İkinci El CNC Makinesinin Çalışma Saati Düşürülmüşse Alıcının Hakları

İkinci el CNC makinesi, satıcının bildirdiği kullanım süresinden daha fazla çalışmışsa bu fark TBK m. 219 kapsamında bildirilen niteliğin bulunmaması nedeniyle ayıp sorumluluğu doğurur. Ekrandaki sayının farklı olması tek başına kasıtlı müdahaleyi ispatlamaz. Hangi sayacın gösterildiği, kontrol ünitesinin değiştirilip değiştirilmediği, satış öncesi servis geçmişi ve gerçek kullanım süresi teknik delillerle belirlenmelidir. Satıcının ayıbı bilmemesi, m. 219’daki ayıptan sorumluluğunu kendiliğinden kaldırmaz.

Bu yazı, Türkiye içinde ticari amaçla yapılan ikinci el makine satışında yanlış veya gizlenmiş kullanım geçmişini inceler. Makineyi aldıktan sonra yapılan fazla kullanım, kiralık makinenin iade saati ve uluslararası satışın farklı ihbar rejimi aynı konu değildir. Alıcının hakkı, ileri sürdüğü nitelik farkını ve hangi hukuki sonucu istediğini açıkça göstermesine bağlıdır.

Satıcının bildirdiği çalışma saati neden bağlayıcıdır?

TBK m. 219, satıcının alıcıya herhangi bir şekilde bildirdiği niteliklerin satılanda bulunmamasından sorumlu olduğunu düzenler. Bu nedenle kullanım süresinin yalnız imzalı sözleşmede yazılması gerekmez. Satıcı tarafından verilen teklif, ilan, makine tanıtım dosyası veya satış öncesi mesaj da beyanın ispatında kullanılır. Belgenin gerçekten satıcıya ait olduğu ve satılan makineyi gösterdiği doğrulanmalıdır.

Satıcının yalnız ekranda görünen değeri aktarması ile toplam kullanım geçmişini doğrulayarak belirli süre taahhüt etmesi aynı açıklama değildir. Kullanılan sözler, görüşmeler ve teknik kayıtların nasıl sunulduğu TBK m. 19 uyarınca birlikte yorumlanır. “Bakımı yapıldı” açıklaması da makinenin geçmişte az kullanıldığı anlamına kendiliğinden gelmez. Bakımın kapsamı ile çalışılmış süre farklı niteliklerdir.

Yanlış saat bilgisi, makine üretime devam etse bile ekonomik ayıp oluşturur. Kullanım geçmişinin değere, beklenen bakıma ve kalan ekonomik ömre etkisi teknik değerlendirmeyle ortaya konur. Bunun için makinenin mutlaka tamamen arızalanması beklenmez. Buna karşılık farklı adlarla gösterilen iki sayacın sayısal olarak uyuşmaması, ölçtükleri işler belirlenmeden ayıp kabul edilemez.

Ekrandaki sayı hangi çalışma süresini gösteriyor?

İnceleme, makinenin üreticisi, modeli, seri numarası, kontrol ünitesi ve yazılım sürümünün kaydedilmesiyle başlar. Toplam açık kalma süresi, üretim çevrimi, program yürütme veya belirli bir parçanın çalışma süresi farklı kayıtlar olarak tutulmuşsa bunların anlamı ilgili teknik belgelerden belirlenir. Her CNC kontrol sisteminin aynı sayaç yapısını kullandığı varsayılmaz. Ekran başlığının Türkçe çevirisi de özgün parametre tanımıyla karşılaştırılır.

Kontrol ünitesinin veya elektronik kartın değiştirilmiş olması, ekrandaki değerin makinenin bütün ömrünü göstermemesine neden olan teknik bir açıklamadır. Bu açıklamanın doğruluğu parça değişim faturası, servis formu ve önceki kayıtlarla sınanır. Değişim sonrası başlayan sayacın geçmiş kullanım bilgisi saklanmadan toplam makine saati olarak sunulması, satış beyanının doğruluğu bakımından ayrıca değerlendirilir.

Sayaç müdahalesi iddiasında bilirkişiye yalnız “saat düşürülmüş müdür?” sorusu yöneltilmesi yetersizdir. Hangi verinin değiştirildiği, değişikliğin tarihinin belirlenip belirlenemediği, önceki değerin hangi kayıttan doğrulandığı ve müdahalenin servis işlemiyle açıklanıp açıklanmadığı sorulmalıdır. Teknik rapor, kayıt bulunmayan alanları açıkça ayırmalıdır; kesin olarak tespit edilemeyen geçmiş süre tahmini gerçek veri gibi yazılmamalıdır.

Farkın satıştan önce bulunduğu nasıl gösterilir?

Alıcının teslimden sonraki üretimi, satış öncesi kullanım geçmişinden ayrılır. Teslim tutanağındaki sayaç fotoğrafı, makineyi sökmeden önce alınmış video, nakliye belgesi ve devreye alma kaydı aynı seri numarası üzerinden eşleştirilir. Güncel ekranda yüksek değer görülmesi tek başına teslim anındaki beyanın yanlış olduğunu göstermez; aradan geçen kullanımın hesabı da yapılmalıdır.

Önceki kullanıcıya ait servis formları, bakım firmasının tarihli raporları ve satıcının satın alma belgeleri eski kullanım bilgisini doğrular. Bir servis kaydında makine modelinin aynı olması yeterli değildir; seri numarası veya ayırt edici kimlik bilgisi aranır. Aynı modelden birden fazla makinenin bulunduğu işletmelerde kayıt karışıklığı, teknik uyuşmazlığın esasını değiştirebilir.

Alıcı, makineye erişir erişmez geçmiş kayıtların kopyasını almalı ve mevcut durumu korumalıdır. Yazılım güncellemesi, sayaç sıfırlama, kart değişimi veya fabrika ayarına dönüş yapılmadan önce veri kaydı planlanır. Üretim zorunluluğuyla işlem yapılacaksa önceki ve sonraki durum, müdahaleyi yapan kişi ve işlem nedeni tutanağa geçirilir. Delili sonradan üretmeye çalışmak yerine özgün veri korunur.

“İkinci el ve görüldüğü gibi” kaydı hakları kaldırır mı?

İkinci el satış, malın hiç kullanılmamış olması beklentisini ortadan kaldırır; yanlış bildirilen kullanım geçmişini kendiliğinden kabul edilmiş hâle getirmez. TBK m. 222 uyarınca satıcı, alıcının sözleşme kurulurken bildiği ayıplardan sorumlu değildir. Ancak alıcının makinenin eski olduğunu bilmesi, gizlenen gerçek çalışma süresini bildiği anlamına gelmez. Bilginin içeriği ve ne zaman verildiği somut olarak gösterilmelidir.

Yeterli gözden geçirmeyle görülebilecek ayıplarda m. 222’nin ikinci fıkrası uygulanır; satıcı böyle bir ayıbın bulunmadığını ayrıca üstlenmişse sorumluluk devam eder. Belirli bir kullanım süresinin açıkça bildirildiği satışta, alıcının makineyi yerinde görmüş olması o beyanı önemsizleştirmez. Ekranı görmek ile kontrol sistemindeki geçmiş müdahaleyi uzman incelemesiyle ortaya çıkarmak farklı işlemlerdir.

TBK m. 221, satıcının ayıplı devirde ağır kusurlu olması hâlinde ayıp sorumluluğunu kaldıran veya sınırlayan anlaşmayı kesin hükümsüz sayar. Çalışma geçmişini bilerek gizleme kanıtlandığında genel bir “garantisiz satış” kaydı bu korumayı aşamaz. Ağır kusurun varlığı ise sadece alıcının şüphe açıklamasına değil, satıcının bilgisi ve davranışına ilişkin delillere dayanmalıdır.

Ticari satışta bildirim süresi nasıl uygulanır?

Tacirler arasındaki ticari satışta TTK m. 23/1-c açık ve incelemeyle anlaşılabilen ayıplar için özel süreler düzenler. Teslim sırasında açıkça belli olan ayıp iki gün içinde bildirilir. Açıkça belli olmayan ayıplar yönünden alıcı teslimden sonra sekiz gün içinde inceleme veya incelettirme yaparak ayıp ortaya çıkarsa bu süre içinde ihbar etmelidir. Diğer durumlarda TBK m. 223/2 uygulanır.

Olağan incelemeyle ortaya çıkarılamayan sayaç geçmişi sorunu sonradan anlaşılmışsa TBK m. 223/2 gereği hemen bildirim yapılmalıdır. Kesin bilirkişi raporu beklenirken ayıp bildiriminin bütünüyle ertelenmesi doğru değildir. Eldeki servis belgesi, farklı değer, seri numarası ve saptama tarihi yazılarak mevcut uyuşmazlık satıcıya ulaştırılır; teknik inceleme sonucu ayrıca tamamlanır.

TBK m. 225 ağır kusurlu satıcının geç ihbar savunmasıyla sorumluluktan kurtulmasını engeller. Satıcılığı meslek edinen kişilerin bilmesi gereken ayıplar bakımından da aynı hüküm uygulanır. Ancak bütün ikinci el makine satıcılarının her elektronik müdahaleyi kesinlikle bildiği peşinen söylenemez. Mesleki bilgi, erişilebilir kayıtlar ve satışın koşulları incelenir. Ticari satışta ayıp ihbarı rehberi süre rejiminin genel çerçevesini açıklar.

Satıcıya gönderilen yazıda neler bulunmalıdır?

Bildirimde satış ve teslim tarihi, makinenin seri numarası, bildirilen çalışma süresi ve buna aykırı bulunan kayıt gösterilir. Hangi ekranın veya servis belgesinin uyuşmazlığa dayanak olduğu açıklanır. Satıcıdan geçmiş bakım, kart değişimi ve önceki kullanım belgeleri istenir. Teknik sorunu yalnız “makine eski çıktı” şeklinde anlatmak, bildirilen niteliğin ne olduğunu belirsiz bırakır.

Ayıp bildirimi ile sözleşmeden dönme beyanı aynı hukuki işlem değildir. Dönme tercih edilmişse bu irade, makineyi geri vermeye hazır olunduğu bilgisiyle açıkça ifade edilmelidir. Tacirler arasında temerrüt, fesih ve dönme bildirimlerinde TTK m. 18/3’teki yöntemler gözetilir. Tacirler arası ihtar ve bildirim rehberi bu işlemin ispat düzenini anlatır.

Satıcının inceleme için gelmesi, her beyanının ayıbı kabul ettiği anlamına gelmez. Servis tutanağına gözlenen değerler ve değiştirilen parçalar yazılmalı; “kontrol edildi” gibi genel ifadelerle yetinilmemelidir. Satıcının yalnız kontrol ünitesini yenilemesi, daha önce gerçekleşmiş kullanımın ekonomik etkisini kendiliğinden gidermez.

Bedel indirimi, dönme ve değişim hangi koşullarda istenir?

TBK m. 227 alıcıya sözleşmeden dönme, ayıp oranında bedel indirimi, aşırı masraf gerektirmiyorsa ücretsiz onarım ve imkân varsa ayıpsız benzeriyle değiştirme haklarını tanır. Makinenin kullanım geçmişi geri alınamaz. Bu nedenle yalnız sayacı doğru değere ayarlamak, fazla kullanımın aşınma ve değer üzerindeki etkisini ortadan kaldıran bir onarım sayılmaz. Teknik çözümün gerçekte hangi eksikliği giderdiği incelenir.

Makine elde tutulacaksa bedel indirimi talebinde, bildirilen niteliklere sahip makine ile teslim edilen makinenin ekonomik değeri karşılaştırılır. Karşılaştırma aynı model, üretim dönemi, donanım, bakım ve teknik durum üzerinden yapılır. Güncel internet ilanındaki tek fiyat, sözleşmeye aykırılığın yarattığı değer farkını tek başına açıklamaz. Sonradan oluşan piyasa değişimi, teslimde mevcut ayıpla karıştırılmamalıdır.

Dönme talebi de sınırsız değildir. TBK m. 227, durum dönmeyi haklı göstermiyorsa hâkimin onarım veya bedel indirimine karar vermesini öngörür. Buna karşılık gerçek kullanım geçmişinin makinenin ekonomik amacını ve satın alma kararını nasıl etkilediği belgelenmelidir. İkinci el makinenin ayıpsız benzeriyle değişimi ancak fiilen imkân varsa istenir; satıcının stokunda eşdeğer makine bulunduğu varsayılmaz.

Bilerek yanlış saat söylendiyse aldatma hükümleri

Yanlış nitelik beyanından doğan ayıp sorumluluğu ile aldatma farklı hukuki yollardır. TBK m. 36 uyarınca taraf diğerinin aldatması sonucunda sözleşme yapmışsa, yanılması esaslı olmasa bile sözleşmeyle bağlı değildir. Bu yol için satıcının yanıltıcı davranışı ve bunun sözleşmenin kurulmasına etkisi ortaya konmalıdır. Ayıp bulunduğunun kanıtlanması, tek başına satıcının aldatma kastını ispatlamaz.

Sayaç müdahalesi önceki bir malik tarafından yapılmışsa, satıcının ayıp sorumluluğu bakımından m. 219 ayrıca uygulanır. Üçüncü kişinin aldatmasına dayanılarak sözleşmeyle bağlı olunmadığı ileri sürülüyorsa m. 36/2 uyarınca karşı tarafın sözleşme kurulurken aldatmayı bilmesi veya bilecek durumda olması gerekir. Bilinmeyen bir önceki müdahaleyi satıcının bizzat yaptığı kesinliğinde anlatmak hukuken farklı iddiaları karıştırır.

TBK m. 39, aldatmanın öğrenilmesinden başlayarak bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olunmadığının bildirilmesini veya verilen şeyin geri istenmesini arar. Bu süre, makinenin tesliminden başlayan ayıp zamanaşımıyla aynı değildir. Bir yıllık sürede gerekli irade açıklaması yapılmazsa sözleşme onanmış sayılır; hüküm aldatma nedeniyle tazminat hakkının sırf bu onama nedeniyle ortadan kalkmadığını da belirtir.

Makine iade edilirken kullanım ve zarar hesabı

Ayıp nedeniyle satıştan dönmede TBK m. 229 karşılıklı iadeyi düzenler. Alıcı makineyi elde ettiği yararlarla birlikte geri verir; ödediği bedeli faiziyle ve maddede belirtilen giderlerle birlikte ister. Doğrudan zarar ve diğer zararlar bakımından m. 229’un farklı koşulları gözetilir. Satıcı kendisine hiçbir kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe diğer zararları da giderir.

Alıcının üretimden elde ettiği yarar hesabı, bütün üretim cirosunun otomatik satıcıya bırakılması değildir. Makinenin gerçek kullanım dönemi, üretime katkısı ve iade koşulları değerlendirilir. Makinenin üzerinde sonradan yapılan değer artırıcı veya geri dönüşsüz değişiklikler ayrı gösterilmelidir. İade iradesi açıklandıktan sonra makineyi üçüncü kişiye satmak, geri verme borcunu ve talep stratejisini doğrudan etkiler.

Ek bakım, söküm, taşıma veya zorunlu teknik inceleme gideri isteniyorsa giderin bu uyuşmazlık nedeniyle yapıldığı belgelenir. Olağan ikinci el bakım gideri ile gizlenen fazla kullanımdan kaynaklanan ek masraf ayrılır. Makinenin bir süre durması, bütün sipariş bedellerinin zarar olduğu anlamına gelmez; gerçek kayıp ve tasarruf edilen giderler birlikte hesaplanır.

Uzman incelemesi ve dava öncesi kayıtların korunması

HMK m. 199 elektronik kayıtların belge niteliğini, m. 266 ise özel veya teknik bilgi gereken konularda bilirkişi incelemesini düzenler. Bilirkişiden hukuki dönme hakkının varlığına karar vermesi değil; sayaç türü, müdahale izi, gerçek kullanım verisi ve değer etkisi gibi teknik soruları yanıtlaması beklenir. Hangi hukuk yolunun koşullarının oluştuğunu mahkeme değerlendirir.

Delilin kaybolması veya ileride ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması tehlikesinde HMK m. 400 uyarınca delil tespiti istenir. Makinenin bulunduğu yer, çalıştırılabilir durumu ve incelemenin hangi elektronik kayıtları kapsayacağı açık yazılmalıdır. Tarafça alınan teknik rapor ile mahkemenin yaptırdığı inceleme aynı usul belgesi değildir; ikisi de kendi niteliği içinde değerlendirilir.

Zamanaşımı ve ticari uyuşmazlığın takip yolu

TBK m. 231 uyarınca satıcı daha uzun süre üstlenmedikçe ayıptan sorumluluk davalarında genel kural, satılanın alıcıya devrinden başlayan iki yıldır. Ayıbın daha sonra anlaşılması başlangıcı kendiliğinden değiştirmez. Satıcı ayıplı devirde ağır kusurluysa bu iki yıllık süreden yararlanamaz. M. 225’te meslekten satıcı için düzenlenen ihbar istisnası ile m. 231’deki ağır kusur istisnası birbirinin aynısı değildir.

İki tarafın ticari işletmesini ilgilendiren makine satışında TTK m. 4–5 kapsamında ticari dava ve görev belirlenir. Para ödenmesine ilişkin alacak veya tazminat talebinde m. 5/A dava şartı arabuluculuğu uygulanır. Satış uluslararası nitelikteyse uygulanacak maddi hukuk ayrıca incelenmelidir; uluslararası makine satışında ayıp ve CISG rehberi bu farklı rejimi açıklar. Türkiye içi satışın iki ve sekiz günlük süreleri uluslararası sözleşmeye doğrudan taşınmaz.

Sık sorulan sorular

Makine çalışıyorsa yanlış saat bilgisi yine de ayıp mıdır?

Satıcının bildirdiği kullanım niteliği makinede bulunmuyorsa TBK m. 219 uygulanır. Makinenin tamamen arızalanması şart değildir. Gerçek kullanımın değer ve beklenen fayda üzerindeki etkisi belirlenir. Farklı türde sayaçların farklı değer vermesi ise tek başına yanlış nitelik beyanı sayılmaz.

Saat sadece ilanda yazıyorsa satıcı sorumlu olur mu?

TBK m. 219 herhangi bir şekilde bildirilen niteliği kapsar. İlanın satıcıya ait olduğu, aynı makineye ilişkin bulunduğu ve beyanın içeriği ispatlanır. İlanın tarihli kopyası, seri numarası ve satış görüşmeleri bu nedenle birlikte korunmalıdır.

Kontrol kartı değişmişse mutlaka dolandırıcılık mı vardır?

Hayır. Teknik parça değişimi ile kasıtlı yanıltma aynı olgu değildir. Kart değişiminin tarihi, servis nedeni ve eski kullanım bilgisinin alıcıya açıklanıp açıklanmadığı incelenir. Ayıp sorumluluğu için satıcının kusuru gerekmese de aldatma iddiası ayrı unsurlarla ispatlanmalıdır.

Satıcı önceki sahibin müdahalesini bilmediğini söylerse ne olur?

TBK m. 219 satıcının ayıbı bilmese de sorumlu olduğunu düzenler. Satıcının bilmemesi ayıptan sorumluluğu otomatik kaldırmaz. Ağır kusur, aldatma, sorumsuzluk kaydının geçerliliği ve süre istisnaları bakımından ise satıcının bilgisi ayrıca önem taşır.

İkinci el ve garantisiz satış kaydı bütün hakları kaldırır mı?

Hayır. Kaydın kapsamı ve TBK m. 221–222 koşulları incelenir. Ağır kusurla ayıplı devirde sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan anlaşma kesin hükümsüzdür. Alıcının malın kullanılmış olduğunu bilmesi, gizlenen gerçek saat bilgisini bildiğini göstermez.

Gizli sayaç sorunu öğrenilince kaç gün içinde bildirilmelidir?

Olağan incelemeyle ortaya çıkarılamayan ayıpta TBK m. 223/2 hemen bildirim arar. Ticari satışın açık veya incelemeyle anlaşılabilir ayıplarında TTK m. 23/1-c süreleri ayrıca uygulanır. Kesin rapor bekleme gerekçesiyle mevcut bulguların bildirilmesi ertelenmemelidir.

Satıcının sayacı düzeltmesi sorunu çözer mi?

Doğru değerin ekrana yazılması kayıt yanlışlığını giderir; geçmiş fazla kullanımın aşınma ve ekonomik değer üzerindeki etkisini ortadan kaldırmaz. TBK m. 227 bakımından talep edilen çözümün gerçek ayıbı giderip gidermediği teknik olarak değerlendirilir.

Bedel indirimi doğrudan servis faturası kadar mıdır?

Hayır. Ayıp nedeniyle bedel indirimi, satılanın bildirilen niteliklere göre ekonomik değerindeki farkla ilişkilidir. Servis gideri ayrı bir zarar veya giderim kalemi teşkil eder. Aynı ekonomik eksiklik iki farklı başlıkta iki kez tahsil edilemez.

Aldatma nedeniyle sözleşmeyle bağlı olmadığımı ne zaman bildirmeliyim?

TBK m. 39 uyarınca aldatmanın öğrenilmesinden başlayarak bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olunmadığı bildirilmeli veya verilen şey geri istenmelidir. Bu süre teslimden başlayan ayıp zamanaşımıyla aynı değildir. Öğrenme tarihi ve yapılmış bildirim birlikte belgelenir.

İki yıllık süre dolunca satıcı her durumda kurtulur mu?

TBK m. 231’e göre satıcı ayıplı devirde ağır kusurluysa iki yıllık zamanaşımı süresinden yararlanamaz. Ağır kusur delille ortaya konmalıdır. Ayrıca iki yıl içinde bildirilmiş ayıptan doğan def’i hakkına ilişkin hüküm ve varsa daha uzun taahhüt ayrı değerlendirilir.

İstanbul ve Mersin’de makine inceleme dosyası

Makine İstanbul veya Mersin’deki tesiste bulunduğunda teknik inceleme, seri numarası ve mevcut kontrol sistemi esas alınarak planlanır. Satış ilanı, teslim görüntüsü, geçmiş servis formu ve alıcının sonraki üretim kayıtları tek zaman çizelgesine yerleştirilir. Şehir değişikliği ayıp ve aldatma hükümlerini değiştirmez; yetkili mahkeme taraflar, sözleşme ve ilgili usul kurallarına göre belirlenir. Avukat değerlendirmesinde önce yanlış bildirilen nitelik, ardından seçilecek hak ve süreler netleştirilir.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.19,36,39,219,221–223,225,227,229,231
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.4–5,5/A,18/3,23/1-c
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.199,266,400

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →