Patent Sahibinden Önce Lisans İstenmesi Zorunlu mu? SMK 129/2 Zorunlu Lisans Şartı (2026)
Kısa ve net cevap: Patentte zorunlu lisans talebinden önce kural olarak patent sahibinden makul ticari şartlarla sözleşmeye dayalı lisans istenmesi ve bu talebin makul süre içinde sonuçsuz kalması gerekir. Ancak 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (“SMK”) m.129/2, iki açık istisna öngörür: acil durumlarda ve patent sahibinin patenti kullanırken rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyette bulunması nedeniyle zorunlu lisans istendiğinde önce gönüllü lisans talep edildiğini gösteren kanıt aranmaz. Zorunlu lisans, patent sahibinin hakkını ortadan kaldırmaz; kanunda sayılan şartlarla ve belirlenen kapsamda üçüncü kişiye kullanım yetkisi verir.
Kanuni dayanak: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.129-137. Özellikle SMK m.129/2, gönüllü lisans talebi ön şartını, görevli merciyi ve patent sahibinin bir aylık görüş süresini düzenler. Güncel kanun metni için TBMM’de yayımlanan 6769 sayılı Kanun metni ile TÜRKPATENT mevzuat sayfası kontrol edilmelidir.
- SMK 129 zorunlu lisans sistemini nasıl kurar?
- Önce patent sahibinden lisans istemek zorunlu mudur?
- “Makul ticari şart” ne anlama gelir?
- “Makul süre” nasıl değerlendirilir?
- Acil durumda ön lisans talebi neden aranmaz?
- Rekabet ihlalinde hangi merci görevlidir?
- Zorunlu lisans talebine hangi belgeler eklenir?
- Patent sahibinin bir aylık görüş süresi nasıl işler?
- Zorunlu lisans verilirse patent sahibinin hakkı sona erer mi?
- Lisansın bedeli ve kapsamı nasıl belirlenir?
- Zorunlu lisans ile sözleşmeye dayalı lisansın farkı nedir?
- Uygulamada yapılan hatalar ve kontrol listesi
- Sık sorulan sorular
SMK 129 Zorunlu Lisans Sistemini Nasıl Kurar?
Patent hakkı, sahibine buluşun ticari kullanımını kontrol etme ve kanunda belirtilen fiilleri üçüncü kişilere karşı yasaklama yetkisi verir. Bununla birlikte patent hakkı sınırsız değildir. Kanun koyucu; patent konusu buluşun hiç kullanılmaması, birbirine bağımlı patentler, kamu yararı, belirli kamu sağlığı amaçlı ihracat halleri, bitki ıslahçısının önceki patente bağımlılığı ve patentin rekabeti bozacak biçimde kullanılması gibi durumlarda zorunlu lisans mekanizmasını kabul etmiştir.
SMK m.129/1 zorunlu lisansın hangi hukuki sebeplerle gündeme gelebileceğini tek maddede toplar. Kullanmama hali m.130’da, bağımlı patentler m.131’de, kamu yararı m.132’de ayrıntılı düzenlenir. Lisansın hukuki niteliği ve bedeli m.133’te, ek patentler m.134’te, devir m.135’te ve şartların değişmesi m.136’da ayrıca düzenlenir. Dolayısıyla “zorunlu lisans” tek bir sebebe bağlı genel izin değil; farklı hukuki sebepler için ortak bir sonuç doğuran kanuni kurumdur.
Patent hakkının genel kapsamı hakkında önce SMK 85’e göre patent sahibinin yasaklama yetkisi rehberinin incelenmesi faydalıdır. Zorunlu lisans, işte bu yasaklama yetkisinin kanundaki istisnai sebeplerden biri gerçekleştiğinde belirli ölçüde sınırlandırılması sonucunu doğurur.
Önce Patent Sahibinden Lisans İstemek Zorunlu mudur?
SMK m.129/2’nin temel kuralı açıktır. Kullanmama, bağımlı patent veya başka ülkelerdeki kamu sağlığı sorunları nedeniyle eczacılık ürünlerinin ihracatı sebeplerine dayanan zorunlu lisans taleplerinde, talepte bulunan kişi patent sahibinden önce sözleşmeye dayalı lisans istemiş olmalıdır. Bu istemin yalnızca şeklen yapılması yeterli değildir. Kanun, talebin makul ticari şartlar altında yapılmasını ve makul süre içinde lisans alınamamış olmasını arar.
Bu nedenle doğrudan mahkemeye “zorunlu lisans verilsin” talebiyle başvurmak, ön şartın uygulandığı dosyalarda önemli bir eksiklik oluşturur. Talepte bulunan kişinin, patent sahibine yönelttiği lisans önerisini ve sonuçsuz kalan görüşme sürecini belgeleyebilmesi gerekir. E-posta yazışması, noter ihtarnamesi, lisans taslağı, fiyat ve kullanım alanı teklifi, görüşme tutanağı veya karşı tarafın açık ret cevabı bu sürecin ispatında kullanılabilecek belgelerdendir.
Buradaki amaç patent sahibini zorla sözleşme kurmaya mecbur bırakmak değildir. Kanun, önce taraflara piyasa koşullarına uygun gönüllü lisans kurma imkânı tanır; bu yol makul şartlarla sonuç vermediğinde zorunlu lisans mekanizmasına geçilir. Böylece patent hakkının sözleşme serbestisiyle kullanılması öncelikli, kamu müdahalesi ise ikincil yol olarak korunur.
“Makul Ticari Şart” Ne Anlama Gelir?
Kanun tek bir royalty oranı veya sabit ücret belirlemez. “Makul ticari şart” somut patentin ekonomik değeri, teknolojinin sektördeki rolü, lisansın süresi, coğrafi ve teknik kapsamı, beklenen satış hacmi, alternatif teknolojilerin bulunup bulunmaması, lisansın münhasırlık niteliği, gerekli yatırım ve üretim kapasitesi gibi unsurlar birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Patent sahibine piyasa değerinin çok altında, ekonomik olarak anlamsız veya yalnızca zorunlu lisans davasında ön şartı görünürde tamamlamak için gönderilmiş bir teklif yapılması güvenli değildir. Talepte bulunanın gerçek bir sözleşme iradesi göstermesi gerekir. Aynı şekilde patent sahibinin de talebi sırf sürüncemede bırakmak için karşılıksız veya ölçüsüz şartlar ileri sürmesi, sonraki zorunlu lisans incelemesinde önem taşıyabilir.
Örneğin üretim teknolojisinin bütün bir fabrikanın ana girdisini oluşturduğu durumla, sınırlı bir ürün serisinde kullanılacak patent için yapılacak teklif aynı ekonomik çerçevede kurulmaz. Lisans bedeli belirlenirken patentin tek başına ekonomik değeri ile lisans alanın kendi üretim, marka, dağıtım ve pazarlama katkısı birbirinden ayrılmalıdır.
“Makul Süre” Kaç Gündür?
SMK m.129/2, gönüllü lisans talebinin kaç gün içinde cevaplandırılacağını sabit bir sayı ile belirlemez. Bu nedenle “makul süre” her dosyanın koşullarına göre değerlendirilir. Teknolojinin karmaşıklığı, lisans kapsamının genişliği, teknik bilgi paylaşımı, tarafların finansal inceleme ihtiyacı, patent portföyünün büyüklüğü ve görüşmelerin gerçekten ilerleyip ilerlemediği dikkate alınır.
Buna karşılık sürenin belirsiz olması, patent sahibinin aylarca hiçbir cevap vermeden süreci sınırsız biçimde askıda tutabileceği anlamına gelmez. Talepte bulunan kişi teklifini açık, ölçülebilir ve cevaplanabilir şekilde iletmeli; lisans bedeli, kullanım alanı, süre ve üretim hacmi gibi temel unsurları somutlaştırmalıdır. Bu yapılmış ve patent sahibi objektif olarak yeterli sürede cevap vermemişse sonuçsuzluk iddiası güçlenir.
Uygulamada başvurudan önce kronolojik bir dosya hazırlanması yararlıdır: ilk lisans talebi, teslim/tebliğ kaydı, karşı teklif, toplantı tarihleri, ek bilgi talepleri ve nihai cevap ayrı ayrı saklanmalıdır. Böylece “makul süre” tartışması soyut iddiadan çıkarılıp belgeye bağlanır.
Acil Durumda Önceden Lisans Talebi Gerekir mi?
Hayır. SMK m.129/2, acil durumlarda patent sahibinden önce sözleşmeye dayalı lisans istenmiş olmasına ilişkin kanıtı aramaz. Bu istisnanın anlamı, acil ihtiyacın niteliği gereği gönüllü lisans görüşmelerinin tamamlanmasını beklemenin korunan kamu veya toplumsal menfaat bakımından kabul edilemeyeceği hallerdir.
Ancak “acil durum” ibaresi, ticari takvim sıkışıklığını veya başvuru sahibinin kendi sözleşme planlamasını geciktirmiş olmasını otomatik olarak kapsamaz. İstisna dar değerlendirilmelidir. Talepte bulunanın acil durumu somut olgularla ortaya koyması, ihtiyacın neden bekleyemeyeceğini ve talep edilen lisans kapsamının bu ihtiyacın giderilmesiyle orantılı olduğunu açıklaması gerekir.
Acil durum istisnası yalnızca ön görüşme şartını ortadan kaldırır; zorunlu lisansın diğer kanuni koşullarını ortadan kaldırmaz. Yetkili merci, hukuki sebebin gerçekten var olup olmadığını ve lisansın süresi, bedeli, kullanım alanı gibi şartları yine inceler.
Rekabeti Engelleyici Patent Kullanımında Ön Talep Şartı Var mı?
SMK m.129/1-e, patent sahibinin patenti kullanırken rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyetlerde bulunmasını ayrı bir zorunlu lisans sebebi olarak düzenler. Aynı maddenin ikinci fıkrasında bu sebebe dayanan zorunlu lisans bakımından önceden gönüllü lisans talep edildiğini gösteren kanıt aranmadığı açıkça belirtilmiştir.
Bu dosyaların önemli özelliği görevli merci bakımından ortaya çıkar. Kullanmama ve bağımlı patent gibi sebeplerde mahkeme devreye girerken, rekabeti bozucu patent kullanımı sebebine dayanan zorunlu lisans talebi Rekabet Kurumuna yöneltilir. Dolayısıyla aynı “zorunlu lisans” kavramı altında farklı usuller vardır.
Patent sahibinin piyasada güçlü konumda bulunması tek başına zorunlu lisans için yeterli değildir. Rekabet hukukuna aykırı davranışın somut olarak ortaya konulması gerekir. Bağlama satış, ayrımcı lisanslama, rakipleri dışlayıcı şartlar, vazgeçilmez teknolojiye erişimin rekabeti bozacak şekilde engellenmesi veya lisans koşullarının pazar kapatma etkisi doğurması gibi iddialar rekabet hukuku ölçütleriyle incelenir.
Rekabet hukuku içerikleri için Ticaret ve Sözleşmeler Hukuku arşivi ile sitedeki rekabet hukuku rehberleri birlikte değerlendirilebilir.
Zorunlu Lisans Talebine Hangi Belgeler Eklenmelidir?
Dosyanın içeriği zorunlu lisans sebebine göre değişir; ancak patent sicil kaydı, patent numarası, patent istemlerinin güncel hali, talep edilen kullanım alanı, teknik ve ekonomik gerekçe, lisansın öngörülen süresi, üretim kapasitesi ve lisans bedeline ilişkin yaklaşım temel belgeler arasındadır. Ön görüşme şartının uygulandığı dosyada ayrıca gönüllü lisans talebinin yapıldığını ve makul sürede sonuç alınamadığını gösteren belgeler eklenir.
Bağımlı patentte sonraki patentin önceki patent kullanılmadan işletilemeyeceğini gösteren teknik karşılaştırma; kullanmama halinde pazar ve kullanım verileri; kamu sağlığı amaçlı ihracatta uluslararası düzenlemelerin aradığı belgeler; rekabet dosyasında ise ilgili pazar, pazar gücü ve rekabeti bozucu davranışa ilişkin ekonomik deliller önem kazanır.
Belge sunumunda “patent sahibi lisans vermedi” cümlesi tek başına yeterli bir dosya oluşturmaz. Hangi tarihte ne teklif edildiği, patent sahibinin ne cevap verdiği ve tarafların hangi noktada anlaşamadığı anlaşılır olmalıdır.
Patent Sahibinin Bir Aylık Görüş Süresi
SMK m.129/2’ye göre mahkeme, zorunlu lisans talebinin ve eklerinin örneğini patent sahibine gecikmeksizin gönderir. Patent sahibine delilleriyle birlikte görüş sunması için bildirimden itibaren bir ay süre tanınır. Bu süre, yargısal sürecin savunma ve karşı delil aşaması bakımından önemlidir.
Patent sahibi bu aşamada zorunlu lisans sebebinin oluşmadığını, patentin kullanıldığını, lisans görüşmelerinin halen gerçek biçimde sürdüğünü, teklifin makul ticari şart taşımadığını veya talep edilen kapsamın gereğinden geniş olduğunu ileri sürebilir. Kullanım kayıtları, üretim ve satış verileri, lisans sözleşmeleri, yatırım planları ve teknik belgeler savunmanın niteliğine göre dosyaya sunulur.
Bir aylık görüş süresi ile başvuru öncesindeki “makul süre” aynı kavram değildir. İlki mahkemenin bildirimi üzerine kanundan doğan savunma süresidir; ikincisi tarafların gönüllü lisans görüşmesinin sonuçsuz kaldığının değerlendirilmesinde kullanılan esnek ölçüttür.
Zorunlu Lisans Verilirse Patent Hakkı Sona Erer mi?
Hayır. Zorunlu lisans, patentin hükümsüzlüğü veya iptali değildir. Patent sahibi hakkını korumaya devam eder; ancak lisans alan, karar veya düzenleme ile belirlenen çerçevede patent konusu buluşu kullanma yetkisi kazanır. Patent sahibi diğer üçüncü kişilere karşı patent hakkını ileri sürebilir ve kanuni şartlara göre lisans bedeli talep eder.
SMK m.133’e göre zorunlu lisans kural olarak inhisari değildir. Kamu yararı gerekçesiyle verilen zorunlu lisansların ise kanundaki şartlarla inhisari olması mümkündür. Lisansın süresi, kullanım alanı ve bedeli somut dosyaya göre belirlenir. Böylece zorunlu lisans, patent hakkını bütünüyle ortadan kaldırmak yerine belirli bir kullanım izni oluşturur.
Lisans Bedeli Nasıl Belirlenir?
SMK m.133, mahkemenin zorunlu lisans bedelini belirlerken patentin ekonomik değerini dikkate alacağını düzenler. Ekonomik değer belirlenirken teknolojinin piyasadaki konumu, kalan patent süresi, muhtemel satış hacmi, teknolojik ikame imkânı, önceki lisanslar, araştırma-geliştirme katkısı ve lisansın fiili kapsamı incelenebilir.
Zorunlu lisans ücretsiz lisans değildir. Kanunun amacı, şartları oluştuğunda gerekli erişimi sağlarken patent sahibinin ekonomik hakkını da korumaktır. Talepte bulunan kişi bu nedenle yalnız “lisans verilsin” demekle kalmamalı; makul bir bedel sistemine ilişkin ekonomik veri de sunmalıdır.
Öte yandan zorunlu lisans alanın alt lisans verme yetkisi kural olarak yoktur. İthalat yetkisi de m.133’te sınırlanmıştır. Bu sınırlamalar, zorunlu lisansın belirli ihtiyacı gidermek için öngörüldüğünü ve serbestçe devredilebilir ticari varlık gibi kullanılamayacağını gösterir.
Sözleşmeye Dayalı Lisans ile Zorunlu Lisansın Farkı
Sözleşmeye dayalı lisans, patent sahibi ile lisans alanın iradeleriyle kurulur. Taraflar kanunun emredici hükümlerine aykırı olmamak kaydıyla bedel, süre, bölge, kullanım alanı, alt lisans, teknik destek, gizlilik, kalite kontrolü ve diğer koşulları serbestçe düzenleyebilir.
Zorunlu lisans ise tarafların anlaşamaması veya kanunda öngörülen özel sebeplerin gerçekleşmesi üzerine yetkili merci kararıyla doğar. Kapsamı ve hukuki sınırları SMK m.129-137 tarafından belirlenir. Bu nedenle ticari müzakeredeki “lisans vermek istemiyorum” iradesi mutlak değildir; fakat zorunlu lisans da sırf başvuru sahibinin teknolojiye ihtiyaç duyması nedeniyle doğmaz.
Uygulamada Sık Yapılan Hatalar
Birinci hata, zorunlu lisansı patentin iptali gibi değerlendirmektir. İkinci hata, her dosyada doğrudan mahkemeye başvurulabileceğini düşünmektir. Rekabeti bozucu patent kullanımı sebebinde yetkili merci Rekabet Kurumudur; kamu yararı sebebinde ise m.132’de ayrı mekanizma vardır.
Üçüncü hata, gönüllü lisans talebini göstermelik bir ihtarla sınırlamaktır. Ön şartın uygulandığı dosyada teklifin makul ticari koşullara dayandığı ve gerçek bir sözleşme iradesi taşıdığı gösterilmelidir. Dördüncü hata, lisansın hangi patent istemlerini, hangi ürünü ve hangi kullanım alanını kapsamasının istendiğini somutlaştırmamaktır.
Beşinci hata, teknik ve ekonomik delilleri birbirinden kopuk sunmaktır. Zorunlu lisans talebi hem patent hukukuna hem de çoğu zaman sektör ekonomisine ilişkindir. Teknik bağımlılık, pazar ihtiyacı, üretim kapasitesi ve bedel hesabı birbirini destekleyen dosya kurgusuyla açıklanmalıdır.
Başvuru Öncesi Kontrol Listesi
- Patent sicil kaydı ve güncel istemler kontrol edildi mi?
- Zorunlu lisans sebebi SMK m.129/1’deki bentlerden biriyle açıkça eşleştirildi mi?
- Önceden gönüllü lisans talebi şartı bu dosyada uygulanıyor mu?
- Uygulanıyorsa makul ticari şartlarla yazılı teklif yapıldı mı?
- Teklifin tebliği ve görüşme süreci belgeli mi?
- Acil durum veya rekabet ihlali istisnasına dayanılıyorsa somut gerekçe hazır mı?
- Talep edilen lisansın süre, teknik kapsam ve kullanım alanı net mi?
- Bedel için ekonomik dayanak ve karşılaştırılabilir veriler hazır mı?
- Görevli merci doğru belirlendi mi?
- Patent sahibinin muhtemel savunmalarına karşı teknik ve ticari belgeler toplandı mı?
Sık Sorulan Sorular
Patent sahibi lisans vermeyi reddederse otomatik olarak zorunlu lisans çıkar mı?
Hayır. Ret, yalnızca bazı dosyalarda ön görüşme şartının sonuçsuz kaldığını gösterebilir. Ayrıca SMK m.129/1’de sayılan zorunlu lisans sebeplerinden birinin gerçekleşmesi gerekir.
Zorunlu lisans için mutlaka noter ihtarı gerekir mi?
Kanun yalnız noter ihtarını zorunlu şekil olarak belirlemez. Ancak gönüllü lisans talebinin içeriğini ve ulaştığını ispatlayan güvenilir yazılı kayıt bulunmalıdır.
Makul süre tam olarak bir ay mıdır?
Hayır. Gönüllü lisans görüşmesindeki makul süre için kanunda sabit gün sayısı yoktur. Bir aylık süre, mahkemenin zorunlu lisans talebini bildirmesinden sonra patent sahibinin görüş sunacağı ayrı kanuni süredir.
Acil durumda patent sahibinden önce lisans istemek gerekir mi?
SMK m.129/2’ye göre acil durumda önceden sözleşmeye dayalı lisans talep edildiğini gösteren kanıt aranmaz. Diğer zorunlu lisans şartları yine incelenir.
Rekabet ihlaline dayalı zorunlu lisansı mahkeme mi verir?
SMK m.129/1-e kapsamındaki patent kullanımı nedeniyle zorunlu lisans talebi Rekabet Kurumuna yöneltilir.
Zorunlu lisans ücretsiz midir?
Hayır. SMK m.133 uyarınca lisans bedeli ve diğer şartlar belirlenir; patentin ekonomik değeri dikkate alınır.
Zorunlu lisans alan başkasına alt lisans verebilir mi?
Kural olarak hayır. SMK m.133, zorunlu lisans alanın alt lisans verme hakkının bulunmadığını düzenler.
Zorunlu lisans patent sahibinin hakkını sona erdirir mi?
Hayır. Patent yürürlükte kalır. Lisans alan yalnız belirlenen kapsamda kullanım yetkisi kazanır.
Kullanılmayan her patent için hemen zorunlu lisans istenebilir mi?
Hayır. Kullanılmama sebebinde SMK m.130’daki üç yıllık/dört yıllık süreler ve kullanım ölçütleri ayrıca uygulanır. Bu konu için sitedeki Fikri Mülkiyet ve Telif Hukuku arşivi takip edilebilir.
Patent davasında teknik bilirkişi gerekir mi?
Teknik bağımlılık, patent istemleri ve kullanım biçimi uyuşmazlığın merkezindeyse uzman incelemesi önem taşır. Her dosyada ihtiyaç somut uyuşmazlığın niteliğine göre mahkemece değerlendirilir.
Sonuç
SMK m.129/2’nin sistemi iki aşamalıdır: Ön görüşme şartının uygulandığı dosyalarda önce patent sahibinden makul ticari şartlarla lisans istenir; sonuç alınamazsa zorunlu lisans talebine geçilir. Acil durum ve rekabeti bozucu patent kullanımı istisnaları, bu ön aşamayı kaldırır. Buna rağmen zorunlu lisansın hukuki sebebi, görevli merci, kapsamı ve bedeli mutlaka ayrı ayrı ispatlanmalıdır.
Hukukçu incelemesi ve güncellik: Bu içerik 22 Eylül 2026 tarihinde 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.129-137 esas alınarak hazırlanmıştır. Somut patent dosyasında sicil kayıtları, patent istemlerinin güncel hali ve ilgili sektör verileri ayrıca incelenmelidir.
Yazar: Avukat Halil BAKIRCI – Mersin Barosu Sicil No: 3472. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu. İletişim · Hizmetlerimiz
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
