Havaalanı Gümrüklü Sahasında Güvenlikten Kim Sorumlu? SHY-GÜVENLİK m.8 | 2026
Uluslararası hava taşımacılığında gümrük kontrolü ile havacılık güvenliği farklı hukuki amaçlara sahiptir; ancak havaalanının gümrüklü bölümünde aynı fiziki alanda kesişir. Gümrük mevzuatı eşyanın ülkeye giriş ve çıkış rejimini, vergi ve dış ticaret kontrollerini düzenlerken, SHY-GÜVENLİK yasadışı eylemleri ve yasaklı maddelerin hava aracına veya güvenlik tahditli alanlara girmesini önlemeyi hedefler. Madde 8, bu iki alanın kesiştiği görevleri Ticaret Bakanlığı bakımından açık hale getirir.
Bu ayrım uygulamada önemlidir. Bir eşyanın gümrük açısından beyan edilmiş ve mevzuata uygun olması, havacılık güvenliği taramasından muaf olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde havacılık güvenliği kontrolünden geçmiş bir gönderi, gümrük işlemlerinden kendiliğinden muaf olmaz. İşletmeler iki kontrol rejimini paralel ve birbirini engellemeyecek biçimde yürütmelidir.
Hukuki dayanak: SHY-GÜVENLİK m.8
Madde 8 üç temel görev alanı düzenler: gümrüklü sahaların güvenliğinin sorumluluk dağılımı protokolüne göre sağlanması; giriş kontrolü ve eşya muhafazası; kargo, posta ve uçak altı bagajın bazı güvenlik aramalarında refakat. Bunun yanında MSHGP, Merkez Güvenlik Kurulu kararları ve ilgili mevzuatla verilen diğer görevler de yerine getirilir.
Genel ulusal program yapısı için MSHGP rehberimize, 2920 sayılı Kanun düzeyindeki havaalanı güvenlik çerçevesi için havaalanında arama ve bagaj güvenliği yazımıza bakılabilir.
Gümrüklü sahanın güvenliği hangi protokole göre yürütülür?
Yönetmelik, görevi “havaalanı sorumluluk dağılımı protokolü” çerçevesine bağlar. Bu nedenle havaalanındaki her kapı, alan ve işlem için hangi kurumun ilk sorumlu olduğu operasyon belgelerinde açık olmalıdır. Protokol, aynı sahada görev yapan kamu birimleri ile işletmeler arasındaki yetki sınırlarını somutlaştıran temel uygulama aracıdır.
İşletmeler personel görev tanımlarını bu protokole aykırı kurmamalıdır. Bir görev kamu makamına ait olsa dahi, işletmenin kendi alanında yetkisiz erişimi önleme, tarama zincirini koruma veya güvenlik olayını bildirme yükümlülüğü devam edebilir.
Gümrüklü sahaya giriş kontrolü nasıl ele alınır?
Ticaret Bakanlığı, protokol çerçevesinde gümrüklü sahalarda giriş kontrol tedbirlerini uygular ve yetkisiz kişi ya da araç geçişini engeller. Bu görev, erişim yetkisinin yalnızca kapıda kimlik göstermekten ibaret olmadığını ortaya koyar. Kişinin veya aracın ilgili alana giriş yetkisinin bulunması, yetkinin güncel ve geçerli olması, giriş amacının görevle bağlantılı bulunması gerekir.
Güvenlik tahditli alanlara giriş konusunda SHY-GÜVENLİK m.20 ayrıca ayrıntılı kurallar içerir. Gümrüklü saha aynı zamanda güvenlik tahditli alan sınırlarında yer alıyorsa iki düzenleme birlikte uygulanır.
Eşyanın takip, kontrol ve muhafazasından kim sorumludur?
Madde 8, gümrüklü sahadaki eşyanın takip, kontrol ve muhafazasını Ticaret Bakanlığının görevleri arasında sayar. Bu yükümlülük, güvenliğin yalnızca insan ve araç girişinden ibaret olmadığını gösterir. Eşyanın bulunduğu yer, kim tarafından teslim alındığı, hangi kontrol aşamasından geçtiği ve yetkisiz müdahaleye karşı nasıl korunduğu izlenebilir olmalıdır.
Hava kargosunda bu kayıt zinciri ayrıca SHY-GÜVENLİK’in 36–40. maddelerindeki güvenlik kontrolleriyle birleşir. Kargo gönderisinin güvenlik statüsünü gösteren kayıt ile gümrük hareket kaydının birbirini çelişkiye düşürmemesi gerekir.
Kargo ve postanın açılmasında gümrük refakati ne zaman gerekir?
Yönetmelik, kargo ve posta ile uçak altı bagajların yasaklı maddelerin tespiti amacıyla elle aranması, patlayıcı iz tespit cihazı ile taranması dâhil açılması gereken durumlarda Ticaret Bakanlığı birimlerinin refakat etmesini görev olarak düzenler. Bu, her kargonun gümrük memuru tarafından taranacağı anlamına gelmez. Düzenlenen husus, gümrüklü eşyanın güvenlik amacıyla açılması gereken belirli durumda refakat zinciridir.
Patlayıcı iz tespit cihazı ile tarama gümrük kontrolü müdür?
Hayır. Patlayıcı iz tespiti bir havacılık güvenliği tarama yöntemidir. Gümrüklü eşyada bu yöntem uygulanırken m.8’deki refakat görevi devreye girebilir. Tarama işleminin teknik sorumlusu ile gümrük refakat görevi birbirinden ayrılmalıdır. Hangi personelin cihazı kullanacağı, hangi personelin açma işlemine nezaret edeceği ve sonucun kim tarafından kayda geçirileceği prosedürde belirtilmelidir.
Uçak altı bagajın açılması neden ayrıca düzenlenmiştir?
Uçak altı bagaj, yolcu adına taşıyıcıya teslim edildikten sonra güvenlik zinciri içinde hareket eder. Bagajın güvenlik amacıyla açılması gerektiğinde hem bagaj güvenliği hem de gümrük alanındaki işlem bütünlüğü korunmalıdır. SHY-GÜVENLİK m.32 bagajın taranmasını, m.33 ise tarandıktan sonra korunmasını düzenler. Madde 8 bu süreçte Ticaret Bakanlığına düşen refakat görevini gösterir.
Gümrük işlemi ile havacılık güvenliği kaydı nasıl ayrılır?
Her işlem kendi hukuki amacına uygun kayıtla izlenmelidir. Gümrük beyanı veya muayene kaydı, havacılık güvenliği tarama kaydının yerine geçmez. Güvenlik taramasının yöntemi, tarih-saat bilgisi, taramayı yapan yetkili birim ve gerektiğinde yeniden tarama bilgisi ayrı olarak tutulmalıdır. Gümrük refakati gerektiren açma işleminde refakat bilgisinin de kayıt zincirinde yer alması gerekir.
Yetkisiz müdahale tespit edilirse ne yapılır?
Kargo, posta veya bagajın güvenlik zincirinde yetkisiz müdahale belirtisi varsa ilgili SHY-GÜVENLİK maddelerine göre güvenlik statüsü yeniden değerlendirilir. Korunmamış veya bütünlüğü şüpheli gönderi sırf daha önce taranmış olduğu gerekçesiyle doğrudan uçağa sevk edilemez. Kargo için m.38–40, bagaj için m.32–35 hükümleri uygulanır.
Hava kargosu işletmeleri için pratik uyum kontrolü
Yetkili acenteler ve kargo işletmeleri; gümrüklü saha erişim yetkilerini, gönderi teslim zincirini, güvenlik tarama kaydını, açma ve yeniden paketleme prosedürünü, gümrük refakatini gerektiren adımları ve yetkisiz müdahale halinde yapılacak işlemi yazılı hale getirmelidir. Hava kargosu ve bagaj operasyonlarının görsel/operasyonel bağlamı için havaalanı yolcu ve yük hizmetleri rehberimiz tamamlayıcıdır.
Sorumluluk karışıklığı nasıl önlenir?
Aynı gönderi üzerinde gümrük, güvenlik, taşıma ve depolama işlemleri bulunabilir. Prosedürde her adımın sorumlusu ayrı yazılmalı; “gümrük baktı”, “güvenlik kontrol etti” gibi genel ifadeler kullanılmamalıdır. İşlemi yapan birim, kontrol türü ve hukuki dayanak net biçimde kayda geçirilmelidir. Bu ayrım, denetimde görev ihlalinin hangi aşamada gerçekleştiğinin belirlenmesini sağlar.
Gümrüklü saha ile güvenlik tahditli alan aynı kavram mıdır?
Hayır. Gümrüklü saha, gümrük mevzuatı bakımından eşyanın ve belirli hareketlerin gümrük gözetimi altında bulunduğu alanı ifade eder. Güvenlik tahditli alan ise SHY-GÜVENLİK kapsamında yetkisiz erişime karşı özel olarak korunan ve girişin kontrol altında tutulduğu havacılık güvenliği alanıdır. Bir fiziki bölüm her iki niteliği aynı anda taşıyabilir; ancak hukuki sonuçlar farklı kaynaklardan doğar. Bu nedenle personel prosedüründe “gümrük kontrolü yapıldı” ifadesi, güvenlik tahditli alan giriş kontrolünün yapıldığı anlamına gelecek şekilde kullanılmamalıdır.
İki alanın çakıştığı yerlerde yetki kartı, araç geçiş izni, eşya hareket kaydı, güvenlik taraması ve gümrük işlemi aynı operasyon içinde birlikte yürütülebilir. Her işlemin hangi mevzuata dayandığı ve hangi birimin sorumlu olduğu kayıt sisteminde ayrı tutulmalıdır.
Gümrüklü eşyanın güvenlik zinciri nasıl korunur?
Gümrüklü eşyanın takip, kontrol ve muhafazası Ticaret Bakanlığının m.8 kapsamındaki görevlerindendir. Havacılık güvenliği açısından ise gönderinin taramadan sonra yetkisiz müdahaleye karşı korunması gerekir. Bu iki yükümlülük birleştiğinde, eşyanın hangi depoda bulunduğu, depoya kimlerin erişebildiği, gönderinin güvenlik statüsünün ne olduğu ve hangi anda taşıyıcıya teslim edildiği izlenebilir hale gelmelidir.
Özellikle mühür, paket bütünlüğü veya gönderi etiketinde bozulma görülmesi halinde “gümrük gözetiminde bulunuyordu” gerekçesi güvenlik kontrolünü atlamak için yeterli değildir. Yetkisiz müdahale ihtimali varsa ilgili kargo veya posta güvenliği hükmüne göre yeniden tarama ve güvenlik statüsünün yeniden kurulması gerekir.
Refakatli açma işleminde görev zinciri nasıl kurulmalıdır?
Madde 8, yasaklı madde tespiti amacıyla kargo, posta veya uçak altı bagajın açılması, elle aranması veya patlayıcı iz tespit cihazıyla taranması gereken belirli durumlarda Ticaret Bakanlığı birimlerinin refakatini düzenler. Bu işlemde üç görev ayrılmalıdır: gönderinin güvenlik açısından taranmasına karar veren ve taramayı yapan yetkili birim; gümrük refakatini sağlayan görevli; gönderinin yeniden kapatılması, etiketlenmesi ve güvenlik zincirine alınmasını sağlayan sorumlu işletme.
Tutanakta açılma nedeni, tarih-saat, gönderi veya bagaj numarası, hazır bulunan görevliler, kullanılan tarama yöntemi, bulunan bulgu ve işlem sonrasında gönderinin güvenlik statüsü gösterilmelidir. Böylece sonradan “kim açtı, neden açtı ve tekrar güvenli hale nasıl getirildi” soruları kayıttan cevaplanabilir.
Gümrük muayenesi sonrası güvenlik taraması tekrar edilir mi?
Gönderi daha önce havacılık güvenliği taramasından geçmiş ve sonrasında gümrük muayenesi nedeniyle açılmışsa güvenlik zincirinin bozulup bozulmadığı değerlendirilmelidir. Güvenlik statüsünün korunamadığı durumda gönderi, uçağa yüklenmeden önce ilgili SHY-GÜVENLİK hükümlerine göre yeniden güvenlik kontrolüne tabi tutulmalıdır. Bir önceki taramanın kaydı, açma sonrasındaki yeni durumu otomatik olarak güvenli hale getirmez.
İşletme prosedürü, gümrük muayenesinden çıkan gönderinin kimin tarafından teslim alınacağını, yeniden tarama gerekip gerekmediğine kimin karar vereceğini ve yeni tarama kaydının nasıl oluşturulacağını açıkça göstermelidir.
Uçak altı bagajda gümrük ve havayolu sorumluluğu nasıl ayrılır?
Uçak altı bagajın havacılık güvenliği taramasını sağlama görevi m.32’de havaalanı işletmesine verilmiştir. Bagajın taramadan sonra korunmasında m.33, kişi-bagaj eşleşmesinde m.34 ve eşliksiz bagajda m.35 hükümleri uygulanır. Ticaret Bakanlığının m.8’deki rolü, gümrüklü alanda güvenlik amacıyla açılması gereken belirli bagaj işlemlerindeki refakat ve gümrüklü saha görevleridir. Bu nedenle bagajın havacılık güvenliği sorumlusu ile gümrük refakat görevi aynı şey değildir.
Yetkisiz kişi veya araç geçişi tespit edilirse hangi kayıtlar tutulmalıdır?
Gümrüklü sahaya yetkisiz giriş girişimi veya fiili geçiş tespit edildiğinde olayın yeri, zamanı, kişi/araç bilgisi, kullanılan veya kullanılmaya çalışılan yetki belgesi, olaya müdahale eden birimler ve alınan tedbir kayıt altına alınmalıdır. Giriş kontrol sisteminde teknik zafiyet bulunmuşsa yalnızca kişi hakkında işlem yapılması yeterli değildir; zafiyetin giderildiğini gösteren düzeltici faaliyet de kayda bağlanmalıdır.
Kargo işletmesinin sorumluluğu Ticaret Bakanlığı görevi nedeniyle sona erer mi?
Hayır. A grubu yetkili acente, bilinen gönderici, havayolu işletmesi veya diğer sorumlu işletmelerin SHY-GÜVENLİK m.36–40 kapsamındaki görevleri devam eder. Ticaret Bakanlığının m.8’deki gümrüklü saha görevi, özel işletmenin kargo güvenliği kontrolü, korunması veya güvenli tedarik zinciri yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Bir olayda her taraf kendi açık görev alanı bakımından değerlendirilir.
Havaalanı gümrük ve güvenlik birimleri arasında hangi prosedürler yazılı olmalıdır?
En az giriş kontrolü, araç geçişi, gümrüklü eşyanın depolanması, kargo veya bagajın güvenlik amacıyla açılması, gümrük muayenesi sonrası yeniden güvenlik statüsü verilmesi, yasaklı madde bulunması, yetkisiz müdahale şüphesi ve acil durum bildirim süreçleri yazılı olmalıdır. İletişim kurulacak görevli unvanları ve vardiya dışı acil irtibat yöntemi de prosedürde bulunmalıdır.
Gümrüklü saha olayında delil ve kayıt bütünlüğü nasıl korunur?
Yasaklı madde, yetkisiz açma veya paket bütünlüğü bozulması tespit edildiğinde işlem yalnızca gönderiyi durdurmakla bitmez. Olayın tespit edildiği yer ve zaman, gönderi numarası, paketin mevcut durumu, hazır bulunan görevliler, uygulanan tarama yöntemi ve sonraki işlem kayıt altına alınmalıdır. İlgili mevzuatın gerektirdiği kolluk veya idari bildirimler gecikmeden yapılmalıdır. Güvenlik görüntüsü, erişim kaydı veya tarama çıktısı mevcutsa kurumun saklama ve yetki kurallarına uygun biçimde korunmalıdır.
Kayıt zinciri, gümrük denetimi ile havacılık güvenliği işlemini birbirinden ayıracak açıklıkta olmalıdır. Bu ayrım hem idari denetimde hem de olası adli süreçte hangi görevin kim tarafından yerine getirildiğini ortaya koyar.
Gümrük refakati güvenlik kontrolünün sonucunu onaylamak anlamına gelir mi?
Hayır. Refakat, m.8’de belirlenen gümrüklü eşyanın açılması ve güvenlik işlemi sırasında gümrük gözetiminin sürmesini sağlar. Güvenlik taramasının sonucu, taramayı yapmaya yetkili güvenlik birimi veya sorumlu işletme tarafından ilgili güvenlik prosedürüne göre değerlendirilir. Gümrük görevlisinin hazır bulunması, teknik güvenlik taramasının sorumluluğunu devraldığı anlamına gelmez.
Bu nedenle işlem formunda “refakat eden” ile “tarama yapan ve sonucu değerlendiren” alanları ayrı tutulmalıdır.
Gönderi güvenlik statüsü ile gümrük statüsü ayrı izlenmelidir
Bir kargo veya posta gönderisinin “gümrük işlemleri tamamlandı” şeklinde işaretlenmesi, havacılık güvenliği bakımından taranmış ve korunmuş olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde güvenlik taraması tamamlanmış gönderi de gümrük rejimi bakımından otomatik olarak serbest hale gelmez. Bilgi sistemlerinde mümkün olduğunca bu iki statü ayrı alanlarda tutulmalı; personel bir statüyü diğerinin yerine kullanmamalıdır. Bu ayrım, yanlışlıkla taranmamış gönderinin uçağa sevk edilmesini veya gümrük işlemi tamamlanmamış eşyanın hareket ettirilmesini önler.
Vardiya değişiminde gümrüklü gönderi nasıl devredilir?
Vardiya değişiminde açık inceleme, refakatli açma veya yeniden tarama bekleyen gönderiler yalnızca sözlü bilgiyle yeni personele bırakılmamalıdır. Gönderi numarası, mevcut güvenlik ve gümrük statüsü, yapılan son işlem, bekleyen işlem ve sorumlu birim devir kaydına yazılmalıdır. Böylece vardiya değişikliği güvenlik zincirinde belirsizlik yaratmaz ve gönderinin iki kez ya da hiç kontrol edilmesi riski azaltılır.
Resmî kaynaklar
Güncel metin ve değişiklik kontrolü için SHGM Sektörel Yönetmelikler sayfası ile Mevzuat Bilgi Sistemi – Sivil Havacılık Güvenliği Yönetmeliği esas alınmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Havaalanı gümrüklü sahasının güvenliğinde Ticaret Bakanlığının görevi var mı?
Evet. SHY-GÜVENLİK m.8 bunu açıkça düzenler.
Yetkisiz araç gümrüklü sahaya girebilir mi?
Hayır. Yetkisiz kişi ve araç geçişinin engellenmesi m.8 kapsamındaki görevdir.
Eşyanın muhafazası havacılık güvenliğinin parçası mıdır?
Gümrüklü sahada eşyanın takip, kontrol ve muhafazası m.8’de açık görev olarak yer alır.
Her kargoyu Ticaret Bakanlığı personeli mi tarar?
Hayır. Madde, güvenlik amacıyla açılması gereken belirli işlemlerde refakat görevini düzenler; teknik tarama sorumluluğu ilgili SHY-GÜVENLİK hükümlerine göre belirlenir.
Patlayıcı iz tespiti havacılık güvenliği taraması mıdır?
Evet. Gönderinin güvenlik kontrolünde kullanılan yöntemlerden biridir.
Gümrük beyanı güvenlik taraması yerine geçer mi?
Hayır. İki işlem farklı hukuki amaçlara sahiptir.
Uçak altı bagaj açılacaksa refakat gerekebilir mi?
Evet. M.8, yasaklı madde tespiti amacıyla açılması gereken uçak altı bagaj işlemlerinde refakati düzenler.
Kargo daha önce tarandıysa müdahale sonrası yeniden tarama gerekir mi?
Güvenlik zinciri bozulmuş veya müdahale şüphesi varsa ilgili kargo güvenliği hükümlerine göre güvenlik statüsü yeniden tesis edilmelidir.
Sorumluluk dağılımı hangi belgede somutlaştırılır?
Havaalanı sorumluluk dağılımı protokolü temel belgelerden biridir.
İşletme hangi kayıtları tutmalıdır?
Erişim, teslim zinciri, tarama, açma/refakat, yeniden tarama ve olay kayıtları faaliyet türüne göre tutulmalıdır.
Bu yazı SHY-GÜVENLİK m.8 ve bağlantılı güncel hava kargo/gümrük güvenliği hükümleri esas alınarak hazırlanmıştır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
