İstilacı Yabancı Türler 2026: Besleme, Satış ve İthalat Yasakları
Kısa ve net cevap: 21 Şubat 2026 tarihinde yürürlüğe giren İstilacı Yabancı Türlerin Girişinin ve Yayılmasının Önlenmesi ile Yönetimi Hakkında Yönetmeliğe göre, Ulusal İstilacı Yabancı Tür (UİST) Listesine alınan türler kural olarak ülkeye sokulamaz, transit taşınamaz, bulundurulamaz, üretilemez, yetiştirilemez, ticarete konu edilemez ve çevreye salınamaz. Yönetmelik m.7 bu yasakları açıkça düzenler. Bilimsel araştırma, tıbbi kullanım ve zorunlu bazı faaliyetler ancak m.8 ve m.9’daki izin rejimiyle yürütülebilir. Listeye alınmadan önce edinilmiş ticari olmayan evcil hayvanlar için m.30; mevcut ticari stoklar için m.31 özel geçiş hükümleri getirir. Aykırılıklar m.33 uyarınca izin iptali, el koyma, suç duyurusu, Gümrük Kanunu yaptırımları ve ilgili çevre/su ürünleri/yaban hayatı idari yaptırımlarına yol açabilir.
İstilacı Yabancı Türler İçin 2026’da Hangi Yeni Hukuki Rejim Kuruldu?
21 Şubat 2026 tarihli ve 33175 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Yönetmelik, Türkiye’de istilacı yabancı türlerin ülkeye girişi, yayılması ve yönetimi konusunda ilk kapsamlı özel düzenlemeyi kurdu. Yönetmeliğin m.1 hükmü, düzenlemenin amacını biyolojik çeşitlilik, ekonomi ve insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerin önlenmesi, azaltılması veya en aza indirilmesi olarak belirler. M.2 ise karasal ve sucul istilacı yabancı türlerin hem kasıtlı hem de kasıtsız giriş ve yayılımını kapsar.
Yönetmelik yalnız egzotik hayvan ticaretini ilgilendiren bir mevzuat değildir. Bitki, hayvan, sucul organizma, üreyebilir kısım, tohum, yumurta veya başka biyolojik materyaller; türün hukuki statüsüne göre ithalatçıları, petshopları, üreticileri, araştırma kuruluşlarını, lojistik işletmelerini, serbest bölge kullanıcılarını ve arazi sahiplerini etkileyebilir. Hangi türün kısıtlamaya tabi olduğu ise “yabancı tür” olmasından değil, UİST Listesine alınmasından kaynaklanır.
Bu ayrım önemlidir. Türkiye’de doğal olarak bulunmayan her tür kendiliğinden m.7’deki yasaklara tabi değildir. UİST Listesi, Yönetmelik m.5 ve m.6’daki bilimsel kriterler ve risk değerlendirmesi esas alınarak oluşturulur. Dolayısıyla ticari işlem öncesinde yalnız türün halk arasındaki adıyla değil, bilimsel kimliği ve güncel liste statüsüyle kontrol yapılmalıdır.
UİST Listesi Nasıl Oluşturulur ve Bir Tür Hangi Şartlarla Listeye Girer?
Yönetmelik m.5 uyarınca istilacı yabancı türlerin kasıtlı ve kasıtsız girişinin ve yayılımının önlenmesi ve etkili yönetimi için Ulusal İstilacı Yabancı Tür Listesi oluşturulur ve düzenli güncellenir. Bir türün listeye alınabilmesi için bilimsel ve teknik kanıta dayalı kriterlerin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Bu değerlendirmede türün Türkiye sınırları içinde yabancı tür olup olmadığı; mevcut koşullarda ve öngörülen iklim değişikliği şartlarında yaşayabilir popülasyon oluşturup oluşturamayacağı; çevrede yayılma kapasitesi; biyolojik çeşitlilik, ekosistem hizmetleri, insan sağlığı veya ekonomi üzerindeki muhtemel ciddi olumsuz etkileri incelenir. Ayrıca m.6 kapsamındaki risk değerlendirmesi, tedbir alınmasının gerekli olduğunu göstermelidir.
Yönetmelik m.5/4 uyarınca Komisyon UİST Listesini üç yılda bir kapsamlı biçimde gözden geçirir. Yeni istilacı türler listeye eklenebilir; kriterleri artık taşımayan türler listeden çıkarılabilir. Bu nedenle bir şirketin 2026 yılında mevzuata uygun şekilde ithal ettiği veya ticaretini yaptığı türün gelecekte listeye alınması mümkündür. Uyum kontrolü tek seferlik değil, periyodik olmalıdır.
Kurumlar, kuruluşlar ve sivil toplum kuruluşları da bir türün listeye alınması için Genel Müdürlüğe talepte bulunabilir. M.5/5’e göre bu talebin bilimsel/yerel isim bilgisi, m.6’ya uygun risk değerlendirmesi ve kriterlerin sağlandığına ilişkin kanıtlarla desteklenmesi gerekir. Böylece liste, yalnız idarenin tek taraflı gözlemine değil bilimsel veri akışına da açık yapıdadır.
UİST Listesindeki Türlerle İlgili Hangi İşlemler Yasaktır?
Yönetmelik m.7, UİST Listesindeki türler için temel yasakları açık ve geniş biçimde düzenler. Bu türler kasıtlı olarak transit taşınamaz veya ülke sınırları içine sokulamaz. Kapalı muhafazada tutuluyor olsa dahi kural olarak bulundurulamaz. Üretilemez, büyütülemez ve yetiştirilemez.
Aynı madde, imha amacıyla özel tesise taşıma istisnası dışında taşımayı sınırlar; ticarete konu edilmesini, satılmasını, trampaya konu edilmesini veya kullanılmasını yasaklar. Çevreye salınmaları da yasaktır. Bu nedenle “evde tutuyorum, doğaya bırakmıyorum” veya “yalnız internet üzerinden satıyorum” yaklaşımı, tür UİST Listesindeyse tek başına hukuka uygunluk sağlamaz.
Özellikle çevrim içi egzotik hayvan veya bitki satışlarında ilan sahibi, satıcı ve platform bakımından bu yasaklar önem taşır. İlan konusu türün bilimsel adının ve UİST statüsünün kontrol edilmemesi, yalnız alıcı-satıcı arasındaki sözleşme sorunu değildir; idari yaptırım ve el koyma riski doğurur.
İthalat yapan işletmeler açısından da GTİP kontrolü tek başına yeterli değildir. Gümrük sınıflandırması ile istilacı tür mevzuatı farklı hukuki kontrollerdir. Ürünün veya canlı örneğin ticaret politikası bakımından ithalatı mümkün görünse bile, UİST Listesindeki tür için m.7 ve m.8–9 hükümleri ayrıca uygulanır.
Bilimsel Araştırma ve Tıbbi Kullanım İçin İzin Alınabilir mi?
Evet; ancak bu serbestlik genel değildir. Yönetmelik m.8, UİST Listesindeki türler için bilimsel amaçlı çalışmalar bakımından üniversitelere, araştırma enstitülerine ve ilgili kamu kurum/kuruluşlarına izin verilebilmesini düzenler. Ayrıca bu türlerden elde edilen ürünlerin insan sağlığının iyileştirilmesi için gerekli olduğu durumlarda bilimsel üretim ve tıbbi kullanım amacıyla izin verilebilir.
Zaruret halinde yurt dışından ülkeye giriş de m.8 kapsamında, resmî kontroller ve danışma grubunun uygun görüşü çerçevesinde Komisyon iznine bağlanmıştır. Dolayısıyla “araştırma amaçlıdır” şeklindeki tek taraflı beyan ithalat yasağını kaldırmaz. İzin, ilgili idari sistem üzerinden önceden alınmalıdır.
İzin verilen örneklerin kapalı muhafazada tutulması, kaçma ve yayılma riskinin önlenmesi, temizlik-atık-bakım protokollerinin oluşturulması ve izne ilişkin belgelerin türle birlikte bulundurulması gerekir. M.8, izni yalnız kâğıt üzerinde bir belge olarak değil, sürekli uyum yükümlülüğü olarak düzenler.
Kaçma veya yayılma halinde acil durum planı derhal uygulanır. Risk devam ederse izin Komisyon tarafından iptal edilebilir. Biyolojik çeşitlilik, ekonomi veya insan sağlığı üzerinde beklenmedik olumsuz etki ortaya çıkması da iznin iptal nedenidir. İzin sahibi bu nedenle faaliyet boyunca biyogüvenlik kayıtlarını güncel tutmalıdır.
UİST Listesine Sonradan Giren Evcil Hayvan Evde Tutulabilir mi?
Yönetmelik m.30, ticari amaçla tutulmayan evcil hayvanlar için özel geçiş sistemi getirir. Hayvan UİST Listesine alınmadan önce edinilmişse veya m.31/1-a kapsamında hukuka uygun biçimde edinilmişse, sahibine hayvanı doğal yaşamının sonuna kadar tutma izni verilebilir. Bunun temel şartı hayvanın kapalı muhafazada tutulması ve üreme veya kaçmanın önlenmesi için uygun tedbirlerin alınmasıdır.
Bu hüküm otomatik ve koşulsuz “kazanılmış hak” değildir. Hayvan sahibi gerekli muhafaza ve üreme kontrolünü garanti edemiyorsa m.30/2 uyarınca hayvanı tutmasına izin verilmez; hayvana Genel Müdürlükçe el konulabilir ve uygun tesiste tutulabilir.
Bu nedenle liste güncellemesi sonrasında evcil hayvan sahibi ilk olarak türün listeye giriş tarihini, hayvanın edinme tarihini ve elindeki fatura, kayıt, veteriner belgesi, mikroçip kaydı veya diğer sahiplik delillerini saklamalıdır. Türün sonradan listeye alınması halinde edinme tarihinin ispatı doğrudan önem taşır.
Hayvanın doğaya bırakılması çözüm değildir; tam tersine m.7 kapsamında açıkça yasaktır. Bakımı sürdürülemiyorsa yetkili idareyle iletişime geçilerek teslim veya uygun muhafaza yöntemi belirlenmelidir.
Petshop, Üretici ve Ticari Stok Sahipleri İçin Bir Yıllık Geçiş Süresi
Yönetmelik m.31, bir tür UİST Listesine alınmadan önce edinilmiş örneklere ilişkin ticari stoklar için özel bir yıllık süre düzenler. Genel Müdürlük, listeye giriş tarihini takip eden bir yıl boyunca belirli faaliyetlere izin verebilir. Bu süre otomatik satış hakkı değil, izin verilebilecek geçiş dönemidir.
Canlı bireylerin veya üreyebilir kısımların satışı ancak üreme ve kaçmayı önleyen tedbirlerin alınması ve kapalı muhafazada taşınması koşuluyla izin kapsamına girebilir. Stokların araştırma veya saha dışı muhafaza tesislerine gönderilmesi, m.8 kapsamındaki tıbbi faaliyetlerde kullanılması ya da stokların insancıl yöntemle yok edilmesi de geçiş hükümleri arasındadır.
Petshop veya üretici “bu hayvanlar eski stok” diyerek süresiz ticarete devam edemez. Kritik tarih, türün UİST Listesine dâhil edildiği tarihtir. Stok giriş faturaları, üretim kayıtları, envanter, taşıma ve satış belgeleri bu nedenle düzenli tutulmalıdır.
Bir yıllık sürenin sona ermesinden sonra m.31’deki geçiş imkânı devam etmez. İşletmeler liste güncellemelerini takip ederek mevcut stok için zamanında izin ve tasfiye planı oluşturmalıdır.
İstilacı Türlerin İthalatı ve Transit Taşınmasında Gümrük Yaptırımı
Yönetmelik m.33/2, UİST Listesindeki türlerin m.8 ve m.9 izinleri olmaksızın ülke sınırları içine sokulmak veya transit taşınmak istenmesinin tespitinde 4458 sayılı Gümrük Kanununun ilgili yaptırım hükümlerinin uygulanacağını düzenler. Dolayısıyla sınırda yakalanan örnek bakımından yalnız Tarım ve Orman Bakanlığı mevzuatı değil gümrük yaptırımları da gündeme gelir.
Resmî kontroller, gümrük ve karantina işlemleri Yönetmelik m.13’te ayrıca düzenlenir. İthalatçı, taşıyıcı ve gümrük müşavirinin ürün tanımı ile biyolojik tür bilgisini doğru eşleştirmesi gerekir. Ticari belgede genel bir isim kullanılması, türün gerçek bilimsel kimliğinin kontrol edilmesi yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
Serbest bölgeler de kapsam dışı değildir. Yönetmelik m.32 açık biçimde, aksine düzenleme bulunmadıkça Yönetmelik hükümlerinin serbest bölgelerde uygulanacağını belirtir. Bu nedenle “serbest bölgeye giriyor, Türkiye iç piyasasına girmiyor” gerekçesi tek başına yasak ve izin rejimini ortadan kaldırmaz.
Arazi veya İşletmede İstilacı Tür Tespit Edilirse Malik Ne Yapmalı?
Yönetmelik, yalnız ticaret ve ithalatı değil, yayılmanın tespiti ve yönetimini de düzenler. İzleme sistemi, erken tespit bildirimleri, hızlı imha ve geniş yayılımlı türler için yönetim tedbirleri m.12–18 arasında kurulmuştur. İdarenin mücadele programı kapsamında özel arazide çalışma gerekmesi halinde gayrimenkul sahibinin hukuki konumu da önem taşır.
Arazi sahibi istilacı tür tespit ettiğinde türü kendiliğinden başka bölgeye taşımamalı, satmamalı veya doğaya farklı yerde bırakmamalıdır. Bu işlemler yayılımı artırabileceği gibi m.7’deki kısıtlamaları ihlal edebilir. Yetkili birimlerin belirlediği kontrol, imha veya sınırlandırma yöntemine göre hareket edilmelidir.
Tarım, peyzaj, fidanlık, su ürünleri ve turizm işletmelerinde özellikle yeni tedarik edilen canlı materyalin menşei ve bilimsel tür adı kayıt altına alınmalıdır. İstilacı tür mevzuatına uyum, yalnız çevre biriminin değil satın alma ve lojistik süreçlerinin de kontrolüdür.
İstilacı Yabancı Tür Kurallarına Aykırılığın Yaptırımları Nelerdir?
Yönetmelik m.33 birden fazla yaptırım kanalını düzenler. M.8 ve m.9 kapsamındaki izinlerde sahte/geçersiz belge kullanılması, yalan beyanda bulunulması veya belgede tahrifat yapılması halinde izin Genel Müdürlükçe iptal edilir, türlere el konulur ve Cumhuriyet başsavcılığına suç duyurusunda bulunulur.
İzinsiz ülkeye sokma veya transit taşıma girişiminde 4458 sayılı Gümrük Kanununun ilgili yaptırımları uygulanır. M.7 kısıtlamalarına aykırı davranmak veya izin tedbirlerine uymamak suretiyle biyolojik çeşitliliğin tahrip edilmesi halinde 2872 sayılı Çevre Kanununun m.20/1-k hükmü uygulanır.
4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu kapsamındaki yaban hayvanları bakımından Yönetmelik m.33/4, Kanunun ilgili maddelerindeki idari para cezasına gönderme yapar. Sucul istilacı yabancı türlerde ise m.33/5, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununun m.36 yaptırım rejimini devreye sokar. Bu nedenle ihlal edilen tür ve faaliyete göre tek bir değil, farklı özel kanun yaptırımları gündeme gelebilir.
İthalatçı, Petshop ve Üreticiler İçin 2026 Uyum Adımları
İlk adım ürün ve canlı envanterini bilimsel tür adlarıyla çıkarmaktır. Halk arasında kullanılan ticari isimler tek başına yeterli değildir. İkinci adım güncel UİST Listesini ve listeye giriş tarihlerini periyodik olarak kontrol etmektir. Üçüncü adım mevcut stokların hangi tarihte ve hangi belgeyle edinildiğini ispatlayan kayıtları saklamaktır.
Dördüncü adım, faaliyet izin kapsamındaysa m.8 veya m.9 sürecini işlem başlamadan tamamlamaktır. Beşinci adım kaçma ve yayılmayı önleyici fiziki muhafaza, atık yönetimi, taşıma ve acil durum planlarını yazılı hale getirmektir. Altıncı adım, ithalat ve serbest bölge işlemlerinde gümrük müşavirine yalnız ticari ürün adı değil, mevzuat bakımından gerekli biyolojik tanımlamayı da iletmektir.
Çevre ve idare hukuku alanındaki diğer rehberler için Çevre, İmar ve Kamu Sağlığı, ithalat işlemleri için Gümrük ve Dış Ticaret Hukuku ve güncel düzenlemeler için Hukuk Haberleri bölümlerimizi inceleyebilirsiniz.
İşletmeler İçin Belge Saklama ve İç Denetim
UİST kapsamındaki canlı veya biyolojik materyalle çalışan işletmeler, satın alma faturalarını, bilimsel tür adını gösteren tedarik kayıtlarını, ithalat ve taşıma evrakını, varsa izin kararını ve muhafaza kayıtlarını aynı dosyada saklamalıdır. Liste değişikliklerinin düzenli takip edildiğini gösteren iç kontrol kaydı da oluşturulmalıdır. Böylece türün listeye alınma tarihinden önce edinilip edinilmediği ve m.30 veya m.31 geçiş hükümlerinin uygulanıp uygulanamayacağı somut belgeyle ispatlanabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Her yabancı hayvan veya bitkiyi beslemek yasak mı?
Hayır. Yönetmelik m.7’deki yasaklar özellikle UİST Listesine alınan istilacı yabancı türler için uygulanır.
2. UİST Listesindeki tür satılabilir mi?
Kural olarak hayır. M.7 ticareti ve satışı yasaklar. M.31’deki eski ticari stoklar için bir yıllık ve izinli geçiş rejimi istisnadır.
3. Listeye alınmadan önce alınmış evcil hayvan ne olur?
M.30 şartları sağlanırsa hayvanın doğal yaşamının sonuna kadar tutulmasına izin verilebilir; kaçma ve üreme engellenmelidir.
4. İstilacı tür doğaya bırakılabilir mi?
Hayır. M.7 çevreye salmayı açıkça yasaklar.
5. Bilimsel araştırma için ithalat yapılabilir mi?
Yalnız m.8 ve gerektiğinde m.9 kapsamındaki izin şartları sağlanarak yapılabilir. Araştırma amacı izin zorunluluğunu kaldırmaz.
6. Serbest bölgede yasaklar uygulanır mı?
Evet. M.32 uyarınca aksine düzenleme olmadıkça Yönetmelik serbest bölgelerde de uygulanır.
7. Sahte izin belgesi kullanılırsa ne olur?
M.33/1 uyarınca izin iptal edilir, türe el konulur ve Cumhuriyet başsavcılığına suç duyurusunda bulunulur.
8. İzin olmadan sınırdan geçirilmek istenirse ne olur?
M.33/2 uyarınca 4458 sayılı Gümrük Kanununun ilgili yaptırımları uygulanır.
9. UİST Listesi ne kadar süreyle geçerlidir?
Liste düzenli güncellenir; m.5/4 uyarınca Komisyon üç yılda bir kapsamlı gözden geçirme yapar.
10. Ticari stok için bir yıllık süre ne zaman başlar?
Türün UİST Listesine dâhil edildiği tarihten itibaren başlar. M.31 kapsamındaki faaliyetler Genel Müdürlük iznine tabidir.
Resmî Kaynaklar
- 21 Şubat 2026 tarihli Yönetmelik – Resmî Gazete
- Tarım ve Orman Bakanlığı – İstilacı Yabancı Türler Düzenlemesi
- Tarım ve Orman Bakanlığı Hukuk Hizmetleri – Yönetmelik duyurusu
- Mevzuat Bilgi Sistemi
Hukuki inceleme: İçerik 21 Şubat 2026 tarihli İstilacı Yabancı Türlerin Girişinin ve Yayılmasının Önlenmesi ile Yönetimi Hakkında Yönetmelik m.5–8, m.30–33; 4458 sayılı Gümrük Kanunu, 2872 sayılı Çevre Kanunu, 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunundaki gönderme hükümleri esas alınarak 16 Eylül 2026 tarihinde hazırlanmıştır.
Yazar: Av. Halil İbrahim Bakırcı – Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu. Türkiye genelindeki dosyalar Mersin’den yürütülmektedir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
