığı doğurabilir.

Ajanın vekâlet veya temsil belgesinde neler bulunmalıdır?

Ajan başkasının adına ve hesabına işlem yaptığı için temsil yetkisi açık olmalıdır. Vekâlet veya yetki belgesinde temsil edilen kişi, yetkili ajan, işlem türü, varsa ürün veya miktar sınırı, süre ve imza yetkisi belirlenmelidir.

Tüzel kişi adına işlemde yetki belgesini imzalayan kişinin de şirketi temsil yetkisi bulunmalıdır. Ticaret sicili ve imza belgeleri kontrol edilmeden yalnız şirket kaşesiyle yetki kabul edilmemelidir.

Belgenin süresi dolduğunda sistem erişimi de kapatılmalıdır. Eski vekâletnamenin dosyada bulunması tek başına güncel temsil yetkisini göstermez.

Aracılık sözleşmesinde hangi hükümler bulunmalıdır?

Aracının sıfatı, ürün, miktar, işlem yönü, fiyat veya fiyat belirleme yöntemi, teslim yeri, ödeme koşulu, aracılık ücreti, masraflar, tescil sorumluluğu, raporlama yöntemi ve sözleşmenin süresi açıkça yazılmalıdır.

Komisyonculuk sözleşmesinde aracının kendi adına başkası hesabına hareket edeceği; ajanlıkta temsil edilen adına işlem yapacağı; simsarlıkta ise tarafları bir araya getireceği metinden anlaşılmalıdır. Genel “ticari aracılık” ifadesi tek başına hukuki rolü açıklamakta yetersiz kalabilir.

Uyuşmazlık çözüm yolu, yetkili mahkeme veya varsa geçerli tahkim şartı da sözleşmede düzenlenebilir. Tahkim şartı kullanılıyorsa 5174 m.39’daki borsa tahkim yapısı ve genel tahkim mevzuatı birlikte dikkate alınmalıdır.

Müşteri talimatı nasıl kaydedilmelidir?

Fiyat, miktar ve işlem zamanı gibi temel talimatlar yazılı veya elektronik kayda bağlanmalıdır. Telefonla alınan önemli talimatın sonradan e-posta, mesaj veya sistem kaydıyla teyit edilmesi uyuşmazlık riskini azaltır.

Talimat değişikliği önceki talimatı silmemeli; değişikliğin zamanı ve kim tarafından yapıldığı izlenebilir olmalıdır. Özellikle hızlı fiyat hareketlerinin bulunduğu piyasada birkaç dakikalık zaman farkı dahi uyuşmazlıkta önemli olabilir.

Aracı, talimatın piyasa koşullarında uygulanamadığı durumda müşteriye bilgi vermeli ve yeni talimat gerekiyorsa kayıt altına almalıdır. Kendi takdiriyle fiyat sınırını değiştirmemelidir.

Tescil ve fatura düzeninde aracının sıfatı nasıl gösterilmelidir?

İşlem tescili m.46’ya uygun yapılırken gerçek alıcı ve satıcı ile aracının rolü kayıt sisteminde ayrıştırılmalıdır. Komisyoncu, ajan veya simsarın tescil belgesinde hangi sıfatla bulunduğu anlaşılmalıdır.

Aracılık hizmeti için düzenlenen fatura veya belge, asıl mal satış bedeliyle karıştırılmamalıdır. Komisyon ücretinin hangi işlem numarasına ilişkin olduğu gösterilmeli; borsa tarifesiyle hesaplanan tutar belgeye bağlanmalıdır.

Ödeme akışı aracının hesabından geçiyorsa müşteriye ait para ile aracının kendi geliri ayrıştırılmalı ve muhasebe kayıtları gerçek hukuki ilişkiyi yansıtmalıdır.

Çıkar çatışması nasıl yönetilmelidir?

Aracının aynı üründe kendi hesabına da işlem yapması, karşı tarafla özel ticari bağı bulunması veya iki taraf için birden hareket etmesi çıkar çatışması doğurabilir. Bu durumlarda sözleşme, genel özel hukuk hükümleri ve ilgili borsa düzenlemeleri çerçevesinde bilgilendirme ve izin şartları kontrol edilmelidir.

Aracı müşterinin talimatını kendi stok pozisyonunu avantajlı hale getirmek için değiştirmemeli veya müşteri emrini geciktirerek kendine öncelik sağlamamalıdır. İşlem zaman kayıtları bu tür iddiaların incelenmesinde önem taşır.

Borsa veya aracı işletmesi, çıkar çatışması durumlarını önceden tanımlayan yazılı politika oluşturabilir. Çalışanların kendi hesaplarına yaptığı işlemler de bu politika kapsamında izlenebilir.

Uyuşmazlık halinde hangi belgeler önemlidir?

Aracılık sözleşmesi, vekâletname, emir veya talimat kaydı, borsa işlem fişi, tescil belgesi, fatura, komisyon faturası, teslim belgesi, banka kaydı ve taraf yazışmaları temel delillerdir. Bu belgelerin aynı işlem numarasıyla ilişkilendirilmesi dosya bütünlüğünü sağlar.

“Daha yüksek fiyattan satılacaktı”, “aracı yetkisini aştı”, “komisyon farklı kararlaştırıldı” veya “işlem izinsiz yapıldı” gibi uyuşmazlıklarda işlem öncesindeki kayıtlar belirleyicidir. Sonradan oluşturulan tek taraflı açıklamalar, zamanında tutulan sistem kayıtlarından daha zayıf olabilir.

Borsa bünyesinde tahkim yolu kullanılacaksa tahkim şartının geçerliliği ve uyuşmazlığın kapsamı ayrıca incelenmelidir.

Borsa yönetimi için iç kontrol nasıl kurulmalıdır?

Borsa, aracılar için güncel kayıt listesi tutmalı ve işlem sistemini yalnız geçerli yetkisi olan kullanıcılara açmalıdır. Yetki süresi, teminat veya başka zorunlu şart sona erdiğinde sistem otomatik olarak kısıtlanmalıdır.

Tarife değişiklikleri işlem yazılımına yürürlük tarihinde tanımlanmalı; eski işlem tarihine yeni tarife uygulanmamalıdır. Binde beş ve aidat tavanı sistem içinde üst sınır kontrolü olarak çalışmalıdır.

Yetkisiz aracılık şüphesi ortaya çıktığında işlem logları korunmalı, ilgili tarafların açıklamaları alınmalı ve kanuni tahakkuk gerekiyorsa gerekçeli kayıt oluşturulmalıdır.

Uygulama kontrol listesi

• Aracının komisyoncu, ajan veya simsar sıfatını doğru belirleyin.
• Borsa kayıt ve yetki şartlarını işlem öncesinde doğrulayın.
• Ajan için temsil belgesini ve süresini inceleyin.
• Üretici veya imalatçının kayıt muafiyetini tescil yükümlülüğüyle karıştırmayın.
• Yetkisiz aracılıkta m.47’deki beş kat sonucunu somut kayıtla değerlendirin.
• Ücreti binde 5 ve yıllık aidat tavanıyla sınırlandırın.
• Güncel borsa meclisi tarifesini ve TOBB onayını kontrol edin.
• Talimatları tarih-saat bilgisiyle kaydedin.
• Tescil, mal faturası ve komisyon belgesini aynı işlemle ilişkilendirin.
• Çıkar çatışması ve kendi hesabına işlem riskini yazılı politikayla yönetin.

İlgili içerikler

• Borsa İşlemi Kaç Gün İçinde Tescil Edilir? 5174 m.46
• Hangi Mallar Ticaret Borsasına Tabidir? 5174 m.45
• Ticaret Borsasının Görevleri 5174 m.34
• Ticaret Borsası Nedir? 5174 m.28

Resmî kaynaklar

• 5174 sayılı Kanun
• TOBB

Sık Sorulan Sorular