Maden İrtifak Hakkı Talebi Arazide Nasıl İncelenir? | Maden Yönetmeliği m.72 (2026)

Maden Yönetmeliği m.72 saha incelemesini neden öngörür?

M.71 kapsamında sunulan proje, koordinat, tapu ve malik belgeleri irtifak talebinin ilk veri setini oluşturur. Ancak arazinin eğimi, mevcut yollar, su yatakları, tarımsal kullanım, yapılaşma, başka altyapılar ve komşu maden faaliyetleri her zaman pafta üzerinden tam olarak anlaşılamaz. M.72 bu nedenle talep edilen irtifakın sahadaki gerçek etkisinin yerinde görülmesini sağlayan inceleme aşamasını düzenler.

Mahallinde inceleme, başvuru sahibinin projesini onaylayan şekli bir işlem değildir. Heyet, dosyadaki güzergâhın madencilik için gerçekten zorunlu olup olmadığını ve daha az zarar veren başka bir güzergâh bulunup bulunmadığını araştırır. Başvuru haritasıyla fiilî arazi arasında fark varsa karar sahadaki doğrulanmış veriye göre şekillenir.

İrtifakın teknik zorunluluğu arazide nasıl test edilir?

Ruhsat sahibi yol, enerji hattı, su hattı veya cevher taşıma sistemi için belirli bir koridor talep etmişse, bu koridorun işletme veya arama projesiyle bağlantısı sahada gösterilmelidir. Yolun başlangıç-bitiş noktaları, eğim ve platform ihtiyacı; enerji hattının direk ve güvenlik koridoru; boru hattının geçiş ve bakım alanı; cevher hattının taşıma yönü arazi üzerinde incelenir.

Teknik zorunluluk sadece maliyet kolaylığı demek değildir. Başka bir güzergâh biraz daha uzun veya daha pahalı olduğu için otomatik olarak elenemez. İrtifak, mülkiyet hakkına müdahale ettiği için seçilen güzergâhın madencilik açısından makul biçimde gerekli olması ve talep edilen alanın ihtiyaç kadar sınırlandırılması gerekir.

Üretim kapasitesi irtifak genişliğini etkiler mi?

Evet. Nakliye yolu veya cevher hattının boyutları işletmenin üretim kapasitesi ve taşıma sistemine göre belirlenmelidir. Yıllık üretim, kamyon trafiği, araç genişliği, güvenlik mesafesi ve bakım ihtiyacı talep edilen koridorun gerçek genişliğini ortaya koyar. Projeyle açıklanamayan geniş alan talebi sahada daraltılabilir veya uygun bulunmayabilir.

Aynı ilke arama döneminde de geçerlidir. Sınırlı sondaj faaliyeti için geçici araç yolu yeterliyken sürekli ağır nakliye yolu ölçeğinde irtifak istenmesi ölçülülükle bağdaşmaz. M.72 incelemesi talep ile ruhsat faaliyetinin ölçeği arasındaki uyumu kontrol eder.

Alternatif güzergâhlar nasıl değerlendirilir?

İrtifak güzergâhının her iki yanında veya yakın çevresinde özel mülkiyete daha az zarar veren seçenekler varsa bunlar sahada görülmelidir. Topoğrafya, zemin stabilitesi, akarsu geçişi, heyelan riski, yerleşim, tarım bütünlüğü, mevcut yollar ve altyapılar alternatif seçiminde önemlidir. Sadece mesafenin kısa olması en uygun güzergâh sonucunu doğurmaz.

Alternatifin teknik olarak kullanılamayacağı ileri sürülüyorsa gerekçe ölçülebilir olmalıdır. Örneğin yol eğiminin ağır maden araçları için güvenli sınırları aşması, jeolojik risk, köprü gereksinimi veya başka bir ruhsatın üretimini ciddi biçimde engellemesi somut teknik nedenlerdir. Genel ve belgesiz maliyet iddiası yeterli değildir.

Mevcut kamu yolu varken yeni irtifak istenebilir mi?

Mevcut kamu yolu işletmenin taşıma ihtiyacını teknik ve hukuki olarak karşılıyorsa özel taşınmaz üzerinde yeni yol irtifakı kurmanın zorunluluğu zayıflar. Ancak kamu yolunun tonaj, genişlik, eğim, köprü kapasitesi veya madencilik trafiğine ilişkin kısıtları varsa yeni güzergâh ihtiyacı doğabilir. Bu durum ilgili yol idaresinin verileri ve işletme taşıma planıyla ispatlanmalıdır.

Ruhsat sahibinin sadece daha kısa taşıma için özel araziden yeni yol istemesi, m.72 açısından tek başına yeterli değildir. Kamu yararı değerlendirmesi maliyet ile mülkiyet hakkına müdahale arasında denge kurar.

Arazi malikinin ekonomik kaybı nasıl incelenir?

İrtifak taşınmazın mülkiyetini devretmez; ancak ekonomik kullanımını sınırlayabilir. Yol tarım parselini ikiye bölebilir, enerji hattı yapılaşma veya tarımsal makine kullanımını etkileyebilir, boru hattı bakım koridoru sürekli erişim gerektirebilir. Heyet mevcut kullanım şekli, ürün deseni, yapı ve tesisler ile taşınmazın kalan bölümünün işlevini sahada tespit eder.

Bu inceleme nihai irtifak bedelinin belirlenmesi değildir; m.73 ve 2942 sayılı Kanun sürecinde değerleme ayrıca yapılır. Ancak zararın ağırlığı, irtifakın ölçülülüğü ve alternatif güzergâh seçiminde doğrudan önem taşır. Bir parseli işlevsiz hâle getiren hat yerine küçük alan kaybı doğuran güzergâh varsa kamu yararı açısından ikinci seçenek öne çıkabilir.

Tarım arazisinde hangi hususlar kayda alınmalıdır?

Tarım arazisinde ürün türü, sulama sistemi, tarla içi yol, drenaj, ağaçlar, sera veya diğer tarımsal tesisler kayıt altına alınmalıdır. İrtifak koridorunun parsel bütünlüğüne etkisi ve faaliyetten sonra üretimin devam edip edemeyeceği değerlendirilmelidir. Tarımsal niteliğin varlığı ilgili özel mevzuat izinlerini de gündeme getirir.

Maden irtifak kararı 5403 sayılı Kanun veya diğer tarım mevzuatındaki izinlerin yerine geçmez. Ruhsat sahibi irtifak hakkı elde etse bile arazi kullanım değişikliği için gerekli kurum izinlerini ayrıca tamamlamalıdır.

Çevresel ve güvenlik etkileri sahada nasıl değerlendirilir?

Güzergâhın dere, kaynak, erozyon alanı, orman, yerleşim veya mevcut altyapıya yakınlığı incelenir. Ağır araç yolu için toz, gürültü ve trafik güvenliği; enerji hattı için yaklaşma mesafeleri; boru hattı için sızıntı ve kazı güvenliği; konveyör için mekanik koruma ve geçiş güvenliği ayrı değerlendirilir. İrtifak, diğer çevre ve teknik izinleri ortadan kaldırmaz.

Riskin proje tedbiriyle giderilebildiği durumda gerekli koşullar belirlenebilir; giderilemeyen ciddi risk alternatif güzergâhı zorunlu kılabilir. Ruhsat sahibi m.71 dosyasında öngördüğü rehabilitasyon ve güvenlik tedbirlerini sahadaki gerçek koşullara göre güncellemelidir.

İrtifak güzergâhı başka maden ruhsatıyla çakışırsa ne olur?

Başka ruhsat sahasından geçiş, yalnız özel mülkiyet meselesi değildir; mevcut maden hakkını da etkileyebilir. İrtifak koridoru diğer ruhsatın görünür rezervi, işletme cephesi, tesisleri, patlatma güvenliği veya gelecek üretim planıyla çakışıyorsa bu etki teknik olarak incelenir. Bir ruhsat sahibine altyapı sağlanırken diğer ruhsatın işletme hakkı fiilen kullanılamaz hâle getirilemez.

M.72 değerlendirmesinde diğer ruhsatın işletme projesi, rezerv haritası ve fiilî imalatı dikkate alınır. İki faaliyet güvenli biçimde birlikte yürütülebiliyorsa koruyucu koşullar getirilebilir. Ciddi rezerv kaybı veya işletme güvenliği sorunu varsa güzergâh değişikliği gerekir.

Diğer ruhsat sahibinin muvafakati zorunlu mudur?

Muvafakat, çakışan faaliyetlerin uzlaşmalı biçimde yürütüleceğini gösteren önemli belgedir; ancak belgenin kapsamı teknik olarak açık olmalıdır. Hangi koordinatlarda, hangi genişlikte ve hangi kullanım için izin verildiği yazılmalıdır. Genel nitelikteki eski bir muvafakat yeni irtifak projesini otomatik olarak kapsamaz.

Muvafakat alınamadığında idare etki ve kaynak kaybını teknik olarak değerlendirir. Ruhsat sahibinin muvafakat vermemesi tek başına irtifakı mutlak biçimde engellemeyebilir; fakat mevcut maden hakkının korunması zorunludur. İdari karar iki ruhsatın kanuni haklarını ve kamu yararını birlikte gözetmelidir.

Rezerv kaybı nasıl ölçülür?

İrtifak hattı başka ruhsatın cevher alanından geçiyorsa kayıp iddiası jeolojik ve maden mühendisliği verileriyle hesaplanmalıdır. Hat genişliği, güvenlik mesafesi, üretilemeyecek rezerv tonajı, tenör ve işletme planına etkisi gösterilir. Sadece ruhsat alanının yüzölçümünden hareketle rezerv kaybı hesabı yapılamaz.

Bazı irtifaklar yüzeyde bulunmasına rağmen yeraltı üretimini etkilemeyebilir; bazıları ise kuyu, galeri veya tasman alanıyla çakışarak ciddi güvenlik riski yaratabilir. Bu nedenle değerlendirme maden yatağının üç boyutlu geometrisi ve üretim yöntemi üzerinden yapılmalıdır.

Mahallinde inceleme tutanağı neden önemlidir?

Heyetin gördüğü taşınmaz kullanımı, güzergâh, alternatifler, yapılar, altyapılar, başka ruhsat faaliyetleri ve tarafların açıklamaları tutanağa bağlanır. Daha sonraki kamu yararı kararının temel maddi dayanaklarından biri bu kayıttır. Ruhsat sahibi tutanakta koordinat, parsel veya teknik veri hatası varsa imza aşamasında açık şerh düşmelidir.

İmzadan kaçınmak tespiti kendiliğinden geçersiz kılmaz. Önemli olan itirazın somut teknik veriye dayanmasıdır. Fotoğraf, ölçüm, harita ve varsa drone/topoğrafik kayıtlar tutanağın ekine bağlanabilir. Saha günü ile karar tarihi arasında güzergâh değişikliği yapılırsa yeni alanın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

m.72 incelemesinden sonra ne olur?

Saha ve dosya verileri birlikte değerlendirilerek irtifakın kamu yararı ve teknik zorunluluk bakımından uygun olup olmadığı belirlenir. Uygun görülürse m.73 kapsamında kamu yararı kararı ve 2942 sayılı Kanun süreci gündeme gelir. Talebin bir kısmı gerekli, bir kısmı ölçüsüz bulunursa güzergâh veya alan daraltılabilir.

Uygun görülmeyen talep, ruhsatın kendiliğinden iptali anlamına gelmez. Ruhsat sahibi alternatif güzergâh geliştirebilir, malik ile anlaşabilir veya teknik koşulları değiştirerek yeni başvuru yapabilir. Ancak sahada irtifak hakkı kurulmadan özel taşınmaz kullanılamaz.

Saha incelemesine hazırlık kontrol listesi

• m.71 başvuru dosyasının güncel kopyası.
• Koordinatlı güzergâh ve kadastro paftası.
• İşletme/arama projesi ve kapasite verileri.
• Alternatif güzergâh haritaları.
• Tapu ve malik kayıtları.
• Başka ruhsatlarla çakışma analizi.
• Varsa muvafakat belgeleri.
• Arazi zarar ve rehabilitasyon planı.
• Yakın altyapı ve kurum izin durumları.
• Teknik personel ve saha aplikasyon verisi.

Sık Sorulan Sorular

1. İrtifak talebi sadece evrak üzerinden sonuçlanır mı?

Hayır. M.72 saha koşullarının ve teknik zorunluluğun mahallinde değerlendirilmesine imkân verir.

2. En kısa güzergâh mutlaka seçilir mi?

Hayır. Güvenlik, malik zararı, çevre ve diğer ruhsat hakları birlikte değerlendirilir.

3. Malik saha incelemesine katılabilir mi?

Taşınmaz kullanımı ve ekonomik kayıp hakkında bilgi sunması değerlendirmeye katkı sağlar.

4. Başka ruhsatla çakışma irtifakı kesin engeller mi?

Hayır. Etki, rezerv kaybı ve işletme güvenliği teknik olarak incelenir.

5. Muvafakat varsa inceleme yapılmaz mı?

Muvafakat önemli belgedir; idarenin kamu yararı ve teknik uygunluk değerlendirmesini ortadan kaldırmaz.

6. Tarım arazisi olması otomatik ret nedeni midir?

Tek başına değildir; özel tarım mevzuatı ve ekonomik etki ayrıca değerlendirilir.

7. İrtifak bedeli saha incelemesinde kesinleşir mi?

Hayır. Bedel 2942 sayılı Kanun kapsamındaki aşamada belirlenir.

8. Güzergâh sahada değişirse ne olur?

Yeni güzergâhın parsel, malik ve teknik etkileri yeniden değerlendirilmelidir.

9. Tutanaktaki hataya nasıl itiraz edilir?

İmza aşamasında somut şerh konulmalı ve teknik belgeyle desteklenmelidir.

10. Talep reddedilirse özel araziden geçiş yapılabilir mi?

Hayır. Malik rızası veya hukuken kurulmuş irtifak olmadan özel taşınmaz kullanılamaz.

İnceleme sırasında ölçüm ve fotoğraf kaydı nasıl kullanılmalıdır?

Mahallinde incelemenin en güçlü yönü, başvuru dosyasındaki koordinatların gerçek araziyle eşleştirilmesidir. Güzergâhın kırılma noktaları, parsel sınırları, yapı ve tesisler, mevcut yollar, dere geçişleri ve başka maden imalatları ölçüm cihazıyla doğrulanmalıdır. Fotoğraf veya video kaydı tek başına koordinat yerine geçmez; ancak ölçüm noktalarıyla ilişkilendirildiğinde saha koşullarını karar tarihinden sonra da anlaşılır kılar. Görsellerin tarih ve konum bilgilerinin korunması delil değerini artırır.

İnceleme sırasında bir alternatif güzergâhın daha az zarar vereceği görülürse bu alan da ölçülmeli ve tutanağa işlenmelidir. Sonradan dosyada olmayan bir güzergâhın tercih edilmesi hâlinde etkilenen yeni parseller ve maliklere ilişkin m.71 süreci tamamlanmadan karar verilmemelidir. Saha ölçümü, irtifakın idari karar ve tapu aşamasında aynı geometriyle devam etmesini sağlayan temel teknik zincirdir.

Yerleşim ve ortak kullanım alanlarına yakın irtifak nasıl değerlendirilir?

Nakliye yolu veya cevher hattı okul, konut, köy yolu, tarla geçidi ya da ortak su kaynağına yakınsa yalnız taşınmaz malikinin zararı değil üçüncü kişilerin güvenliği de değerlendirilmelidir. Yol için görüş mesafesi, kavşak düzeni, yaya ve hayvan geçişi; konveyör için mekanik koruma; enerji hattı için güvenlik mesafeleri teknik projede gösterilmelidir. İrtifak hakkının kurulması genel trafik ve iş güvenliği yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz.

Yakın yerleşim üzerinde önlenemeyen ağır etki varsa alternatif güzergâhın daha pahalı olması tek başına mevcut hattı haklı kılmaz. Kamu yararı değerlendirmesinde madencilik ihtiyacı ile yaşam ve mülkiyet üzerindeki yük birlikte tartılır. M.72’nin yerinde inceleme mantığı tam olarak bu dengeyi arazi gerçekleri üzerinden kurmaya yöneliktir.

Saha incelemesinden sonra proje revize edilirse yeniden inceleme gerekir mi?

Revizyon yalnız teknik ayrıntı düzeyindeyse ve aynı koordinat koridoru içinde kalıyorsa idare dosya üzerinden değerlendirme yapabilir; ancak yeni parsel, daha geniş koridor, farklı altyapı türü veya başka ruhsat üzerinde yeni etki doğuran değişiklik esaslıdır. Böyle bir değişiklikte eski saha tutanağının yeni projeyi kapsadığı varsayılmamalıdır. Güncel m.71 belgeleri ve gerektiğinde yeni mahallinde inceleme gerekir.

Özellikle ilk talep yol iken sonradan aynı koridora enerji hattı veya konveyör eklenmesi, taşınmaz üzerindeki yükün niteliğini değiştirir. Kamu yararı ve bedel değerlendirmesi kullanım türüne göre yapılır. İrtifak hakkı kurulmadan önce nihai proje ile saha incelemesinin birbiriyle aynı olması, sonraki m.73 tapu ve kullanım uyuşmazlıklarını önler.

m.72 incelemesinde taraf beyanları nasıl değerlendirilmelidir?

Ruhsat sahibi, taşınmaz maliki ve varsa diğer ruhsat sahibi saha incelemesinde teknik veya ekonomik açıklama yapabilir; ancak karar yalnız tarafların iddiasına dayandırılmaz. Beyanlar koordinat, proje, tapu, rezerv, ölçüm ve mevcut arazi kullanımıyla doğrulanmalıdır. Örneğin malik yol güzergâhının sulama sistemini keseceğini bildiriyorsa sistemin yeri sahada tespit edilir; ruhsat sahibi alternatifin teknik olarak imkânsız olduğunu söylüyorsa bunun eğim, zemin veya işletme güvenliği verisiyle gösterilmesi gerekir.

Tutanakta tarafların temel açıklamalarının ve heyetin bunlara ilişkin tespitinin ayrı yazılması, sonradan hangi hususun beyan hangisinin teknik gözlem olduğunun anlaşılmasını sağlar. Bu ayrım kamu yararı kararının gerekçesi ve olası yargısal denetim bakımından önemlidir.

Son kontrol: Saha tutanağı imzalanmadan önce koordinat, parsel, güzergâh ve teknik gözlemlerin fiilî araziyle aynı olduğu tekrar kontrol edilmelidir.

Resmî Kaynaklar ve İlgili Rehberler

• Maden Yönetmeliği
• 3213 sayılı Maden Kanunu
• 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu
• Maden Yönetmeliği m.71 başvuru belgeleri
• Maden Yönetmeliği m.70 irtifak hakkı

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →