Hangi Krediler Banka Kredi Sınırlarına Tabi Değildir? 5411 m.55 | 2026

5411 m.55 neden kredi sınırı istisnaları getirir?

m.54’ün amacı bankanın tek kişi veya risk grubunda aşırı kredi yoğunlaşmasını önlemektir. Ancak bütün karşı taraf riskleri aynı nitelikte değildir. Tam nakit karşılığı bulunan bir işlem ile teminatsız ticari kredi aynı kayıp olasılığına sahip değildir. Devlet veya merkez bankası niteliğindeki belirli riskler de özel düzenleyici statüye sahiptir.

m.55 bu nedenle Kanunda sayılan işlem kategorilerini genel kredi limitinin dışında bırakabilir. İstisnanın varlığı, işlemin kredi sayılmadığı anlamına gelmez. İşlem m.48 anlamında kredi/risk niteliğinde olabilir fakat m.54’teki yoğunlaşma sınırının hesabında Kanunun açık istisnası nedeniyle farklı ele alınabilir.

İstisna hükümleri dar ve somut uygulanmalıdır. Banka “risk düşük” kanaatiyle m.55 listesinde veya BDDK düzenlemesinde bulunmayan bir krediyi kendi kararıyla limit dışı bırakamaz.

Nakit veya güçlü likit değerlerle karşılığı bulunan işlemler limit dışında olabilir mi?

m.55 ve BDDK’nın kredi sınırı düzenlemeleri, karşılığı belirli nakit veya çok güçlü likit değerlerle eksiksiz şekilde teminatlandırılan bazı işlemleri özel olarak ele alır. Mantık, bankanın borçlunun temerrüdü hâlinde teminatı derhal ve hukuken sorunsuz şekilde mahsup ederek kredi riskini çok düşük düzeye indirebilmesidir.

Ancak sadece “nakit teminat var” demek yeterli değildir. Teminatın banka lehine bloke edilmesi, aynı para birimi veya kur riski, üçüncü kişinin hak iddiası, mahsup/rehin hakkının hukuki geçerliliği ve BDDK’nın teminat kabul koşulları kontrol edilmelidir.

Teminat kredi vadesinden önce serbest bırakılır veya değeri risk tutarının altına düşerse istisna şartı ortadan kalkabilir. Limit motoru teminat değişikliğini aynı gün veya ilgili kontrol periyodunda risk hesabına yansıtmalıdır.

TCMB, Hazine ve belirli kamu kurumlarıyla işlemler nasıl değerlendirilir?

Kanun, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası ve merkezi kamu otoriteleriyle yapılan belirli işlemleri kredi sınırı istisnası kapsamında özel olarak düzenler. Bu yaklaşım söz konusu kurumların kamu hukuku niteliği, para politikası/finansman fonksiyonları ve egemen risk statüsüyle bağlantılıdır.

İstisna sadece kurumun adını taşıyan her özel şirkete veya kamu bağlantılı her işletmeye otomatik uygulanmaz. Kanunda sayılan kurum veya BDDK düzenlemesinde açıkça tanımlanan statü bulunmalıdır. Kamu payı olan ticari şirket, merkezi yönetimle aynı hukuki kategori değildir.

İşlemin doğrudan kurumla yapılması ile özel şirket borcunun kamu tarafından garanti edilmesi de farklı hukuki yapılardır. Garanti istisnası kullanılacaksa garantinin kapsamı, koşulsuzluğu, geçerliliği ve m.55’te aranan nitelikleri kontrol edilmelidir.

Hazine veya kamu garantili menkul kıymetler kredi limitinde nasıl ele alınır?

Bankanın devlet iç borçlanma senedi veya Kanunda belirtilen kamu otoritelerince çıkarılmış ya da ödeme garantisi verilmiş kıymetleri satın alması m.48 bakımından kredi sayılan risk yaratabilir; ancak m.55 bu tür belirli işlemleri m.54 limitlerinden istisna edebilir.

İstisnanın hangi ihraççı, garanti ve kıymet türüne uygulandığı güncel Kanun ve BDDK düzenlemesinden doğrulanmalıdır. “Devletle ilişkili” ibaresi tek başına yeterli değildir. Garanti yalnız anaparayı kapsıyor, faiz veya başka yükümlülüğü kapsamıyorsa risk hesabı farklı olabilir.

Yabancı devlet tahvilleri bakımından da ülke ve merkezi yönetim niteliği ile BDDK’nın risk sınıflaması dikkate alınır. Her yabancı ülke tahvili otomatik olarak Türkiye’de kredi limiti istisnası değildir.

Bankalararası işlemler her durumda limit dışında mıdır?

Hayır. Bankalararası mevduat, para piyasası ve diğer karşı taraf işlemleri m.48 anlamında kredi riski doğurabilir. m.55 ve BDDK düzenlemeleri belirli koşulları sağlayan bazı bankalararası veya piyasa altyapısı işlemlerine istisna tanıyabilir; fakat bu, “karşı taraf banka ise limit yoktur” şeklinde genellenemez.

Banka, karşı bankanın kredi değerliliğini, ülke riskini, vadesini ve işlem türünü izlemelidir. Yasal limit istisnası bulunsa bile bankanın kendi karşı taraf risk limiti daha düşük olabilir.

Özellikle yurt dışı bankalarda aynı grup içindeki farklı tüzel kişiler ayrı karşı taraf gibi görünse de ekonomik bağlantı ve ülke riski nedeniyle iç yoğunlaşma limiti uygulanabilir.

Yabancı merkez bankası veya merkezi yönetim işlemleri istisna olabilir mi?

m.55 ve BDDK düzenlemeleri, nitelikleri Kurulca belirlenen yabancı merkezi yönetimler ve merkez bankalarıyla ilgili belirli işlemler için özel istisna sağlayabilir. Bu değerlendirme ülkenin risk sınıfı, para birimi, garanti ve düzenleyici kriterlere bağlıdır.

Yabancı kamu şirketi ile yabancı merkezi yönetim aynı şey değildir. Şirketin yüzde yüz devlete ait olması, otomatik olarak merkezî yönetim istisnasını doğurmayabilir. Hukuki borçlu ve garanti veren doğru tespit edilmelidir.

Ülke notu veya BDDK sınıflaması değişirse daha önce istisna kabul edilen işlemin statüsü yeniden değerlendirilebilir. Banka mevzuat parametrelerini statik bırakmamalıdır.

m.55 istisnası neden müşteri değil işlem bazında uygulanır?

Bir müşterinin aynı anda hem m.55 kapsamında güçlü nakit teminatlı kredisi hem de teminatsız ticari kredisi olabilir. İstisna sadece şartları taşıyan işlemi limit hesabından çıkarır veya düzenlemenin öngördüğü şekilde farklı dikkate alır; müşterinin diğer riskleri m.54 hesabında kalmaya devam eder.

Bu nedenle müşteri ana kartına “limit dışı” işareti vermek tehlikelidir. İstisna kredi sözleşmesi, teminat ve işlem türü seviyesinde tanımlanmalıdır. Aynı müşterinin yeni kredisi otomatik olarak eski işlemin istisnasını miras almamalıdır.

Risk grubu toplamında da aynı yaklaşım uygulanır. Grup şirketlerinden birinin istisna işlemi diğer şirketlerin normal kredilerini limit dışına çıkarmaz.

Kredi sınırı istisnası nasıl belgelenmelidir?

Her istisna işleminde hangi m.55 bendi veya BDDK hükmünün uygulandığı, işlem tutarı, teminat/garanti niteliği ve istisna şartlarının sağlandığını gösteren belgeler dosyada bulunmalıdır. Sadece sistem kodu veya uzman notu yeterli değildir.

Nakit blokajı varsa hesap ve rehin/bloke kaydı; kamu garantisi varsa garanti metni ve yetki; menkul kıymet istisnasında ihraççı ve kıymet türü; yabancı merkezi yönetimde ülke ve düzenleyici sınıflama belgelenmelidir.

İç kontrol, istisna kodlarını periyodik olarak örneklemeli ve dayanak belgelerin güncelliğini test etmelidir. Çok sayıda istisna manuel giriliyorsa hata veya kötüye kullanım riski yüksektir.

İstisna şartları sonradan ortadan kalkarsa ne olur?

Kredi teminatı serbest bırakılır, kamu garantisi sona erer, kıymetin hukuki statüsü değişir veya BDDK ülke/işlem sınıflamasını güncellerse işlem artık m.55 istisnasını karşılamayabilir. Bu durumda risk yeniden m.54 limit hesabına alınmalıdır.

Yeniden dahil etme sonucu tek kişi veya risk grubu sınırı aşılırsa m.47’deki sonradan oluşan aşım süreci ve BDDK düzenlemeleri uygulanır. Banka değişikliği tespit ettiği anda yeni kullandırımları ve toplam riski değerlendirmelidir.

Teminat veya garanti bitiş tarihleri sistemde otomatik uyarıya bağlanmalıdır. “Kredi vadesiyle aynı tarihte bitecek” varsayımı yerine gerçek sözleşme tarihi takip edilmelidir.

m.55 istisnaları banka limit sisteminde nasıl kontrol edilmelidir?

Limit motoru önce m.48’e göre toplam kredi riskini hesaplamalı, m.49’a göre risk grubunu birleştirmeli ve yalnız hukuki şartları kanıtlanmış m.55 istisnalarını işlem bazında ayırmalıdır. Sonuç m.54 ve bankanın iç limitleriyle karşılaştırılmalıdır.

İstisna parametresini değiştirme yetkisi kredi kullandıran satış personelinde olmamalıdır. Hukuk/uyum/risk kontrolü veya ayrı yetkili birim onayı gerektiren iş akışı kurulmalıdır.

İç denetim, yüksek tutarlı istisna işlemlerini özellikle incelemelidir. Yanlış istisna tek bir müşterinin gerçek riskini %25 sınırının çok altında göstererek ciddi mevzuat ihlali yaratabilir.

Uygulamada sık yapılan hatalar

Birinci hata, müşteriye bir kez m.55 istisnası uygulanınca bütün kredilerini limit dışı saymaktır. İkinci hata, nakit teminatın hukuken bloke edilip edilmediğini kontrol etmemektir. Üçüncü hata, kamu payı olan ticari şirketi merkezi kamu kurumu gibi değerlendirmektir.

Dördüncü hata, yabancı banka veya devlet riskini koşulsuz istisna kabul etmektir. Beşinci hata, garanti veya teminat süresi sona ermesine rağmen sistemde istisna kodunu açık bırakmaktır. Altıncı hata, istisna gerekçesini dosyada Kanun/BDDK hükmüyle eşleştirmemektir.

Yedinci hata, istisna statüsü kaybolduğunda m.54 oranını yeniden hesaplamamaktır. Sekizinci hata, satış birimine kontrolsüz istisna kodu verme yetkisi tanımaktır.

5411 m.55 için 12 maddelik kontrol listesi

1. m.55 ve BDDK düzenlemelerindeki güncel istisna listesini merkezi envanterde tutun.
2. İstisnayı müşteri değil işlem bazında uygulayın.
3. Nakit/likit teminatın hukuki blokajını ve değerini doğrulayın.
4. TCMB/Hazine/kamu işlemlerinde borçlu ve garanti veren statüsünü belgeleyin.
5. Menkul kıymetin ihraççı ve garanti niteliğini doğru sınıflandırın.
6. Bankalararası işlemlerde özel istisna şartlarını tek tek kontrol edin.
7. Yabancı merkezi yönetim/merkez bankası statüsünü BDDK kriteriyle eşleştirin.
8. Her istisna için Kanun/BDDK dayanağını dosyada saklayın.
9. Teminat ve garanti bitiş tarihlerini otomatik uyarıya bağlayın.
10. İstisna şartı kaybolunca riski derhal m.54 hesabına dahil edin.
11. Aşım oluşursa m.47 sürecini uygulayın.
12. İç denetimde yüksek tutarlı istisna işlemlerine özel örneklem yapın.

İç bağlantılar

• Kredi sınırları – m.54
• Kredi sayılan işlemler – m.48
• Limit aşımı – m.47

Resmî kaynaklar

m.55 istisnalarının güncel ve tam listesi için BDDK – Kanunlar, BDDK – Bankacılık Kanununa İlişkin Düzenlemeler ve Mevzuat Bilgi Sistemi – 5411 sayılı Kanun esas alınmalıdır.

Sık sorulan sorular

1. m.55 bütün kamu şirketlerini kredi sınırı dışında mı bırakır?

Hayır. Kanunda ve BDDK düzenlemelerinde belirtilen kurum, garanti ve işlem nitelikleri somut olarak bulunmalıdır.

2. Nakit teminatlı kredi %25 limite hiç girmez mi?

Yalnız m.55/BDDK’daki şartları tam karşılayan işlem için istisna uygulanabilir; teminatın hukuki ve ekonomik koşulları kontrol edilir.

3. Bir müşterinin tek kredisi istisnaysa diğer kredileri de istisna olur mu?

Hayır. İstisna işlem bazındadır.

4. Hazine kıymetleri özel statüde mi?

Kanunda sayılan kamu menkul kıymetleri ve garantileri m.55 kapsamında özel olarak düzenlenir; güncel metin işlem bazında kontrol edilmelidir.

5. Bankalararası bütün krediler limit dışı mı?

Hayır. Sadece Kanun ve BDDK düzenlemesindeki özel şartları sağlayan işlemler istisna olabilir.

6. Yabancı devlet tahvili otomatik istisna mı?

Hayır. Ülke, merkezi yönetim/merkez bankası niteliği ve BDDK kriterleri dikkate alınır.

7. Teminat serbest bırakılırsa ne olur?

İstisna dayanağı ortadan kalkabilir ve risk m.54 limit hesabına yeniden dahil edilir.

8. İstisna nedeniyle limit aşımı sonradan oluşabilir mi?

Evet. İstisna kaybolduğunda toplam risk %25 veya diğer özel sınırı aşarsa m.47 süreci değerlendirilebilir.

9. İstisna dayanağı yazılı olmalı mı?

Evet. Hangi m.55/BDDK hükmünün uygulandığı ve şartların nasıl sağlandığı denetlenebilir biçimde belgelenmelidir.

10. Banka kendi iç limitini istisna işleme yine uygulayabilir mi?

Evet. Yasal istisna bulunsa bile banka risk iştahı kapsamında daha ihtiyatlı iç karşı taraf limiti kullanabilir.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →