OSB Arıtma Tesisi Bölge Dışından Atık Kabul Edebilir mi? | Yönetmelik m.65/7

Kısa ve net cevap: Evet; ancak Organize Sanayi Bölgeleri Uygulama Yönetmeliği m.65/7’deki şartlarla. OSB’nin arıtma tesislerinin kapasitesi yeterliyse, OSB dışında bulunan belediyeler ile diğer kurum ve kuruluşlardan gerekli teminat alınmak ve katılımcılara uygulanan en yüksek kirlilik grubuna ait güncel tarife uygulanmak şartıyla atık kabul edilebilir. Buna karşılık Yönetmelik açık bir yasak getirir: serbest bölgelerden ve diğer OSB’lerden atık kabul edilemez. Dolayısıyla “arıtma tesisinde boş kapasite var” düşüncesi tek başına yeterli değildir; kaynağın hukuken uygun olması, kapasitenin teknik olarak bulunması, teminatın alınması, doğru tarifenin uygulanması ve çevre izinlerinin dış kabulü kapsaması gerekir.

OSB arıtma tesisinin bölge dışından atık kabul etmesinin hukuki dayanağı

Organize Sanayi Bölgeleri Uygulama Yönetmeliği m.65, OSB altyapısının kurulması ve işletilmesine ilişkin temel kuralları düzenler. Maddenin yedinci fıkrası, ortak arıtma altyapısının yalnız OSB içindeki katılımcıların atıkları için kullanılacağı yönündeki genel yapıya sınırlı bir dış kabul imkânı ekler. Bu imkân arıtma tesisinin kapasitesinin yeterli olması koşuluna bağlıdır.

Hükmün amacı, OSB’nin ihtiyaç fazlası arıtma kapasitesinin kontrollü biçimde değerlendirilmesine izin verirken, OSB’nin asli görevi olan katılımcı hizmetlerinin aksamasını önlemektir. Bu nedenle dışarıdan atık kabulü bir hak değil, teknik ve hukuki şartlara bağlı bir işletme kararıdır. OSB önce kendi katılımcılarının mevcut ve öngörülebilir arıtma ihtiyacını güvence altına almalıdır.

Bu düzenleme, 4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu m.20’deki altyapı bütünlüğüyle birlikte uygulanır. OSB’nin arıtma tesisini işletme yetkisi devam eder; dış kaynaktan atık kabul edilmesi tesisin çevre mevzuatındaki izin, deşarj ve işletme yükümlülüklerini azaltmaz.

Arıtma tesisinin kapasitesinin yeterli olup olmadığı nasıl değerlendirilir?

Kapasite yalnız günlük metreküp cinsinden hidrolik kapasite değildir. Arıtma tesisinin tasarım yükü; kimyasal oksijen ihtiyacı, biyolojik oksijen ihtiyacı, azot, fosfor, askıda katı madde, yağ-gres, ağır metaller, toksisite ve benzeri kirletici parametreler bakımından da değerlendirilir. Düşük hacimli fakat yüksek kirletici yüke sahip dış atık, yüksek hacimli düşük kirlilikte atıktan daha büyük proses riski yaratabilir.

OSB’nin mevcut katılımcılarının fiili yükü ile tahsis edilmiş ancak henüz üretime geçmemiş parsellerin gelecekteki yükü de hesaba katılmalıdır. Tesis bugün yüzde 60 kapasitede çalışıyor diye kalan yüzde 40’ın tamamının uzun süreli dış atık sözleşmesine bağlanması doğru değildir. Yeni yatırımlar devreye girdiğinde OSB’nin kendi katılımcılarına hizmet önceliği korunmalıdır.

Kapasite değerlendirmesi teknik rapora bağlanmalıdır. Arıtma prosesinin türü, biyolojik sistemin hassasiyeti, çamur işleme kapasitesi, deşarj limitleri, enerji tüketimi ve bakım dönemleri dikkate alınmalıdır. Dış atık kabulü tesisin çevre izninde öngörülen kapasite veya atık türünü aşacaksa gerekli izin güncellemesi yapılmadan kabul başlatılmamalıdır.

OSB dışından kimlerden atık kabul edilebilir?

Yönetmelik m.65/7, OSB dışında bulunan belediyeler ile diğer kurum ve kuruluşlardan atık kabulüne izin verir. Bu ifade, dış kaynağın kamu kurumu olmak zorunda olmadığını gösterir; ancak kabul edilecek atığın tesisin teknik ve çevresel kabul kriterlerine uygun olması gerekir.

Bir belediyenin atıksuyu veya arıtma çamuru ile özel bir kuruluşun endüstriyel atığı aynı nitelikte değildir. Hangi “atık” türünün OSB’nin somut arıtma tesisinde kabul edilebileceği, tesisin türüne, çevre izinlerine, teknik kapasitesine ve yürürlükteki atık/atıksu mevzuatına göre belirlenir. Yönetmelikteki genel yetki, her tür atığı kabul etme serbestisi oluşturmaz.

Atık gönderen kuruluşun kimliği, atığın kaynağı, proses bilgisi, analiz sonuçları, taşıma yöntemi ve miktarı sözleşme öncesinde doğrulanmalıdır. Kaynağı belirsiz veya analizle uyumsuz atık, arıtma prosesine zarar verebilir ve OSB’nin nihai deşarj standartlarını ihlal etmesine neden olabilir.

Serbest bölgelerden ve diğer OSB’lerden atık kabul edilebilir mi?

Hayır. Yönetmelik m.65/7 bu iki kaynak için açık yasak getirir: serbest bölgelerden ve diğer organize sanayi bölgelerinden atık kabul edilemez. Arıtma tesisinin kapasitesinin çok yüksek olması, tarafların bedel üzerinde anlaşması veya başka OSB’nin arıtma tesisinin geçici olarak devre dışı kalması bu açık yasağı kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Bu kural, Yönetmelik m.65/6’daki iki veya daha fazla OSB’nin ortak altyapı kurabilmesi veya birbirlerinin altyapı tesislerinden karşılıklı yararlanabilmesi düzenlemesiyle karıştırılmamalıdır. İki veya daha fazla OSB’nin ortak altyapı ve sosyal tesis kurması ayrı bir hukuki modeldir. m.65/7 ise tek bir OSB arıtma tesisinin dış kaynaklı atık kabulünü düzenler ve diğer OSB’lerden kabulü açıkça yasaklar.

Serbest bölge kaynaklı atık bakımından da aynı sonuç geçerlidir. Serbest bölgenin OSB’ye coğrafi olarak yakın olması veya aynı il sınırında bulunması sonucu değiştirmez.

Atık kabulünde neden teminat alınması gerekir?

m.65/7 dış atık kabulünü “gerekli teminatın alınması” şartına bağlar. Teminat, atık gönderen kuruluşun ödeme, sözleşmeye uygun atık gönderme ve doğabilecek ek işlem maliyetlerini güvence altına alan risk yönetimi aracıdır. Teminatın türü ve tutarı somut sözleşmenin büyüklüğü ve riskine göre belirlenmelidir.

Teminat yalnız hizmet bedelini güvence altına almakla sınırlı düşünülmemelidir. Kabul kriterlerine aykırı atık nedeniyle arıtma prosesinin bozulması, ek kimyasal kullanımı, çamur artışı, bertaraf maliyeti, temizlik, analiz ve hatta çevre mevzuatı bakımından doğabilecek zararlar sözleşmesel teminat sistemine dâhil edilebilir.

Teminat mektubu, nakit teminat veya mevzuata ve OSB kararlarına uygun başka güvence biçimi kullanılacaksa paraya çevirme şartları açık yazılmalıdır. Belirsiz “gerekirse teminat alınır” yaklaşımı Yönetmeliğin açık şartını karşılamaz; dış kabul başlamadan teminat yapısı tamamlanmalıdır.

Dışarıdan kabul edilen atığa hangi tarife uygulanır?

Yönetmelik m.65/7, dışarıdan kabul edilen atık için katılımcılara uygulanan en yüksek kirlilik grubuna ait güncel tarifenin uygulanmasını şart koşar. Bu nedenle OSB dışındaki kuruluşa, katılımcılardan daha düşük özel tarife belirleyerek hizmet verilmesi Yönetmelikteki açık fiyatlandırma kuralıyla bağdaşmaz.

Tarifenin “güncel” olması önemlidir. Uzun süreli sözleşmede ilk yıl bedelini sabitleyip sonraki tarife değişikliklerini uygulamamak, m.65/7’nin güncel tarife şartıyla çelişebilir. Sözleşmede OSB’nin yürürlükteki en yüksek kirlilik grubu tarifesinin otomatik uygulanacağı açıkça yazılmalıdır.

Atığın olağan dışı niteliği nedeniyle ilave analiz, taşıma, boşaltma, ön işlem veya bertaraf maliyeti doğuyorsa bu kalemlerin sözleşmede ayrıca düzenlenip düzenlenemeyeceği ilgili tarife kararları ve mali mevzuat çerçevesinde incelenmelidir. Temel arıtma hizmet bedeli bakımından m.65/7’deki alt sınır niteliğindeki tarife kuralı korunmalıdır.

Çevre izinleri ve teknik kabul süreci

OSB Uygulama Yönetmeliğindeki yetki çevre mevzuatının yerine geçmez. Arıtma tesisinin çevre izin ve lisansları, kabul edilecek atığın türü, taşıma yöntemi ve nihai deşarj şartları bakımından Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı mevzuatı ayrıca uygulanır.

Atık kabul prosedüründe ön analiz, numune alma, kabul/red kriterleri, tanker veya hat bağlantısı, miktar ölçümü ve kayıt sistemi bulunmalıdır. Kabul anındaki hızlı kontrol ile laboratuvar analizi arasında fark çıkarsa sözleşmede atığın iadesi, ek maliyet, teminatın kullanımı ve zararların tazmini düzenlenmelidir.

OSB’nin kendi katılımcılarından gelen atıksuyun ön arıtma yükümlülüğü de dış kabul nedeniyle gevşetilemez. OSB’de münferit ön arıtma tesisi zorunluluğu rehberinde katılımcı atıksularının ortak arıtma kabul standartlarına düşürülmesi açıklanmıştır.

Dış atık kabul sözleşmesinde hangi hükümler bulunmalı?

Sözleşmede atığın kaynağı, türü, analiz parametreleri, günlük/aylık azami miktar, teslim yöntemi, kabul saatleri, numune alma yöntemi, laboratuvar ve itiraz prosedürü açıkça yazılmalıdır. OSB’nin kapasite veya çevre güvenliği gerekçesiyle kabulü geçici olarak durdurma hakkı bulunmalıdır.

Tarife maddesi, yürürlükteki en yüksek kirlilik grubuna ait güncel OSB tarifesine dinamik atıf yapmalıdır. Teminat türü ve tutarı, yenileme süresi, hangi ihlallerde nakde çevrileceği ve sözleşme sona erdiğinde iade şartları net olmalıdır.

Atığın beyan edilenden farklı çıkması, tehlikeli madde içermesi, arıtma prosesine zarar vermesi veya çevre yaptırımına yol açması hâlinde tazmin ve rücu hükümleri düzenlenmelidir. Taşıma üçüncü kişi tarafından yapılıyorsa taşıyıcının izinleri ve sorumluluğu ayrıca kontrol edilmelidir.

Sözleşmenin süresi OSB’nin gelecekteki kapasite ihtiyacını kilitlememelidir. Katılımcıların yeni yatırımları devreye girdiğinde dış kabulün azaltılması veya durdurulmasına ilişkin kapasite önceliği maddesi bulunmalıdır.

OSB ve atık gönderen kuruluş için başlıca riskler

OSB açısından en büyük risk, dış atık nedeniyle ortak arıtma performansının bozulması ve kendi nihai deşarj yükümlülüğünün ihlal edilmesidir. İkinci risk, yanlış fiyatlandırma veya teminatsız hizmet nedeniyle mali zarar doğmasıdır. Üçüncü risk, yasak kaynaklardan—başka OSB veya serbest bölgeden—atık kabul edilmesidir.

Atık gönderen açısından risk ise kabul kriterlerinin ihlali nedeniyle atığın reddedilmesi, taşıma ve geri götürme maliyeti, teminatın paraya çevrilmesi ve çevre mevzuatındaki sorumluluklardır. Gönderen kuruluş atığın karakterini doğru beyan etmeli ve proses değişikliğini OSB’ye önceden bildirmelidir.

Her iki taraf için de düzenli analiz ve veri paylaşımı uyuşmazlıkları azaltır. Tek seferlik giriş analizi uzun süreli sözleşmede yeterli değildir; proses değişikliği ve mevsimsel farklılıklar izlenmelidir.

Kanuni dayanak ve resmî kaynaklar

Temel dayanak Organize Sanayi Bölgeleri Uygulama Yönetmeliği m.65/7 ile 4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu m.20’dir. Atığın türüne göre çevre ve atık mevzuatı ayrıca uygulanır. Güncel OSB mevzuatı için T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Yönetmelikler ve Bakanlık Kanunlar; çevre mevzuatı için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı kaynakları esas alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

1. OSB arıtma tesisi belediye atığını kabul edebilir mi?

Evet. Kapasite yeterliyse, gerekli teminat alınır ve en yüksek kirlilik grubunun güncel tarifesi uygulanır.

2. Özel şirketten atık kabul edilebilir mi?

Yönetmelik diğer kurum ve kuruluşlardan kabulü mümkün kılar; atığın teknik ve çevresel kabul şartlarını karşılaması gerekir.

3. Başka OSB’den atık kabul edilebilir mi?

Hayır. m.65/7 diğer OSB’lerden atık kabulünü açıkça yasaklar.

4. Serbest bölgeden atık kabul edilebilir mi?

Hayır. Serbest bölgeler de açık yasak kapsamındadır.

5. Teminat almak zorunlu mu?

Evet. Dış atık kabulünün Yönetmelikteki açık şartlarından biridir.

6. Dış kuruluşa indirimli tarife uygulanabilir mi?

m.65/7, katılımcılara uygulanan en yüksek kirlilik grubuna ait güncel tarifeyi şart koşar.

7. Kapasite yalnız metreküp olarak mı ölçülür?

Hayır. Hidrolik kapasite yanında kirletici yük ve proses kapasitesi de teknik olarak değerlendirilir.

8. Dış kabul çevre iznini etkiler mi?

Evet. Tesisin çevre izinlerinin kabul edilecek atık türü ve kapasiteyle uyumu ayrıca kontrol edilmelidir.

9. OSB katılımcılarının ihtiyacı artarsa dış kabul durdurulabilir mi?

OSB’nin asli görevi kendi katılımcılarının altyapı ihtiyacını karşılamaktır; sözleşme kapasite önceliğini koruyacak biçimde kurulmalıdır.

10. İki OSB ortak arıtma tesisi kurabilir mi?

Evet. Bu m.65/6’daki ayrı ortak altyapı modelidir; m.65/7’deki diğer OSB’den dış atık kabulü yasağıyla karıştırılmamalıdır.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →