Ölçü, Tartı veya Sayıya Göre Navlun Nasıl Hesaplanır? TTK m.1193 | 2026
Kısa ve net cevap: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1193 uyarınca navlun bedeli eşyanın ölçüsü, tartısı veya sayısı üzerinden kararlaştırılmışsa ve sözleşmenin hangi miktarı esas aldığı konusunda tereddüt varsa, navlun gönderilene fiilen teslim edilen eşyanın ölçü, tartı veya sayısına göre belirlenir. Madde, yükleme anındaki miktarı her durumda kesin ölçüt hâline getirmez; tam tersine, birim esaslı navlunda tereddüdü teslim miktarını esas alarak çözer. Bu nedenle ton, metreküp, koli, palet, varil, adet veya benzeri bir birim üzerinden hesaplanan deniz taşımasında navlun uyuşmazlığının başlangıç noktası sözleşme metni, konişmento kayıtları ve teslim anındaki doğrulanabilir miktardır.
TTK m.1193’ün kesin kuralı nedir?
Türk Ticaret Kanunu m.1193, “ölçü, tartı veya sayı üzerine navlun” başlığı altında birim esaslı navlun hesaplamasını düzenler. Hükmün özü açıktır: Taraflar navlunu eşyanın ölçüsü, tartısı veya sayısı üzerinden kararlaştırmış ve hangi miktarın hesaplamada kullanılacağı konusunda sözleşmeden kesin bir sonuç çıkmıyorsa, teslim edilen miktar esas alınır. Böylece taşıyanın hak edeceği navlun, gönderilene ulaşan eşyanın ölçülebilir ve denetlenebilir miktarı üzerinden hesaplanır.
Maddedeki “tereddüt hâlinde” ibaresi önemlidir. Taraflar navlun sözleşmesinde hesaplama tabanını açık biçimde belirlemişse önce o kayıt incelenir. TTK m.1193, açık sözleşme hükmünün bulunmadığı veya metnin yüklenen miktar mı, gemiye alınan miktar mı, boşaltılan miktar mı yoksa teslim edilen miktar mı olduğunu göstermediği durumda kanuni çözümü verir. Bu nedenle uyuşmazlık yalnızca matematik meselesi değildir; önce navlun klozunun nasıl kaleme alındığı belirlenir.
Örneğin “ton başına navlun”, “metreküp başına navlun” veya “koli başına navlun” kaydı birim fiyatı gösterebilir; ancak hangi aşamadaki tonajın veya koli adedinin esas alınacağını ayrıca göstermeyebilir. Böyle bir belirsizlikte TTK m.1193 doğrudan devreye girer. Teslim edilen miktar, kanunun öngördüğü tamamlayıcı hesaplama ölçütüdür.
Hangi navlun sözleşmelerinde TTK m.1193 uygulanır?
Madde, navlunun sabit tek bir toplam bedel olarak değil, eşyanın miktarına bağlı birim bedel olarak kararlaştırıldığı hâllere yöneliktir. Navlun ton, kilogram, metreküp, litre, paket, konteyner içindeki parça adedi, koli, palet veya ticari ilişkide objektif biçimde belirlenebilen başka bir miktar birimi üzerinden hesaplanıyorsa m.1193 değerlendirilir. Buradaki belirleyici unsur kullanılan birimin adı değil, navlun toplamının eşya miktarına göre değişmesidir.
Götürü navlun ile birim navlun birbirinden ayrılmalıdır. Götürü navlunda taşıma bedeli belirli bir yük veya taşıma işi için tek toplam rakam olarak kararlaştırılmış olabilir. TTK m.1193 ise ölçü, tartı veya sayı üzerinden hesaplanan navluna ilişkindir. Yükün zıyaı, kısmi teslim veya götürü navlun bakımından ayrıca TTK m.1199 hükümleri de incelenir. Bu ayrım yapılmadan yalnız m.1193’e dayanılarak her navlun bedelinin teslim miktarına indirgenmesi doğru değildir.
Deniz taşımacılığında sözleşme çoğu zaman charter party, fixture recap, booking confirmation, konişmento ve navlun faturası gibi birden çok belgeden oluşur. Hesap yönteminin açık olup olmadığı bu belgeler birlikte değerlendirilerek tespit edilir. Sitemizdeki navlun sözleşmesi rehberi, sözleşmenin tarafları ve temel borçları bakımından genel çerçeveyi açıklar; TTK m.1193 ise bu çerçevenin yalnız birim navlun hesabına ilişkin özel kısmıdır.
Neden gönderilene teslim edilen miktar esas alınır?
TTK m.1193’ün teslim edilen miktarı esas alması, navlun hesabını taşımanın fiilî sonucu ile ilişkilendirir. Yükleme limanında bildirilen miktar ile boşaltma ve teslim aşamasında doğrulanan miktar arasında fark bulunabilir. Birim esaslı navlunda sözleşme hangi miktarın kullanılacağını açıklamıyorsa kanun, hesap tabanını gönderilenin teslim aldığı miktara bağlar. Böylece taraflardan birinin tek taraflı düzenlediği başlangıç belgesindeki rakam, tereddüt hâlinde kendiliğinden kesin navlun matrahına dönüşmez.
“Teslim” kavramı yalnız gemiden fiziksel boşaltma anına indirgenmemelidir. Deniz taşıma ilişkisinde eşyanın gönderilene veya onun adına teslim almaya yetkili kişiye bırakılması, konişmento veya diğer taşıma senetleri, terminal kayıtları, teslim emri ve fiilî zilyetliğin geçişi birlikte önem taşır. TTK m.1193 bakımından amaç, teslim edilen miktarın güvenilir biçimde tespitidir.
Bu kural taşıyanın hiçbir zaman yükleme miktarını ispatlayamayacağı anlamına gelmez. Yükleme miktarı yükün zıyaı, fire iddiası, taşıyanın sorumluluğu veya konişmentodaki kayıtların doğruluğu gibi başka uyuşmazlıkların merkezinde olabilir. Ancak navlun birim üzerinden kararlaştırılmış ve hesap tabanı belirsiz bırakılmışsa, m.1193 navlun hesabında teslim miktarına öncelik verir.
Ölçü, tartı ve sayı nasıl belirlenir?
Navlun hesabındaki birim, sözleşmede kullanılan ticari ölçü ile aynı olmalıdır. Ton üzerinden fiyat verilmişse kilogram veya başka birim cinsinden kayıtlar aynı ölçüye çevrilir; metreküp üzerinden fiyat verilmişse hacim tespitinin hangi standarda göre yapıldığı denetlenir; koli veya parça üzerinden navlun kararlaştırılmışsa teslim tutanaklarındaki adet esas alınır. Dönüştürme yapılırken sözleşmedeki birimin net mi brüt mü olduğu, metrik ton mu başka ton ölçüsü mü kullanıldığı ve konteyner adedi ile içindeki eşya miktarının birbirine karıştırılmadığı kontrol edilmelidir.
Tartı bakımından liman kantarları, terminal tartım kayıtları, draft survey raporları, bağımsız gözetim şirketi raporları ve teslim belgeleri önemlidir. Dökme yüklerde draft survey ile terminal tartımı farklı sonuç verebilir. Bu durumda hangi yöntemin sözleşmede benimsendiği ve teslim edilen miktarı hangi belgenin güvenilir biçimde gösterdiği incelenir. TTK m.1193 bir ölçüm tekniği belirlemez; hukuki hesap tabanını belirler.
Sayı ile hesaplanan yüklerde konteyner sayısı ile yük birimi sayısı ayrıca ayrılmalıdır. “Konteyner başına” kararlaştırılmış navlun ile “koli başına” kararlaştırılmış navlun aynı değildir. Teslimde bir konteynerin mühürlü olması, içindeki koli sayısının sözleşmedeki kadar olduğunu tek başına kanıtlamaz. Navlun formülü hangi sayıyı fiyatlandırıyorsa teslim belgesi o sayıya göre okunmalıdır.
Konişmentodaki miktar kayıtları navlun hesabını nasıl etkiler?
Konişmentoda eşyanın genel cinsi, işaretleri, koli veya parça adedi, ağırlığı ve miktarı hakkında kayıtlar bulunabilir. Bu kayıtların ispat etkisi TTK m.1239’da özel olarak düzenlenmiştir. Taşıyan, yükleten tarafından bildirilen kayıtların doğru olmadığını biliyor, doğruluğundan haklı nedenle şüphe ediyor veya kontrol için yeterli imkâna sahip bulunmuyorsa konişmentoya çekince koymak zorundadır. Çekince bulunmayan kayıtların, özellikle iyi niyetli üçüncü kişi hamil karşısındaki etkisi ağırdır.
TTK m.1193 ile m.1239 farklı sorulara cevap verir. M.1193 navlun hesabının hangi miktar üzerinden yapılacağını; m.1239 ise konişmentodaki miktar ve durum kayıtlarının ispat gücünü belirler. Bir uyuşmazlıkta önce navlun formülü, sonra bu formülde kullanılacak miktarın hangi belgeyle kanıtlandığı ayrıştırılmalıdır. Bu yöntem, “konişmentoda şu kadar yazıyor, o hâlde navlun kesin olarak o miktara göre hesaplanır” biçimindeki eksik değerlendirmeyi önler.
Konişmento hükümleri hakkında özel seri içinde deniz taşımacılığında yük hasarı ve teslim rehberi de teslim ve ihbar sisteminin genel çerçevesini açıklar. M.1193 yazısının amacı hasar sorumluluğunu tekrar etmek değil, birim navlunun hesap tabanını netleştirmektir.
Eksik teslim veya zıya varsa navlun nasıl değerlendirilir?
Eşyanın eksik teslimi, yalnız TTK m.1193 ile sonuçlandırılmaz. Eşyanın zıyaı hâlinde navlun hakkı TTK m.1199’da ayrıca düzenlenmiştir. Kural olarak boşaltma süresinin sonuna kadar kaza sonucu zayi olan eşya için navlun ödenmez; peşin ödenmiş navlun geri istenebilir. Götürü navlunda kısmi zıya bakımından oransal indirim gündeme gelir. Buna karşılık eşyanın kendi niteliğinden kaynaklanan iç bozulma, doğal eksilme, olağan sızma veya akma gibi hâllerde kanunun farklı sonucu vardır.
Bu nedenle teslim miktarı ile yükleme miktarı arasındaki her fark otomatik olarak “navlundan düşülecek kayıp” değildir. Farkın sebebi, m.1199 kapsamında navlunu ortadan kaldıran bir zıya mı; doğal eksilme mi; ölçüm farkı mı; belge hatası mı; yoksa teslim kayıtlarındaki başka bir uyuşmazlık mı olduğu belirlenmelidir. M.1193, birim navlun hesabının ölçütünü verir; m.1199 ise zıya hâlinde navlun hakkının devam edip etmediğini düzenler.
Taşıyanın eşya zıyaı veya hasarından sorumluluğu ise TTK m.1178 ve devamında ayrıca değerlendirilir. Navlun alacağı ile tazminat alacağı aynı dosyada karşı karşıya gelebilir; ancak hukuki sebepleri farklıdır. Hesaplamada bu iki kalem ayrı tutulmalı, varsa takas veya mahsup koşulları ayrıca incelenmelidir.
Navlun hesabı uyuşmazlığında hangi belgeler belirleyicidir?
Birinci belge navlun sözleşmesidir. Charter party, booking note, fixture recap veya yazılı mutabakat içindeki “freight” maddesi aynen tespit edilmelidir. Birim fiyat, para birimi, ölçüm birimi, hesap tabanı, asgari miktar, götürü unsur, deadfreight veya benzeri kayıtlar birbirinden ayrılmalıdır. Sözleşmede teslim miktarı açıkça esas alınmışsa uyuşmazlık daralır; yükleme miktarı veya başka ölçüt açıkça kararlaştırılmışsa m.1193’teki “tereddüt hâli” değerlendirmesi buna göre yapılır.
İkinci grup belgeler miktarı kanıtlayan kayıtlardır: konişmento, mate’s receipt, yükleme listesi, terminal giriş-çıkış kaydı, kantar fişi, draft survey, ullage survey, tally sheet, gözetim raporu, manifest, gümrük beyannamesi, boşaltma tutanağı ve teslim belgesi. Belgeler arasında fark varsa tarih, düzenleyen kişi, ölçüm yöntemi ve çekince kayıtları karşılaştırılmalıdır.
Üçüncü grup navlun tahakkuk ve ödeme belgeleridir. Navlun faturası, banka dekontu, peşin navlun kaydı, tahsil makbuzu ve hesap ekstresi, talep edilen bedelin hangi miktara göre hesaplandığını gösterir. Faturadaki miktar sözleşme ve teslim kayıtlarıyla uyuşmuyorsa yalnız fatura düzenlenmiş olması hesaplamayı doğru hâle getirmez.
Elektronik posta ve taşıma platformu yazışmaları da önemlidir. Özellikle yük miktarındaki değişiklik, son dakika booking revizyonu, eksik yükleme, yeniden tartım veya teslim farkı taraflar arasında yazılı biçimde kabul edilmiş olabilir. Delil düzeni kurulurken yalnız nihai belge değil, miktarın değişim tarihçesi de korunmalıdır.
Mersin Limanı ve uluslararası taşımalarda uygulama neden önemlidir?
Mersin çıkışlı veya Mersin varışlı dökme yük, konteyner, proje yükü ve tarım ürünü taşımalarında navlun sıkça ağırlık, hacim veya birim adedi üzerinden hesaplanır. Liman operasyonu, terminal tartımı, gümrük işlemleri ve konişmento kayıtları aynı yük hakkında farklı zamanlarda veri üretir. TTK m.1193 bakımından bu verilerden hangisinin navlun hesabına gireceği, sözleşmenin açık hükmü ve tereddüt hâlinde teslim miktarı kuralına göre belirlenir.
Uluslararası taşımalarda sözleşmenin yabancı dilde olması veya navlunun ABD doları üzerinden belirlenmesi m.1193’ün hesap mantığını değiştirmez; ancak uygulanacak hukuk ve yetki şartı ayrıca incelenmelidir. Türk hukukunun uygulandığı navlun ilişkisinde m.1193 açık bir kanuni hesap kuralıdır. Yabancı hukuk seçimi varsa önce kanunlar ihtilafı ve sözleşme şartı değerlendirilir.
Terminal, acente, taşıyan, taşıtan, yükleten ve gönderilen farklı kişiler olabilir. Bu nedenle miktar farkı ortaya çıktığında “liman kaydı” ile “taşıyanın kabul ettiği teslim miktarı” aynı şey olarak kabul edilmemelidir. Her belgenin kimin adına, hangi aşamada ve hangi amaçla düzenlendiği belirlenmelidir.
Ölçü, tartı veya sayıya göre navlun alacağı nasıl talep edilir?
Navlun alacağı talep edilirken önce birim fiyat ve hesap miktarı açıkça gösterilmelidir. “Toplam navlun” şeklindeki soyut talep yerine, sözleşmedeki birim bedel ile m.1193’e göre esas alınan teslim miktarı çarpımı ortaya konulmalıdır. Para birimi, varsa vergi ve sözleşmesel ek kalemler ayrıca belirtilmelidir. Navlun dışında istenebilecek veya istenemeyecek giderler bakımından TTK m.1196 ayrıca kontrol edilmelidir.
Navlunun ne zaman muaccel olduğu TTK m.1197’de düzenlenir. Bu nedenle m.1193 yalnız alacağın miktarını, m.1197 ise talep edilebilir hâle geliş zamanını açıklar. Faiz, temerrüt ve takip tarihi bakımından muacceliyet maddesi ayrıca uygulanmalıdır. Taşıyanın yük üzerindeki hapis hakkı söz konusuysa TTK m.1201 ve devamındaki özel hükümler devreye girer.
Ticari uyuşmazlıkta dava veya icra takibi öncesinde sözleşme, teslim miktarı ve hesap tablosu tek dosyada toplanmalıdır. Hesap cetvelinde kullanılan her veri bir belgeye bağlanmalıdır. Deniz ticaretinden doğan görev ve yetki konusu, tarafların tacir sıfatı ve sözleşmedeki tahkim/yetki şartları dikkate alınarak belirlenir.
TTK m.1193 için pratik kontrol listesi
- Navlun bedelinin sabit mi, ölçü-tartı-sayı esaslı mı olduğunu belirleyin.
- Sözleşmedeki birim fiyatı ve para birimini aynen tespit edin.
- Hangi aşamadaki miktarın esas alınacağının açıkça yazılı olup olmadığını kontrol edin.
- Belirsizlik varsa TTK m.1193 uyarınca teslim edilen miktarı esas alın.
- Konişmento, tartı ve teslim kayıtlarını birbirleriyle karşılaştırın.
- Konişmentoda miktar çekincesi varsa TTK m.1239 etkisini ayrıca inceleyin.
- Eksik teslim varsa TTK m.1199’daki zıya-navlun kurallarını ayrı uygulayın.
- Navlun dışı giderler için TTK m.1196’yı kontrol edin.
- Muacceliyet için TTK m.1197’yi ayrıca uygulayın.
- Hesap cetvelini belge, tarih ve ölçüm yöntemiyle birlikte saklayın.
Sık Sorulan Sorular
Navlun ton başına kararlaştırılmışsa hangi tonaj esas alınır?
Sözleşme açıkça başka bir hesap tabanı göstermiyorsa ve tereddüt varsa TTK m.1193 gereği gönderilene teslim edilen eşyanın tartısı esas alınır.
Yükleme konişmentosundaki miktar her zaman navlun hesabını kesinleştirir mi?
Hayır. Konişmento kayıtlarının ispat etkisi TTK m.1239’a tabidir; navlun hesabının hangi miktara göre yapılacağı ise sözleşme ve m.1193 birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Navlun koli başına belirlenebilir mi?
Evet. Navlun sayı üzerinden kararlaştırılmışsa m.1193 kapsamındadır. Tereddüt hâlinde gönderilene teslim edilen koli veya ilgili sözleşmesel birim sayısı esas alınır.
Metreküp üzerinden navlunda da m.1193 uygulanır mı?
Evet. Hacim bir ölçüdür. Sözleşme metreküp esaslıysa ve hesap tabanı belirsizse teslim edilen eşyanın ölçüsü kanuni ölçüttür.
Eksik teslim edilen yük için tam navlun istenebilir mi?
Sadece m.1193’e bakılarak cevap verilmez. Zıya ve navlun ilişkisi TTK m.1199’da ayrıca düzenlenmiştir; eksikliğin sebebi ve navlun türü birlikte incelenir.
Doğal fire varsa navlun düşer mi?
TTK m.1199, eşyanın kendi niteliğinden kaynaklanan iç bozulma, doğal eksilme ve olağan sızma veya akma gibi hâller için özel kural içerir. Bu nedenle doğal fire, kaza sonucu zıya ile aynı hukuki sonuca bağlanmaz.
Taşıyan kendi tartımını tek başına esas alabilir mi?
Sözleşme ve delil düzeni belirleyicidir. M.1193 tereddüt hâlinde teslim edilen miktarı esas alır; tartım kaydının bu teslim miktarını güvenilir biçimde gösterip göstermediği ayrıca ispat konusudur.
Navlun miktarı hiç kararlaştırılmamışsa m.1193 mü uygulanır?
Hayır. Navlun miktarının hiç kararlaştırılmadığı hâlde TTK m.1195’teki mutat navlun kuralı uygulanır. M.1193, navlun ölçü, tartı veya sayı üzerine kararlaştırılmışken hesap tabanındaki tereddüdü çözer.
Navlun ne zaman ödenebilir hâle gelir?
Muacceliyet TTK m.1197’ye göre belirlenir. M.1193 alacağın miktar hesabına ilişkindir.
Güncel TTK m.1193 nereden kontrol edilir?
Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu metninden m.1193 ve bağlantılı hükümler kontrol edilebilir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
