Eser Sayılmayan Ürün Fotoğrafını Kopyalamak Serbest mi? FSEK 84 Koruması

Bir ürün fotoğrafının telif eseri sayılmaması, aynı dosyanın başka satıcı tarafından serbestçe kopyalanabileceği anlamına gelmez. FSEK m.84, eser niteliğinde olmayan fotoğraflara da açıkça uygulanan ayrı bir koruma düzenler. İşareti, resmi veya sesi bir araca tespit eden ya da ticari amaçla hukuka uygun biçimde çoğaltan veya yayan kişi, aynı kayıttan yararlanılarak üçüncü kişi tarafından yapılan çoğaltma veya yayını kanundaki koşullarla menedebilir. Hüküm, haksız rekabet kurallarına gönderme yapar.

Bu nedenle ürün görseli uyuşmazlığında iki soru ayrılmalıdır: Fotoğraf, eser koruması için gereken özellikleri taşıyor mu; taşımıyorsa mevcut kayıt üzerinden yetkisiz çoğaltma veya yayın için m.84 uygulanıyor mu? 5846 sayılı Kanun’un güncel m.84 metni, ikinci sorunun doğrudan dayanağıdır. Fotoğrafın basitliği, düşük çözünürlüğü veya yalnız ürünü göstermesi, bütün hukuki incelemeyi tek cümleyle sona erdirmez.

Fotoğrafik eser ile eser olmayan fotoğraf ayrımı

FSEK m.1/B, eserde sahibinin hususiyetini ve kanunda sayılan eser türlerine girmeyi arar. M.4 ise estetik değere sahip fotoğrafik eserleri güzel sanat eserleri arasında sayar. Çekimin ışık, kadraj ve kompozisyon özellikleri bu incelemede değerlendirilir. Bir ürün fotoğrafı ticari amaçla hazırlanmış diye eser niteliğinden baştan dışlanamaz; yalnız fotoğraf dosyası olduğu için de otomatik eser kabul edilmez.

Estetik değerin bulunmaması, bütün fotoğraflar bakımından eser korumasının bittiği anlamına da gelmez. FSEK m.2’nin üçüncü bendi, güzel sanat niteliği taşımayan teknik ve bilimsel fotoğraf eserlerini ilim ve edebiyat eserleri arasında düzenler. Bu türde de sahibinin hususiyeti ve ilgili eser grubunun koşulları aranır. Ürünün teknik yapısını açıklayan bir görüntü incelenirken yalnız m.4’e bakılıp doğrudan eser olmadığı sonucuna gidilmemelidir. M.84’e geçmeden önce somut fotoğrafın uygulanabilir eser türleri yönünden değerlendirilmesi tamamlanır.

M.84’ün son fıkrası, eser mahiyetinde olmayan her türlü fotoğraf ile benzer usulle tespit edilen resimler ve sinema ürünlerine de uygulanacağını belirtir. Bu düzenleme, eser niteliği bulunmayan görüntünün hukuken tamamen sahipsiz olduğu iddiasını önler. Fotoğrafın eser niteliği ve telif sahibinin belirlenmesi ayrı incelemedir; burada odak, o eşik sağlanmadığında mevcut kaydın hangi koşullarla korunacağıdır.

FSEK 84 kimlere koruma sağlar?

İlk fıkra iki hukuki konumu ifade eder: İşaret, resim veya sesi bunları nakle yarayan bir araç üzerine tespit eden kişi; yahut ticari amaçlarla hukuka uygun olarak çoğaltan veya yayan kişi. “Ticari maksatlarla haklı olarak” ifadesi çoğaltma ve yayma yoluna ilişkindir. Metni, her tespit yapan kişinin mutlaka tacir olması gerektiği şeklinde daraltmak doğru değildir.

Talepte bulunan kişinin hangi konuma dayandığı açıklanmalıdır. Çekimi gerçekleştiren kişi, görüntüyü ticari katalogda hukuka uygun kullanan işletme ve dosyayı tesadüfen elinde bulunduran kişi aynı hukuki sıfatta değildir. Dosyanın bir bilgisayarda bulunması, tek başına haklı çoğaltma veya yayma yetkisini kanıtlamaz. Sözleşmeler, çekim ilişkisi ve kullanımın dayanağı birlikte ortaya konarak m.84’teki koruma isteyen kişinin konumu belirlenir.

Aynı ürünü yeniden fotoğraflamak ile kaydı almak farklıdır

Madde, aynı işaret, resim veya sesin aynı vasıtadan yararlanılarak çoğaltılması veya yayımlanması üzerinde durur. Bir ürünün daha önce fotoğraflanmış olması, o fiziksel ürünün başka kişi tarafından bağımsız çekimini sırf bu nedenle yasaklamaz. Korumanın konusu ile görüntünün konusu ayrılmalıdır: Mevcut fotoğraf kaydını kullanmak başka, ürünü yeniden ve bağımsız olarak görüntülemek başkadır.

İhtilafta teknik inceleme bu ayrımın somutlaşmasına yarar. Kadrajın, yansımaların, gölgelerin, yüzey izlerinin ve dosya özelliklerinin örtüşmesi mevcut kayıttan yararlanma iddiasıyla ilişkilendirilebilir. Ancak tek bir benzer renk veya aynı ürün modeli kesin kopya kanıtı değildir. Bağımsız çekim savunması bulunduğunda ham çekimler, seri kareler ve üretim dosyaları incelenir. İnceleme, bütün ürün görünümleri üzerinde genel bir tekel kurulmasına dönüşmemelidir.

İnternette açık bulunması kullanım yetkisi verir mi?

Ürün fotoğrafının bir satış sayfasında herkesin görebileceği biçimde yayımlanması, başka satıcıların aynı dosyayı kendi ilanlarına alma yetkisini kendiliğinden oluşturmaz. Görüntünün erişilebilir olmasıyla yeniden çoğaltma ve yayın için hukuki dayanağın bulunması ayrı olgulardır. Arama motoru sonucu, teknik indirme imkânı veya görselin filigransız olması m.84’te genel izin sebebi olarak sayılmamıştır.

Kullanıcı yetkisini üretici materyali, dağıtım sözleşmesi veya başka geçerli kullanım izni üzerinden gösterebilir. Buna karşılık yalnız “internetten aldım” açıklaması, kaydın kimden geldiğini ve kullanımın niçin haklı olduğunu açıklamaz. Dosyanın ilk bulunduğu sayfa ile izin veren kişi aynı olmayabilir. Kaynağın belirlenmesi, izin zincirinin bulunduğu anlamına gelmez; her iki unsur birlikte incelenmelidir.

Aynı ürünün yetkili satıcısı olmak yeterli mi?

Bir ürünün satışına yetkili olmak, başka satıcının kendi hazırladığı görüntü dosyasını kullanma yetkisiyle aynı değildir. Fiziksel ürünün ticari dolaşımı ile onu gösteren belirli kaydın çoğaltılması ayrı işlemlerdir. Bayilik veya dağıtım sözleşmesi, üreticinin sağladığı fotoğrafların kullanımını ayrıca düzenleyebilir. Bu yetkinin kapsamı görülmeden bütün katalogların bütün satıcılara açık olduğu kabul edilemez.

Üreticinin ortak kullanım için sağladığı dosya ile rakip işletmenin kendi çekimi karıştırılmamalıdır. Dosyanın hangi kaynak paketinden alındığı, paket içindeki yetki açıklaması ve kullanım süresi kaydedilmelidir. Aynı ürün kodunun bulunması görsellerin aynı hukuki kaynaktan geldiğini göstermez. Hak sahibi incelemesinde ürünün markası kadar belirli fotoğrafın üretim ve dağıtım ilişkisi de açıklanmalıdır.

Fotoğrafı kırpmak veya arka planı silmek

Kaydın boyutunun değiştirilmesi, kenarının kesilmesi veya arka planının temizlenmesi mevcut fotoğraftan yararlanılmadığını otomatik olarak göstermez. M.84 yönünden soru, üçüncü kişinin aynı kayıttan yararlanarak çoğaltma veya yayın yapıp yapmadığıdır. Teknik değişikliklerin kaynağı ve son üründeki görüntünün hangi bölümlerinin önceki dosyadan geldiği belirlenmelidir.

Bu değerlendirme, her benzer görselin kopya sayılacağı anlamına gelmez. Bağımsız çekim ile mevcut dosya üzerinde yapılan düzenleme somut verilerle ayrılır. Yalnız görüntüdeki değişiklik yüzdesine dayanarak hukuka uygunluk sonucu çıkarılamaz; kanunda belirli oranda değiştirince serbestlik sağlayan bir oran bulunmaz. Düzenlenmiş dosyadaki kullanımın kapsamı ve geçerli izin birlikte değerlendirilmelidir. Teknik düzenleme emeği, başkasının kaydına ilişkin yetki sorusunu kendiliğinden çözmez.

Fotoğraf kaynağını yazmak izin yerine geçer mi?

Kaynak belirtme, görselin nereden alındığını açıklayabilir. Ancak m.84, kaynak adının yazılmasını yetkisiz çoğaltma ve yayını otomatik hukuka uygun hale getiren sebep olarak düzenlemez. Fotoğrafı sağlayan kişinin adıyla satış ilanı açılması, o kişinin kullanım izni verip vermediği sorusunu ortadan kaldırmaz. Kaynak bilgisi ve yetki belgesi farklı işlevlere sahiptir.

Eser niteliği bulunan fotoğrafta adın belirtilmesi ve mali hakların kullanılması ayrıca FSEK hükümlerine tabidir. Sosyal medyada eser fotoğrafını yeniden kullanmak konulu açıklama bu ayrı alanı ele alır. Eser niteliği bulunmayan fotoğrafta ise m.84’ün koruduğu kayıt ve kullanım ilişkisi somutlaştırılmalıdır. İki koruma türü aynı adlandırmayla birbirine karıştırılmamalıdır.

Kullanım izni hangi dosyayı ve mecrayı kapsamalıdır?

İzin değerlendirmesinde görüntünün kimliği anlaşılmalıdır. Dosya adı tek başına değiştirilebilir; görsel önizlemesi, ürün kodu, çekim serisi ve teslim kaydı birlikte belirlilik sağlar. Hangi hesap veya satış kanalı için kullanım verildiği, reklamda kullanılıp kullanılamayacağı ve üçüncü kişilere aktarımın kapsamı açıklaştırılmalıdır. Bu kayıtlar, sonraki kullanımın haklı dayanağını göstermeye yarar.

Burada yalnız m.84’e konu eser olmayan fotoğraf ile ayrıca eser niteliği taşıyan görüntünün hukuki işlemleri aynılaştırılmamalıdır. Her görüntü için eser mali haklarına ilişkin bütün şekil hükümlerini gerekçesiz uygulamak doğru değildir. Öte yandan iznin sözlü verildiği iddiası, kapsamının ispatı sorununu ortadan kaldırmaz. Kullanım yetkisinin açık ve doğrulanabilir belgeyle gösterilmesi, tarafların hangi kaydı hangi amaçla kullanabildiğini belirginleştirir.

Haksız rekabet bağlantısı neden önemlidir?

M.84’ün ikinci fıkrası, ilk fıkraya aykırı davrananlar hakkında haksız rekabet hükümlerinin uygulanacağını söyler. Ayrıca failin tacir olmaması da bu uygulamayı engellemez. Böylece uyuşmazlık, eser niteliği ve eser sahipliğine ait bütün şartlara zorunlu olarak bağlanmadan, kayıt üzerinde kanunun koruduğu menfaat yönünden ele alınır. Ancak ihlal ve talep koşullarının gösterilmesi yine gereklidir.

TTK m.55/1-c-3, kişinin uygun katkısı olmadan başkasının pazarlanmaya hazır çalışma ürünlerini teknik çoğaltma yöntemleriyle devralıp yararlanmasını da düzenler. Bu hüküm, ürün fotoğrafının nasıl hazırlandığı ve nasıl alındığı bakımından ayrı inceleme alanı sunar. Her benzer ilan otomatik bu bende girmez; pazarlanmaya hazır ürün, teknik devralma ve katkı koşulları somut olgularla değerlendirilir.

Eser bulunmadığında hangi talepler ileri sürülür?

TTK m.56 kapsamında fiilin haksızlığının tespiti, haksız rekabetin durdurulması ve sonucu olan maddi durumun ortadan kaldırılması istenebilir. Talep, belirli görselin belirli hesap veya ilandaki kullanımına bağlanmalıdır. Bütün ürün satışlarının engellenmesi ile yetkisiz fotoğraf kullanımının durdurulması aynı kapsamda değildir. Hukuki müdahalenin hedefi, gösterilen ihlal olmalıdır.

Maddi tazminat için m.56/1-d kusur koşulunu arar; zarar ve nedensellik de açıklanır. Davalının haksız rekabet sonucu elde etmesi mümkün görülen menfaatin karşılığına karar verilmesine ilişkin özel hüküm de aynı maddede yer alır. Bu konular, haksız rekabet nedeniyle açılabilecek davalar çerçevesinde değerlendirilir. Fotoğrafın eser olmaması, her talebin reddini gerektirmez; doğru talep dayanağının belirlenmesini gerektirir.

Üç kat telif bedeli otomatik istenir mi?

Eser niteliği bulunmayan fotoğraf için yalnız m.84 ileri sürülerek eser mali haklarına ilişkin bütün parasal sonuçlar otomatik uygulanamaz. M.84’ün açık yönlendirmesi haksız rekabet hükümlerinedir. Bu nedenle maddi talebin hangi hükme, hangi zarara ve hangi hesap yöntemine dayandığı gösterilmelidir. “Fotoğraf kopyalandı, üç kat ücret doğdu” şeklindeki tek aşamalı çıkarım hukuki ayrımları atlar.

Fotoğrafın ayrıca eser olduğu iddiası varsa o nitelik ve ihlal edilen mali haklar ayrı temellendirilir. Aynı dosyada farklı hukuki dayanakların ileri sürülmesi, her birinin koşullarını açıklama yükünü ortadan kaldırmaz. Çekim maliyeti, kullanım karşılığı ve satış kaybı da birbirinden farklı parasal kalemlerdir. İstenen tutarın dayanağı, kullanımın süresi ve ekonomik etkisiyle ilişkilendirilmeli; sabit tazminat sonucu vaat edilmemelidir.

Çekim ve kullanım nasıl ispatlanır?

HMK m.190, özel düzenleme bulunmadığında lehine hak çıkarılan vakıanın ispat yükünü o tarafa verir. Hak sahibi iddiasında çekim dosyaları, teslim kayıtları, katalog sürümleri, sözleşmeler ve yayımlanmış sayfalar birlikte ele alınır. Ham dosyanın bulunması önemli veri sunar; tek dosyanın varlığı bütün hak ilişkisini kesin biçimde açıklamaz.

HMK m.199, fotoğraf ve elektronik verileri belge kapsamına alır. Ancak belge sayılmakla iddianın tartışmasız doğru olması aynı değildir. Dosyanın kaynağı, tarihi ve bütünlüğü incelenir. Karşı tarafın görüntüyü nereden aldığına ilişkin kayıtlar ile davacının üretim belgeleri karşılaştırılır. Satış platformundaki yükleme tarihi, daha önce çekim yapılmadığını veya başka mecrada yayın bulunmadığını tek başına kanıtlamaz.

Görsel silinmeden önce hangi veri korunmalıdır?

İzinsiz kullanım iddiasında yalnız ekran görüntüsü değil, sayfa adresi, hesap veya satıcı bilgisi, ürün kaydı ve görüntünün sunulduğu bağlam saklanmalıdır. İlanın farklı varyantlarında farklı fotoğraflar varsa hangi dosyanın hangi varyantta kullanıldığı açıklanır. Kaydın aynı görüntüden türetildiği ileri sürülüyorsa karşılaştırılabilir dosya sürümleri korunur. Delil dosyası, iddia edilen fiili yeniden anlaşılabilir kılmalıdır.

HMK m.400, görülmekte olan veya ileride açılacak davada ileri sürülecek vakıanın tespiti için belirli işlemlerin yapılmasını istemeye imkân verir. Hukuki yarar aranır; delilin hemen tespit edilmezse kaybolması veya sonradan ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması bu kapsamda düzenlenmiştir. Bu yol, ihlal hakkında önceden kesin hüküm almak değildir. Korunan şey delildir; esas uyuşmazlığın şartları ayrıca incelenir.

Satıcı, ajans ve içerik sağlayıcı ilişkisi

İlan görselini ajansın yüklemesi, kullanılan dosyanın hukuki kaynağını araştırma ihtiyacını kaldırmaz. Satıcı hangi görseli onayladığını, ajans dosyayı hangi kaynaktan aldığını ve sağlayıcı hangi yetkiyi verdiğini belgelemelidir. Aralarındaki sözleşme, dışarıdaki hak sahibinin izni yerine geçmez. Aynı zamanda bütün tarafların sorumluluğu yalnız projede yer almalarına dayanılarak eşit kabul edilemez.

Her kişi bakımından gerçekleştirilen fiil ve talebin hukuki koşulları belirlenir. Ajansın dosyayı üretmesi, yalnız düzenlemesi veya başkasından sağlaması farklı olgulardır. Hizmet bedelinin ödenmesi, izin zincirinin tamamlandığını tek başına göstermez. İç ilişkide masraf ve tazminatın kime ait olduğu sözleşme kapsamında incelenirken, dış ilişkide m.84’ün koruduğu kayıt ve yetkisiz kullanım ayrıca ortaya konur.

Görsel kaldırıldığında uyuşmazlık sona erer mi?

Görselin satış sayfasından kaldırılması devam eden kullanımın kapsamını değiştirir. Önceki çoğaltma ve yayın işlemleri ile bunlardan doğduğu ileri sürülen talepler bu sebeple kendiliğinden yok olmaz. Hak sahibi, hangi tarihler arasında kullanım bulunduğunu ve hangi talebinin devam ettiğini açıklamalıdır. Karşı taraf da kaldırılan dosyayı ve kaldırma tarihini belgeleyerek uyuşmazlığın kapsamını belirginleştirebilir.

İzinli yeni görsele geçilmesi, aynı eski dosyanın reklam paneli, katalog veya başka hesapta kullanılmaya devam edip etmediği sorusundan ayrıdır. Kontrol, tek bir sayfanın görünümüyle sınırlanmamalı; talebin gerçekten hedef aldığı kullanımlar belirlenmelidir. Bununla birlikte bütün internetin kontrol edildiği veya her kopyanın silindiği delilsiz biçimde ileri sürülmemelidir. Sonuç, tespit edilen kullanım ve mevcut yetki üzerinden kurulmalıdır.

Dava açma süresi hangi tarihten hesaplanır?

TTK m.60, m.56’da sayılan davalar için hak sahibinin bu hakların doğumunu öğrendiği günden itibaren bir yıllık ve her hâlde hakların doğumundan itibaren üç yıllık zamanaşımı düzenler. Haksız rekabet fiili aynı zamanda Türk Ceza Kanunu gereğince daha uzun dava zamanaşımına tabi cezayı gerektiren fiil niteliğindeyse uzun süre hukuk davaları için de uygulanır. Her görsel uyuşmazlığında ceza süresinin otomatik geçerli olduğu söylenemez; bu özel koşul gösterilmelidir.

Dosyada çekimin tarihi, karşı tarafın ilk yayın tarihi ve hak sahibinin kullanımı öğrendiği tarih ayrı tutulur. Fotoğrafın yıllar önce çekilmiş olması, başka satıcının sonraki kullanımından doğan talebin başlangıcını tek başına belirlemez. Tek bir paylaşım, tekrarlanan yüklemeler ve devam eden kullanımın somut tarihleri açıklanır. Süre incelemesi, yalnız ihtarnamenin gönderildiği tarihten başlatılmaz. Kullanımın ne zaman öğrenildiğini gösteren mesaj, platform bildirimi veya tarihli inceleme kaydı saklanarak hangi talebin hangi olaya dayandığı gösterilmelidir. Aynı fotoğraf için farklı tarihlerde gerçekleşmiş işlemler tek bir belirsiz zaman aralığına sıkıştırılmamalıdır.

Fotoğraf kullanımının geçici olarak durdurulması

TTK m.61/1, dava açma hakkı bulunan kişinin talebi üzerine mevcut durumun korunmasına, haksız rekabetin önlenmesine ve oluşan maddi durumun kaldırılmasına yönelik ihtiyati tedbirleri düzenler. HMK m.389 uyarınca hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşması, imkânsızlaşması veya gecikmeden sakınca yahut ciddi zarar doğması endişesi somutlaştırılır. Her görsel benzerliği iddiası kendiliğinden platformun kapatılmasına ya da satıcının bütün ürünlerinin engellenmesine dayanak oluşturmaz.

HMK m.390/3, tedbir sebebinin ve türünün açıkça belirtilmesini ve esas bakımından haklılığın yaklaşık ispatını arar. Başvuruda fotoğrafın önizlemesi, dosya kimliği, ilgili ilan adresleri ve izin bulunmadığını gösteren ilişki belgeleri birlikte sunulur. İstenen önlem belirli kaydın kullanımını hedeflemelidir; ürünün hukuka uygun satışını da durduracak daha geniş talebin ayrıca gerekçelendirilmesi gerekir. Delil tespiti görselin mevcut hâlini korurken ihtiyati tedbir devam eden fiile yönelik geçici hukuki koruma sağlar. Bu iki talep aynı başvuruda ileri sürülse bile dayanakları ve beklenen işlemleri ayrı açıklanmalıdır. Tedbir kararı, tazminatın tutarını kesinleştiren nihai hüküm değildir.

Korumanın sınırı ürünün kendisi değildir

FSEK m.84, eser sayılmayan görüntülerin belirli çoğaltma ve yayma fiillerine karşı korunmasını sağlar. Ürünün biçimini, satış hakkını veya aynı nesnenin bütün gelecekteki fotoğraflarını bu gerekçeyle tek kişiye bırakmaz. Ürüne ilişkin marka veya tasarım hakkı bulunması başka hukuki incelemedir. Fotoğraf dosyasına dayanan iddia, koruduğu kaydın sınırını açık tutmalıdır.

Uygun hukuki değerlendirme; tespiti veya haklı ticari kullanımı, aynı kayıttan yararlanmayı, yapılan çoğaltma veya yayını ve istenen sonucun şartlarını birlikte ele alır. Eser niteliği tartışması bu incelemenin bir parçasıdır; bütün korumanın tek kapısı değildir. Ürün fotoğrafını kullanacak işletme, dosyanın görünümünden önce kaynağını ve yetkisini belirleyerek kendi ilanındaki kullanımın dayanağını açıklayabilmelidir.

Sık sorulan sorular

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →