Piyasa İşletmecisi Gözetim Birimi ve Sistemi Kurmak Zorunda mı? | Yönetmelik m.11/1 (2027)
Kısa ve net cevap: Evet. Yönetmelik m.11/1, her piyasa işletmecisinin yasak teklif ve işlemlerin tespit edilmesi amacıyla piyasa gözetim birimi oluşturmasını, bu birimde yeterli sayıda personel istihdam etmesini ve kendisine ait bir piyasa gözetim sistemi kurmasını zorunlu kılar. Amaç yalnız ihlali sonradan raporlamak değildir; adil ve şeffaf piyasa ortamının korunması için teklif, işlem, değişiklik, iptal, bağlantılı davranış ve diğer şüpheli örüntülerin teknik olarak izlenmesidir. Piyasa işletmecisinin gözetim sistemi EPDK denetiminin alternatifi değildir; m.11 dış piyasa gözetimini, m.12 ise Kurumun gözetim ve denetim yetkisini birlikte kurar.
- m.11/1’in hukuki dayanağı
- Piyasa gözetim birimi ne işe yarar?
- Yeterli personel ne demektir?
- Piyasa gözetim sistemi hangi verileri izler?
- Yasak teklif ve işlemler
- Dâhilî bilgi suistimali göstergeleri
- Piyasa manipülasyonu göstergeleri
- Algoritmik işlem gözetimi
- Bağlantılı hesap analizi
- Alarm ile ihlal kararı farkı
- EPDK’ya bildirim zinciri
- Veri güvenliği ve denetlenebilirlik
Yürürlük tarihi ve resmî kaynak
Enerji Piyasalarında ve Çevresel Piyasalarda Şeffaflığa ve Piyasa Bozucu Davranışlara İlişkin Yönetmelik 14 Şubat 2026 tarihli ve 33168 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. 23 Mayıs 2026 tarihli değişiklikle yürürlük tarihi 1 Ocak 2027 olarak değiştirildi. m.11/1’deki piyasa gözetim birimi ve sistem yükümlülüğü bu tarihten itibaren uygulanacaktır.
Resmî metin için 14 Şubat 2026 tarihli Resmî Gazete, güncel mevzuat kaynağı için EPDK Yönetmelik sayfası ve yürürlük değişikliği için 23 Mayıs 2026 tarihli Resmî Gazete esas alınmalıdır.
m.11/1 neden piyasa işletmecisine özel yükümlülük getirir?
Piyasa işletmecisi kendi organize piyasasındaki tüm teklif ve işlem akışını merkezi biçimde görür. Tek bir piyasa katılımcısının yalnız kendi hesaplarını izleyebildiği yerde, piyasa işletmecisi farklı hesaplar, katılımcılar, ürünler ve zaman dilimleri arasındaki genel örüntüyü görebilir. Bu veri avantajı piyasa bütünlüğünün korunması için özel sorumluluk doğurur.
m.11/1 bu nedenle piyasa gözetimini tesadüfî veya ek görev olmaktan çıkarır; ayrı bir birim, yeterli personel ve teknik gözetim sistemi kurulmasını zorunlu kılar. Gözetimin organizasyon içinde görünür ve hesap verebilir olması gerekir.
Piyasa gözetim biriminin temel görevi nedir?
Gözetim biriminin temel amacı Yönetmeliğin yasakladığı teklif ve işlemleri tespit etmektir. Bu kapsam m.8’deki dâhilî bilgi suistimaliyle bağlantılı işlem davranışlarını ve m.9’daki piyasa manipülasyonu fiillerini içerir. Birim alarm üretir, davranış örüntüsünü analiz eder, gerekli bilgi ve belgeleri toplar ve şüpheli durumları EPDK’ya taşır.
Gözetim birimi aynı zamanda adil ve şeffaf piyasa ortamının korunmasına hizmet eder. Bu amaç yalnız “ceza verilecek olay bulmak” değildir; piyasa fiyatının gerçek arz-talep koşullarıyla oluşmasını ve katılımcıların eşit bilgi/işlem ortamında faaliyet göstermesini desteklemektir.
Yeterli sayıda personel ne demektir?
Yönetmelik sabit çalışan sayısı yazmaz; “yeterli sayıda personel” standardı kullanır. Yeterlilik piyasanın işlem hacmi, ürün çeşitliliği, işlem saatleri, algoritmik ticaret yoğunluğu, alarm sayısı ve gözetim sisteminin otomasyon seviyesiyle değerlendirilmelidir.
24 saat faal veya yüksek hacimli piyasada tek kişinin bütün alarmları incelemesi gerçekçi olmayabilir. Piyasa işletmecisi personel kapasitesini alarm yükü, inceleme süresi ve kritik olaylara müdahale ihtiyacı üzerinden ölçmelidir. İzin, vardiya ve iş sürekliliği de personel planına dahil edilmelidir.
Gözetim personeli hangi uzmanlıklara sahip olmalı?
Piyasa gözetimi yalnız hukuk bilgisi veya yalnız veri analitiğiyle yürütülemez. Enerji/çevre ürünü işleyişi, teklif mekanizmaları, piyasa kuralları, istatistiksel anomali tespiti, veri analizi, hukuk/uyum ve gerektiğinde algoritmik ticaret bilgisi birlikte gerekir.
Birimde bu uzmanlıkların tamamının tek kişide bulunması şart değildir. Ekip yapısı birbirini tamamlayan yetkinliklerden kurulabilir; gerekli durumlarda IT, hukuk, risk veya piyasa operasyon ekiplerinden kontrollü destek alınabilir.
Piyasa gözetim sistemi hangi verileri izlemeli?
Sistem teklifin ilk verilişi, fiyat, miktar, ürün, teslim dönemi, kullanıcı veya hesap, değişiklik ve iptal zamanı, eşleşme, gerçekleşen işlem, teklif ömrü, tekrar sayısı ve bağlantılı davranış gibi verileri analiz edebilmelidir. Piyasa yapısına göre ek teknik alanlar da önem taşıyabilir.
Teklif yaşam döngüsünün tamamı saklanmalıdır. Yalnız sonuçlanmış işlemlere bakmak m.9’daki teklif, değişiklik, iptal ve girişim davranışlarını kaçırır. Başarısız veya eşleşmeyen teklifler de gözetim verisinin parçasıdır.
Yanlış veya yanıltıcı işaretler nasıl tespit edilir?
m.9/1-a arz, talep veya fiyat hakkında yanlış veya yanıltıcı işaret veren ya da verebilecek teklif ve işlem davranışlarını düzenler. Gözetim sistemi yüksek iptal oranı, kısa emir ömrü, sıra dışı miktar, fiyat seviyesinden uzak teklif ve tekrar eden emir dizilerini alarm göstergesi olarak kullanabilir.
Alarm ihlal demek değildir. Gözetim personeli davranışın piyasa koşulları, portföy ihtiyacı ve diğer hesaplarla ilişkisini inceler. Yanlış/yanıltıcı işaretin temel unsurları için yayımlanan m.9/1-a rehberi denetimde mevzuattaki “işaret” lafzıyla güncellenecektir.
Yapay fiyat davranışı nasıl gözetilir?
m.9/1-b, haklı bir gerekçeye ve genel kabul görmüş piyasa uygulamalarına dayanmadığı sürece, tek başına veya birlikte hareketle fiyatı yapay seviyeye getiren ya da getirebilecek davranışları düzenler. Gözetim sistemi fiyat hareketi ile teklif yoğunluğu, piyasa derinliği, hesap grubu ve işlem zamanını birlikte analiz edebilir.
Piyasa işletmecisi şirketin maliyet veya portföy verisini doğrudan bilmeyebilir; bu durumda m.11/2 uyarınca piyasa katılımcısından açıklayıcı bilgi ve belge isteyebilir. Gözetim verisi ile şirket açıklaması birlikte değerlendirilir.
Tertip ve aldatıcı-hileli davranış nasıl yakalanır?
m.9/1-c, yanlış/yanıltıcı işaret verecek şekilde bir tertip kurmak veya aldatıcı/hileli diğer yolları kapsar. Bu tür davranışlar çoğu zaman tek işlemden anlaşılmaz; hesaplar arası eş zamanlılık, karşılıklı işlem, ortak karar verici veya tekrar eden desen analiz edilir.
Gözetim sistemi hesap ilişkilerini, IP veya kullanıcı bağlantılarını, ekonomik faydanın yönünü ve karşılıklı işlem dizilerini uygun ölçüde analiz edebilir. Şüpheli korelasyon bulunduğunda ek bilgi talebi ve EPDK bildirimi gündeme gelir.
Dâhilî bilgi suistimali piyasa verisinden anlaşılabilir mi?
Piyasa işletmecisinin şirket içi dâhilî bilgi erişim listesine otomatik erişimi olmayabilir. Ancak kamuya açıklanan Dâhilî Bilgi Platformu zamanlarıyla belirli hesapların açıklama öncesi/sonrası işlem davranışı karşılaştırılabilir. Olağandışı işlem şüphesi oluştuğunda m.11/2 bilgi-belge talebi kullanılabilir.
m.8/1-a dâhilî bilgiyle işlem, emir değişikliği/iptali ve bağlantılı teklif davranışlarını yasaklar. Piyasa gözetim sistemi bu işlem örüntülerini erken tespit etmek için önemlidir.
Algoritmik işlemler için gözetim nasıl olmalı?
Algoritmik ticaret çok sayıda emir ve iptal üretebilir. Sistem yalnız toplam hacme bakmamalı; emir frekansı, iptal oranı, fiyat seviyesine göre davranış, karşı hesaplar ve mikro zamanlamayı analiz edebilmelidir. Manipülatif örüntü birkaç saniye veya daha kısa sürede ortaya çıkabilir.
Alarm eşikleri piyasa yapısına göre kalibre edilmelidir. Çok hassas eşik binlerce yanlış pozitif üretirken, çok gevşek eşik gerçek riski kaçırabilir. Gözetim birimi model performansını düzenli olarak ölçmelidir.
Manuel gözetim yeterli mi?
Yönetmelik “kendisine ait piyasa gözetim sistemi” kurulmasını açıkça ister. Bu nedenle yalnız personelin manuel rapor okumasıyla yetinmek m.11/1’in sistem şartını karşılamayabilir. Sistem otomatik veri toplama, alarm veya analiz işlevi sağlayacak şekilde piyasanın ölçeğine uygun kurulmalıdır.
İnsan incelemesi yine gereklidir. Otomatik sistem şüpheli davranışı işaretler; hukukî ve ekonomik değerlendirme uzman personel tarafından yapılır.
Gözetim biriminin bağımsızlığı neden önemlidir?
Piyasa işletmecisinin operasyon veya ticari hedefleri ile gözetim fonksiyonu arasında çıkar çatışması oluşmamalıdır. Gözetim personeli şüpheli davranışı gerektiğinde üst yönetime veya EPDK’ya taşıyabilecek kurumsal konumda olmalıdır.
Gözetim alarmının operasyonel birim tarafından gerekçesiz kapatılması veya gelir kaygısıyla incelemenin sınırlandırılması piyasa bütünlüğü amacına aykırıdır. Yetki, onay ve eskalasyon çizgisi yazılı olmalıdır.
Alarm nasıl incelenmeli?
İlk aşamada sistemsel hata, veri sorunu veya açık normal ticaret gerekçesi kontrol edilir. İkinci aşamada hesap, kullanıcı, ürün, zaman ve piyasa etkisi genişletilir. Üçüncü aşamada gerekirse piyasa katılımcısından m.11/2 kapsamında bilgi-belge istenir.
Alarm kapatılıyorsa gerekçe yazılı kaydedilmelidir. Şüphe devam ediyorsa m.11/3 uyarınca EPDK’ya ivedilikle bildirim yapılmalıdır.
Şüpheli davranış EPDK’ya ne zaman gider?
m.11/3, gözetim faaliyetleri sonucunda ulaşılan bulgular ile piyasa bozucu davranışlara ilişkin şüpheli durumların EPDK’ya ivedilikle bildirilmesini düzenler. Kesin ihlal kararı aranmaz; şüpheli durum düzenleyici inceleme için Kuruma taşınabilir.
Piyasa katılımcısının kendi bildirim yükümlülüğü ise m.10/c’de ayrıca düzenlenir. Şirketin bildirim yapması piyasa işletmecisinin m.11/3 görevini, piyasa işletmecisinin bildirimi de şirketin m.10/c görevini kaldırmaz.
Gözetim verisi ne kadar süre saklanmalı?
Bu madde içinde sabit saklama süresi yazılmamıştır. Piyasa işletmecisi ilgili diğer mevzuat, lisans/işletme kuralları ve denetim ihtiyaçlarına uygun kayıt saklama politikası oluşturmalıdır. m.12/2 EPDK’nın elektronik bilgi ve sistem kayıtlarını inceleyebilmesi için denetim izi korunmalıdır.
Özellikle teklif yaşam döngüsü, alarm, analist değerlendirmesi, bilgi talebi ve EPDK bildirimi aynı olay dosyasında ilişkilendirilebilir.
Sistem işletmecisi verileri neden önemlidir?
m.11/4 sistem işletmecilerinin piyasa gözetim faaliyetinin yürütülmesi için gerekli verileri piyasa işletmecilerine sunmasını öngörür. Fiziksel sistem verisi ile piyasa teklifleri arasındaki ilişki manipülasyon veya haklı gerekçe değerlendirmesinde önemli olabilir.
Örneğin gerçek kapasite, sistem kısıtı veya operasyonel durum belirli teklif davranışını açıklayabilir. Piyasa gözetimi yalnız finansal/teklif verisinden ibaret değildir.
EPDK’nın gerçek zamanlı erişimi
m.11/5 piyasa ve sistem işletmecilerine, sahip oldukları verileri EPDK’nın sürekli ve gerçek zamanlı erişimine açma ve bunun için gerekli altyapıyı kurup işletme görevi verir. Bu hüküm piyasa gözetim verisinin Kurum denetimiyle teknik olarak bütünleşmesini sağlar.
Piyasa işletmecisinin gözetim sistemi bu nedenle veri bütünlüğü, erişilebilirlik ve güvenlik bakımından yüksek standartta çalışmalıdır.
m.11/1 için kontrol listesi
- Bağımsız işlevi bulunan piyasa gözetim birimi oluşturun.
- İşlem hacmi ve alarm yüküne uygun yeterli personel görevlendirin.
- Kendinize ait otomatik piyasa gözetim sistemi kurun.
- Teklif yaşam döngüsünü değişiklik ve iptallerle birlikte izleyin.
- m.8 ve m.9 için ayrı alarm senaryoları tanımlayın.
- Algoritmik ve bağlantılı hesap davranışlarını analiz edin.
- Alarm kapatma gerekçelerini kaydedin.
- Gerekirse m.11/2 ile katılımcıdan bilgi-belge isteyin.
- Şüpheli bulguları m.11/3 uyarınca EPDK’ya ivedilikle bildirin.
- Gözetim veri ve karar izini EPDK denetimine elverişli biçimde koruyun.
Sık Sorulan Sorular
Her piyasa işletmecisi gözetim birimi kurmak zorunda mı?
Evet. m.11/1 “her piyasa işletmecisi” için yükümlülük getirir.
Kaç personel zorunlu?
Yönetmelik sayı vermez; yeterli sayıda personel standardı uygulanır.
Manuel Excel kontrolü tek başına yeterli mi?
m.11/1 kendisine ait piyasa gözetim sistemi kurulmasını açıkça ister; sistem piyasanın ölçeğine uygun teknik gözetim sağlamalıdır.
Her alarm ihlal midir?
Hayır. Alarm inceleme başlangıcıdır; somut davranış ve gerekçe değerlendirilir.
İptal edilen teklifler de gözetilir mi?
Evet. m.9 değişiklik, iptal ve girişim davranışlarını da kapsar.
Algoritmik işlemler ayrıca izlenmeli mi?
Evet. Yüksek frekans ve karmaşık örüntüler uygun teknik gözetim gerektirir.
Piyasa işletmecisi katılımcıdan doğrudan belge isteyebilir mi?
Evet. m.11/2 bu yetkiyi verir.
Şüphe EPDK’ya bildirilmek zorunda mı?
m.11/3 koşulları oluştuğunda ivedilikle bildirim yapılır.
EPDK gözetim sistemindeki verilere erişebilir mi?
m.11/5 ve m.12 kapsamında veri erişimi ve inceleme hükümleri bulunur.
Yönetmelik ne zaman yürürlüğe girer?
1 Ocak 2027 tarihinde.
Sonuç
m.11/1, piyasa bütünlüğünü korumak için piyasa işletmecisine kurumsal ve teknik gözetim görevi verir. Her piyasa işletmecisi ayrı gözetim birimi, yeterli personel ve kendisine ait gözetim sistemi kurmalıdır. Sistem yalnız gerçekleşen işlemleri değil teklif, değişiklik, iptal, girişim, algoritmik davranış ve hesap ilişkilerini analiz etmeli; insan uzmanlığıyla birlikte çalışmalıdır. Şüpheli bulgular EPDK’ya taşınmalı ve bütün gözetim kararları denetlenebilir kayıtla desteklenmelidir.
Yazar: Av. Halil Bakırcı
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
