Enerji ve Karbon Piyasasında Fiyatı Yapay Seviyeye Taşımak Manipülasyon mu? | Yönetmelik m.9/1-b (2027)
Kısa ve net cevap: Evet. Yönetmelik m.9/1-b, bir veya birden fazla kişinin tek başına ya da birlikte hareket ederek enerji veya çevre ürünlerinin fiyatını yapay bir seviyeye getiren veya getirmesi muhtemel olan teklif ve işlem davranışlarını piyasa manipülasyonu kapsamında düzenler. Ancak madde, piyasa katılımcısının davranışının meşru bir sebebe dayanması ve kabul görmüş piyasa uygulamalarına uygun olması hâlini ayrıca dikkate alır. Bu nedenle yüksek veya düşük fiyat tek başına “yapay fiyat” sonucu doğurmaz; fiyat davranışının gerçek ekonomik koşullardan koparılıp koparılmadığı, işlemlerin gerekçesi ve piyasa uygulamalarına uygunluk somut kayıtlarla değerlendirilir.
- m.9/1-b’nin hukuki dayanağı
- Yapay fiyat seviyesi nedir?
- Yüksek fiyat her zaman yapay mıdır?
- Düşük fiyat her zaman yapay mıdır?
- Tek başına hareket
- Birlikte hareket
- Teklif ve işlem davranışının etkisi
- Meşru sebep ve kabul görmüş piyasa uygulaması
- m.9/1-a ile farkı
- Algoritmik ticaret
- Gözetim ve yaptırım
- Sık sorulan sorular
Yürürlük tarihi ve resmî kaynak
Enerji Piyasalarında ve Çevresel Piyasalarda Şeffaflığa ve Piyasa Bozucu Davranışlara İlişkin Yönetmelik 14 Şubat 2026 tarihli ve 33168 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. 23 Mayıs 2026 tarihli değişiklikle yürürlük tarihi 1 Ocak 2027 olarak değiştirildi. m.9/1-b’deki yapay fiyat seviyesine ilişkin manipülasyon yasağı bu tarihten itibaren uygulanacaktır.
Resmî metin için 14 Şubat 2026 tarihli Resmî Gazete, EPDK’nın güncel mevzuat duyurusu için EPDK Yönetmelik sayfası ve yürürlük değişikliği için 23 Mayıs 2026 tarihli Resmî Gazete esas alınmalıdır. Kapsamdaki organize piyasalar için 2027 kapsam rehberimizi inceleyebilirsiniz.
m.9/1-b neyi yasaklar?
Madde, teklif ve işlem davranışının fiyatı yapay bir seviyeye getirmesi veya böyle bir sonuca yol açmasının muhtemel olmasına odaklanır. Buradaki korunan değer, piyasa fiyatının gerçek arz, talep, maliyet, kapasite, risk ve diğer ekonomik koşullar çerçevesinde oluşmasıdır. Piyasa davranışı bu oluşumu yapay biçimde bozuyorsa manipülasyon riski doğar.
Yönetmelik sonucun mutlaka kalıcı olmasını şart koşmaz. Fiyatın kısa süre için dahi gerçek ekonomik koşulları yansıtmayan düzeye itilmesi somut olayda incelenebilir. Ayrıca madde “getirmesi muhtemel” davranışı da kapsadığı için yalnız gerçekleşmiş fiyat sonucu üzerinden değerlendirme yapılmaz.
“Yapay fiyat seviyesi” sabit bir rakam mıdır?
Hayır. Yönetmelik belirli ürün için “şu fiyatın üstü veya altı yapaydır” şeklinde sabit eşik koymaz. Yapaylık, fiyatın piyasa koşulları ve gerçek ekonomik gerekçelerle ilişkisinin somut değerlendirilmesini gerektirir. Elektrik, doğal gaz, emisyon veya diğer çevre ürünlerinin fiyat dinamikleri birbirinden farklı olabilir.
Bu nedenle uyum incelemesi fiyatın yalnız seviyesine bakmamalıdır. Teklif miktarı, piyasa derinliği, işlem sıklığı, üretim/tüketim portföyü, maliyet ve kapasite verileri, ilgili ürünün likiditesi, diğer piyasalardaki fiyatlar ve işlem davranışının zamanı birlikte ele alınmalıdır.
Yüksek fiyat her zaman yapay fiyat mıdır?
Hayır. Enerji piyasalarında kıtlık, kapasite kısıtı, yüksek marjinal maliyet, beklenmedik talep artışı veya sistem koşulları yüksek fiyatlara yol açabilir. Fiyatın yüksek olması tek başına m.9/1-b ihlali oluşturmaz. Esas sorun, teklif/işlem davranışının fiyatı gerçek ekonomik koşullardan kopuk bir seviyeye taşımaya yönelik olup olmadığıdır.
Şirket yüksek fiyat teklifinin gerçek gerekçesini işlem anında belgeleyebilmelidir. Yakıt maliyeti, kapasite durumu, dengeleme riski, emisyon maliyeti veya sözleşmesel yükümlülük gibi somut veriler varsa bunlar sonradan değil, işlem sürecinde kayıt altına alınmalıdır.
Düşük fiyat her zaman manipülasyon mudur?
Hayır. Belirli piyasalarda negatif veya çok düşük fiyatların ekonomik ve teknik gerekçeleri bulunabilir. Üretim tesislerinin teknik sınırları, duruş/başlatma maliyetleri, portföy dengesi veya başka piyasa koşulları düşük teklifleri açıklayabilir. m.9/1-b bakımından yine yapay fiyat oluşturma davranışı ve gerekçesi incelenir.
Şirket, alışılmadık fiyat seviyelerinde otomatik uyum alarmı üretebilir; ancak alarm ihlal kararı değildir. Uyum birimi fiyatın portföy ve maliyet kayıtlarıyla açıklanıp açıklanamadığını, davranışın piyasa etkisini ve varsa diğer hesaplarla koordinasyonu incelemelidir.
Tek bir piyasa katılımcısı yapay fiyat davranışı gerçekleştirebilir mi?
Evet. m.9/1-b tek başına hareketi de birlikte hareketi de kapsar. Bu nedenle manipülasyon için mutlaka iki veya daha fazla şirketin anlaşması şart değildir. Piyasa gücü veya işlem büyüklüğü bulunan tek katılımcının teklif ve işlemleri somut koşullarda fiyat üzerinde yapay etki yaratabilir.
Tek katılımcı incelemesinde işlem büyüklüğü, piyasa likiditesi, katılımcının ilgili ürün veya teslim dönemindeki konumu ve tekliflerin fiyat oluşumuna etkisi önem taşır. Ancak büyük piyasa payı tek başına manipülasyon değildir; davranışın m.9/1-b unsurlarını taşıması gerekir.
Birden fazla kişinin birlikte hareket etmesi ne anlama gelir?
Madde, birlikte hareket ederek fiyatı yapay seviyeye getiren veya getirmesi muhtemel davranışları açıkça kapsar. Birlikte hareketin değerlendirilmesinde eş zamanlı veya koordineli teklif örüntüleri, iletişim kayıtları, ortak ticaret stratejileri ve hesaplar arasındaki bağlantılar önem taşıyabilir.
Her benzer teklif koordinasyon anlamına gelmez. Piyasa katılımcıları aynı ekonomik veriye bakarak benzer fiyatlandırma kararı verebilir. Düzenleyici incelemede davranışların bağımsız ekonomik gerekçesi ile koordinasyon göstergeleri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Teklif vermek yapay fiyat manipülasyonu için yeterli olabilir mi?
m.9 piyasa manipülasyonu fiillerini teklif ve işlem davranışları üzerinden düzenler. Teklifin gerçekleşme ihtimali, piyasa fiyat oluşumuna etkisi ve ekonomik gerekçesi önemlidir. Gerçek işlem amacı bulunmayan veya fiyatı belirli düzeye çekmeye yönelik teklifler somut olayda m.9/1-b kapsamında değerlendirilebilir.
Şirketin emir yönetim sistemi teklifin verildiği, değiştirildiği ve iptal edildiği zamanı; fiyat, miktar ve teslim dönemi gibi parametreleri; kullanıcı kimliğini ve varsa algoritma kuralını saklamalıdır. Bu kayıtlar fiyat etkisinin nasıl oluştuğunu açıklamak için gereklidir.
m.9/1-a ile m.9/1-b arasındaki fark nedir?
m.9/1-a arz, talep veya fiyat hakkında yanlış veya yanıltıcı sinyal veren ya da vermesi muhtemel davranışa odaklanır. m.9/1-b ise fiyatın yapay bir seviyeye getirilmesi veya getirilme ihtimalini hedefler. Aynı davranış iki farklı sonucu doğurabilir; ancak her bent kendi unsurlarıyla değerlendirilmelidir.
Yanlış/yanıltıcı sinyal konusunu m.9/1-a rehberimizde ayrı işledik. Bu sayfanın odağı yalnız yapay fiyat seviyesidir.
Meşru sebep neden önemlidir?
m.9/1-b, davranışın meşru sebebe dayanması ve kabul görmüş piyasa uygulamalarına uygun olması meselesini hükmün içinde dikkate alır. Bu, piyasa katılımcısının “ticari gerekçem vardı” demesinin otomatik koruma sağladığı anlamına gelmez. Meşru sebep somut, işlemle bağlantılı ve denetlenebilir olmalıdır.
Üretim kısıtı, fiziksel teslim yükümlülüğü, portföy dengesi veya risk limitinin uygulanması gibi gerekçeler somut kayıtlarla gösterilebilir. Ancak sonradan hazırlanmış genel açıklama yerine işlem anındaki veri, politika ve karar kaydı önemlidir.
Kabul görmüş piyasa uygulamasına uygunluk nedir?
Yönetmelik m.9/1-b’de kabul görmüş piyasa uygulamasına atıf yapar. Bunun anlamı, davranışın piyasanın işleyişi ve meşru işlem pratikleriyle uyumlu olup olmadığının değerlendirilmesidir. Sadece “herkes böyle yapıyor” biçimindeki soyut beyan yeterli değildir.
Piyasa işletmecisinin kuralları, EPDK düzenlemeleri, ürünün teknik işleyişi ve şeffaf biçimde uygulanan ticaret pratikleri önem taşır. Bu başlık, ayrı arama niyeti taşıdığı için meşru sebep ve piyasa uygulaması koşullarını ayrı içerikte ayrıntılı incelemek gerekir.
Algoritmik işlem fiyatı yapay seviyeye taşıyabilir mi?
Algoritma kullanılması tek başına manipülasyon değildir. Ancak algoritma, fiyatı yapay seviyeye taşıyacak veya böyle bir etki yaratması muhtemel davranış üretiyorsa m.9/1-b gündeme gelebilir. Şirket algoritmanın tasarımını, risk limitlerini, test sonuçlarını ve değişiklik geçmişini kayıt altına almalıdır.
Özellikle hızlı emir değişikliği, yüksek iptal oranı, farklı hesaplarla koordineli algoritma veya fiyat seviyesini yönlendirmeye yönelik parametreler için önleyici kontroller kurulmalıdır. m.10/e piyasa katılımcısına piyasa bozucu davranışları engellemeye yönelik gerekli tedbirleri alma görevi verir.
Piyasa işletmecisi yapay fiyatı nasıl izler?
m.11/1 her piyasa işletmecisinin yasak teklif ve işlemleri tespit amacıyla piyasa gözetim birimi ve kendine ait gözetim sistemi kurmasını zorunlu kılar. Sistem fiyat hareketi, teklif yoğunluğu, iptal ve işlem örüntüsü gibi verileri analiz edebilir. m.11/2 piyasa işletmecisine katılımcılardan doğrudan bilgi-belge isteme yetkisi tanır.
m.11/3 gözetim sonuçları ve şüpheli durumların EPDK’ya gecikmeksizin bildirilmesini öngörür. Dolayısıyla yapay fiyat şüphesi işlem verisinden tespit edilip düzenleyici incelemeye taşınabilir.
EPDK hangi belgeleri isteyebilir?
m.12/2 EPDK’ya elektronik ortamdaki her türlü bilgi-belgeyi isteme, bilgi sistemlerini inceleme, erişim sağlanmasını talep etme, örnek alma, işlem ve hesapları denetleme, yazılı ve sözlü bilgi alma ve gerektiğinde yerinde inceleme yetkisi verir.
Yapay fiyat dosyasında şirketin maliyet ve kapasite kayıtları, portföy dengesi, risk politikası, işlem talimatları, iletişim, emir logları ve algoritma parametreleri fiyat davranışının meşru ekonomik dayanağını göstermek için önemlidir.
İdarî yaptırım sistemi
m.13/1-ç ve d, m.9 kapsamındaki piyasa manipülasyonu fiilleri için piyasa katılımcısı ve gerçek kişi bakımından ayrı azamî idarî para cezaları düzenler. Üst sınırlar her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında güncellenir.
m.13/2, ihlal yoluyla menfaat sağlanmış veya zarar doğmuşsa cezanın bu menfaat veya zararın iki katından az olamayacağını düzenler. m.13/3 girişim halinde yarıya kadar ceza; m.13/4 ise ağırlık, süre, kusur, piyasa etkisi, tekerrür, net satış hasılatı ve Kurumla işbirliği kriterlerini belirler.
Şirketler için yapay fiyat kontrol listesi
- Alışılmadık fiyat teklifleri için uyum alarmı kurun.
- Yüksek veya düşük fiyatın ekonomik gerekçesini işlem anında kaydedin.
- Maliyet, kapasite ve portföy verisini emir kayıtlarıyla ilişkilendirin.
- Koordineli veya bağlantılı hesap davranışlarını izleyin.
- Algoritma fiyat parametrelerini limitlere bağlayın.
- Teklif değişiklik ve iptal geçmişini saklayın.
- Kabul görmüş piyasa uygulamasına dayanakları belirleyin.
- Meşru sebep savunmasını sonradan değil işlem sırasında belgeleyin.
- Şüphe oluşursa m.10/c uyarınca bildirim yükümlülüğünü değerlendirin.
- EPDK ve piyasa işletmecisi taleplerine tam/doğru yanıt verin.
Sık Sorulan Sorular
Yüksek enerji fiyatı otomatik olarak manipülasyon mudur?
Hayır. Yapay fiyat unsuru ve işlem davranışının gerçek ekonomik gerekçesi incelenir.
Düşük veya negatif fiyat otomatik olarak manipülasyon mudur?
Hayır. Teknik ve ekonomik gerekçeler bulunabilir.
Tek kişi yapay fiyat manipülasyonu yapabilir mi?
Evet. m.9/1-b tek başına veya birlikte hareketi kapsar.
Birlikte benzer teklif vermek otomatik koordinasyon mudur?
Hayır. Bağımsız ekonomik gerekçe ve koordinasyon göstergeleri somut olarak incelenir.
Teklif gerçekleşmeden fiyat etkisi yaratılırsa kapsamda mı?
Davranışın m.9/1-b unsurlarını taşıması halinde teklif davranışı ve girişim incelenebilir.
m.9/1-a ile farkı nedir?
m.9/1-a yanlış/yanıltıcı sinyale; m.9/1-b yapay fiyat seviyesine odaklanır.
Meşru sebep varsa her işlem serbest midir?
Hayır. Madde ayrıca kabul görmüş piyasa uygulamasına uygunluğu da dikkate alır ve somut değerlendirme gerekir.
Algoritma kullanmak manipülasyon mu?
Tek başına hayır; algoritmanın ürettiği davranış m.9/1-b unsurlarını taşıyorsa incelenir.
EPDK maliyet kayıtlarını isteyebilir mi?
m.12/2 kapsamındaki geniş bilgi-belge ve hesap inceleme yetkileri çerçevesinde isteyebilir.
Yönetmelik ne zaman yürürlüğe girer?
1 Ocak 2027 tarihinde.
Sonuç
m.9/1-b, enerji ve çevre ürünlerinin fiyatının gerçek ekonomik koşullardan koparılarak yapay seviyeye taşınmasını veya böyle bir sonucun doğma ihtimalini hedefler. Yüksek ya da düşük fiyat tek başına ihlal değildir; teklif ve işlem davranışının meşru ekonomik gerekçesi, kabul görmüş piyasa uygulamalarına uygunluğu, katılımcının konumu ve piyasa etkisi birlikte değerlendirilir. Şirketler fiyatlandırma kararlarını işlem anında somut veriyle belgelendirmeli ve şüpheli örüntülere karşı önleyici gözetim kurmalıdır.
Yazar: Av. Halil Bakırcı
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
