Sistemik Önemli Bankalarda Önlem Planı Zorunlu mu? 5411 m.66/A | 2026
Kısa ve net cevap: 5411 sayılı Bankacılık Kanunu m.66/A uyarınca Kurulca sistemik önemli olarak belirlenen bankalar, mali bünyelerinde bozulmaya yol açabilecek hâllerin ortaya çıkması veya ortaya çıkma ihtimalinin belirmesi durumunda uygulanacak tedbirleri önceden belirleyen bir önlem planı hazırlamak ve BDDK’ya göndermek zorundadır. Risk gerçekleştiğinde banka planındaki tedbirleri uygulamak ve Kuruma ivedilikle bilgi vermekle yükümlüdür.
Bankacılık Kanunu m.66/A Neden Getirildi?
Bankacılık Kanunu m.66/A, 7222 sayılı Kanun ile 2020 yılında sisteme eklenen erken müdahale düzenlemelerinden biridir. Hükmün amacı, sistemik öneme sahip bir bankanın mali yapısında ciddi bozulma meydana geldikten sonra çözüm aramak yerine, risk belirtileri ortaya çıkmadan önce uygulanacak tedbirleri planlamaktır.
Kanun bu nedenle sistemik önemli bankalara sıradan bir iç politika belgesi hazırlama değil, Kurulca belirlenecek usul ve esaslara uygun bir önlem planı hazırlayıp Kuruma sunma yükümlülüğü getirir. Planın hukuki değeri, risk anında bankanın hangi tedbirleri hangi koşullarda uygulayacağını önceden somutlaştırmasından kaynaklanır.
Hangi Bankalar Önlem Planı Hazırlamak Zorunda?
Yükümlülük bütün bankalara aynı şekilde getirilmemiştir. Madde 66/A’nın açık ifadesine göre, Kurulca sistemik önemli olarak belirlenen bankalar önlem planı hazırlamak zorundadır. Dolayısıyla bir bankanın bu yükümlülük kapsamında olup olmadığı, sistemik önem değerlendirmesine ve Kurulun belirlediği usul ve esaslara göre tespit edilir.
Sistemik önem, bankanın yalnız büyüklüğüyle açıklanan basit bir kavram değildir. Bankanın finansal sistem içindeki bağlantıları, ikame edilebilirliği, faaliyetlerinin yaygınlığı ve olası sorunların finansal istikrara etkisi gibi ölçütler düzenleyici çerçevede önem taşır. Bu belirleme BDDK’nın düzenleyici yetkisi içinde yapılır.
Önlem Planının Hazırlanmasını Tetikleyen Risk Nedir?
Madde 66/A iki temel risk kaynağını sayar. Birincisi, Kanun ve Kanuna dayanılarak çıkarılan düzenlemelerde yer alan koruyucu hükümlere uyumsuzluk nedeniyle mali bünyede bozulma yaratabilecek hâllerdir. İkincisi ise “sair suretle” mali bünyede bozulma yaratabilecek diğer hâllerdir.
Bu nedenle önlem planı sadece sermaye yeterliliği oranının ihlal edilmesi gibi tek bir düzenleyici eşik için hazırlanmaz. Likidite, aktif kalitesi, yoğunlaşma, piyasa riski, operasyonel risk veya bankanın mali dayanıklılığını tehdit eden diğer gelişmeler bakımından önceden uygulanabilir tedbir seti oluşturulmalıdır.
Riskin Gerçekleşmesi Şart mı?
Hayır. Madde 66/A özellikle riskin “görülmesi veya görülme ihtimalinin ortaya çıkması” ifadelerini kullanır. Bu, erken müdahale yaklaşımının özüdür. Bankanın mali bünyesi fiilen bozulmadan önce, bozulma ihtimali ortaya çıktığında da plan devreye alınabilir.
Böylece banka yönetiminin “henüz oran ihlali olmadı” gerekçesiyle tedbiri ertelemesi kabul edilmez. Erken uyarı göstergeleri riskin önemli ölçüde yükseldiğini ortaya koyuyorsa, planın öngördüğü eşikler ve karar mekanizmaları çalıştırılmalıdır.
Önlem Planında Neler Bulunmalıdır?
Kanun tek tek plan başlıklarını saymak yerine ayrıntıları Kurulun belirleyeceği usul ve esaslara bırakır. Bununla birlikte maddenin amacı gereği plan; mali bozulma göstergelerini, bu göstergelerin izlenme yöntemini, uygulanabilecek tedbirleri, karar yetkilerini, uygulama sırasını ve Kuruma bildirim mekanizmasını işlevsel biçimde ortaya koymalıdır.
Planın yalnız genel ifadeler içeren bir politika belgesi olması yeterli değildir. Örneğin “likidite güçlendirilecektir” denmesi yerine hangi varlıkların nakde çevrilebileceği, hangi fonlama kanallarının kullanılacağı, hangi yönetim organının kararıyla hangi sürede işlem yapılacağı ve bu işlemin sermaye/likidite üzerindeki etkisinin nasıl ölçüleceği belirlenmelidir.
Konsolide ve Konsolide Olmayan Bazda Planlama Ne Anlama Gelir?
Madde 66/A, bankanın değerlendirmesini hem konsolide hem konsolide olmayan bazda yapmasını öngörür. Bu ayrım, riskin yalnız ana banka bilançosunda değil, grup şirketleri üzerinden de doğabileceğini kabul eder. Bankacılık Kanunu m.66’daki konsolide denetim bu yapının denetim ayağıdır.
Önlem planı, grup seviyesinde ortaya çıkan bir sorunun ana bankaya etkisini ve ana bankadaki sorunun bağlı ortaklıklara yayılmasını dikkate almalıdır. Bu nedenle yalnız tek tüzel kişinin acil nakit ihtiyacına odaklanan plan, sistemik önemli banka için yetersiz kalabilir.
Plan Hazırlandıktan Sonra BDDK’ya Gönderilmesi Zorunlu mu?
Evet. Madde 66/A, sistemik önemli bankanın planı Kurulca belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde hazırlamasını ve Kuruma göndermesini zorunlu tutar. Plan banka içinde saklanan ihtiyari bir doküman değildir.
Bu yükümlülük, planın düzenleyici otorite tarafından bankanın risk profiliyle birlikte değerlendirilmesini sağlar. BDDK, denetim sonucunda mali bünyede bozulma yaratacak bir hâlin gerçekleştiğini veya gerçekleşme ihtimalini tespit ederse bankadan plandaki tedbirlerden birini veya birkaçını almasını isteyebilir.
Banka Risk Gerçekleştiğinde Ne Yapmak Zorunda?
Banka kendi konsolide veya konsolide olmayan değerlendirmesinde mali bünyede bozulma yaratacak hâlin gerçekleştiğini veya gerçekleşme ihtimalini tespit ederse, önlem planında yer alan ilgili tedbirleri almak ve BDDK’ya ivedilikle bilgi vermek zorundadır.
Burada iki ayrı yükümlülük vardır: tedbiri uygulamak ve Kuruma bilgi vermek. Sadece BDDK’ya bildirim yapmak, planın öngördüğü tedbirin alınması yükümlülüğünün yerine geçtiği anlamına gelmez. Aynı şekilde tedbir alıp düzenleyici bildirimi geciktirmek de maddenin açık sistematiğiyle bağdaşmaz.
BDDK Bankadan Belirli Bir Tedbiri Uygulamasını İsteyebilir mi?
Evet. BDDK’nın konsolide veya konsolide olmayan denetiminde mali bünyede bozulma meydana getirecek hâlin gerçekleştiği ya da gerçekleşme ihtimalinin bulunduğu tespit edilirse Kurum, bankadan önlem planındaki tedbirlerden birini veya birkaçını almasını isteyebilir.
Bu yetki, önlem planını bankanın tek taraflı tercih belgesi olmaktan çıkarır. Plan, uygun koşullar oluştuğunda BDDK tarafından somut uygulama talebinin dayanağı hâline gelebilir.
Önlem Planındaki Tedbir Alınmazsa Ne Olur?
Bu konu Bankacılık Kanunu m.67/1-h’de açıkça düzenlenmiştir. Bankanın m.66/A kapsamındaki önlem planında öngörülen tedbirleri derhal almaması, alınan tedbirlere rağmen sorunların giderilememesi veya tedbirler alınsa dahi sonuç alınamayacağının belirlenmesi, Kanunun kademeli müdahale sistemini tetikleyen hâllerden biridir.
Bu durumda m.68’deki düzeltici, m.69’daki iyileştirici ve m.70’teki kısıtlayıcı önlemler gündeme gelir. Dolayısıyla planın uygulanmaması sadece iç yönetişim eksikliği değil, daha ağır düzenleyici müdahaleye bağlanan bir hukuki sonuç doğurur.
Önlem Planı ile Düzeltici Önlem Arasındaki Fark Nedir?
Önlem planı m.66/A kapsamında önceden hazırlanan ve risk gerçekleştiğinde uygulanacak tedbir setidir. Düzeltici önlemler ise m.67’deki sorunların tespit edilmesinden sonra m.68 çerçevesinde BDDK tarafından banka yönetim kurulundan istenen bağlayıcı tedbirlerdir.
Başka bir ifadeyle önlem planı erken hazırlık ve ilk müdahale aracıdır; m.68 ve devamı ise denetim bulgusu sonrasında kanuni müdahale basamaklarıdır. Ancak iki sistem birbirine doğrudan bağlanır: m.66/A planının uygulanmaması m.67/1-h üzerinden sonraki aşamalara geçiş sebebi olabilir.
Sermaye Yeterliliği Önlem Planında Nasıl Ele Alınır?
Bankacılık Kanunu m.45 sermaye yeterliliğinin yasal çerçevesini oluşturur. Önlem planında yalnız yasal asgari oranın ihlal edilmesi değil, orana yaklaşılması ve stres koşullarında meydana gelebilecek düşüş de dikkate alınmalıdır.
Plan; sermaye artırımı, risk ağırlıklı varlıkların azaltılması, kâr dağıtımının sınırlandırılması, belirli portföylerin küçültülmesi veya sermayeyi koruyacak diğer seçeneklerin uygulanabilirliğini önceden değerlendirmelidir. Hangi tedbirin hangi eşikte devreye gireceği açık olmalıdır.
Likidite Riski Önlem Planında Nasıl Ele Alınır?
Bankacılık Kanunu m.46 likidite yeterliliği düzenlemelerinin temelini oluşturur. Sistemik önemli bankanın önlem planı, kısa sürede nakde çevrilebilecek varlıkları, alternatif fonlama kaynaklarını, teminat havuzunu ve piyasa erişimini gerçekçi biçimde değerlendirmelidir.
Likidite planının işlevsel olabilmesi için stres koşullarında piyasada gerçekten kullanılabilecek araçlara dayanması gerekir. Normal piyasa koşulunda satılabilen bir varlığın kriz anında aynı sürede ve aynı değerle nakde çevrilebileceği varsayımı tek başına yeterli değildir.
Yönetim Kurulunun Sorumluluğu Nedir?
Önlem planının hazırlanması, güncellenmesi ve gerektiğinde uygulanması bankanın kurumsal yönetim sistemi içinde ele alınmalıdır. Yönetim kurulu; risk iştahı, erken uyarı eşikleri, yetki zinciri ve tedbirlerin uygulanabilirliği üzerinde etkin gözetim kurmalıdır.
Bir kriz anında hangi yöneticinin karar alacağı, hangi kurulun toplantıya çağrılacağı veya hangi verinin kullanılacağı önceden belirlenmemişse planın fiilen işlemesi zorlaşır. Sistemik önemli bankalarda zaman kaybı finansal sistem üzerindeki etkiyi büyütebileceği için m.66/A “önceden belirleme” yaklaşımını benimser.
Önlem Planı Ne Zaman Güncellenmeli?
Kanun ayrıntılı periyodu Kurulun usul ve esaslarına bırakır. Bununla birlikte bankanın iş modeli, grup yapısı, önemli riskleri veya fonlama yapısı değiştiğinde planın işlevselliği yeniden değerlendirilmelidir. Yeni bir bağlı ortaklık, önemli birleşme, finansman modelindeki değişiklik veya teknolojik dönüşüm mevcut tedbir setini yetersiz hâle getirebilir.
Planın test edilmesi de güncellemenin parçasıdır. Masa başı senaryoları, kriz iletişim tatbikatları ve veri üretim testleri, planda kâğıt üzerinde mümkün görünen bir tedbirin uygulamada gerçekleştirilemediğini ortaya çıkarabilir.
Uygulanabilir Önlem Planı İçin Kontrol Listesi
- Sistemik önemli banka statüsüne göre kapsam ve sorumluluklar açıkça belirlenmelidir.
- Mali bozulmayı erken gösterecek sermaye, likidite, aktif kalitesi ve piyasa göstergeleri tanımlanmalıdır.
- Her gösterge için uyarı ve müdahale eşikleri oluşturulmalıdır.
- Tedbirlerin uygulanma süresi, sorumlu organı ve gerekli onaylar yazılmalıdır.
- Konsolide ve konsolide olmayan etkiler ayrı ayrı hesaplanmalıdır.
- BDDK’ya ivedi bildirim süreci ve iletişim sorumlusu belirlenmelidir.
- Tedbirlerin hukuki, operasyonel ve finansal uygulanabilirliği önceden test edilmelidir.
- Plan değişen grup yapısı ve risk profiline göre güncel tutulmalıdır.
Önlem Planı ile İş Sürekliliği Planı Aynı mıdır?
Hayır. İş sürekliliği planı, operasyonun kesinti, afet, siber olay veya altyapı sorunu karşısında devamını hedefler. Bankacılık Kanunu m.66/A’daki önlem planı ise mali bünyede bozulma yaratabilecek hâllere karşı bankanın finansal dayanıklılığını korumaya yönelik tedbirleri konu alır.
İki plan bazı kriz senaryolarında kesişebilir; örneğin büyük bir siber olay hem operasyonel kesintiye hem de likidite baskısına yol açabilir. Buna rağmen hukuki amaçları ve düzenleyici dayanakları farklıdır.
Önlem Planı Müşteriler Açısından Ne İfade Eder?
Madde 66/A bireysel müşteri için doğrudan bir alacak veya tazminat maddesi değildir. Ancak sistemik önemli bankanın sorunlara erken müdahale etmesini sağlayarak mevduat sahipleri ve finansal sistem bakımından koruyucu işlev görür.
Müşterinin somut hakları, işlem türüne göre ayrıca değerlendirilir. Örneğin mevduatı çekme hakkı için m.61, sözleşme ve belge hakları için m.76 gibi özel hükümler esas alınır.
Resmî Kaynaklar
Sık Sorulan Sorular
Her banka m.66/A kapsamında önlem planı hazırlar mı?
Madde 66/A bu yükümlülüğü Kurulca sistemik önemli olarak belirlenen bankalar için düzenler.
Önlem planı BDDK’ya gönderilir mi?
Evet. Sistemik önemli banka planı Kurulca belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde hazırlayıp Kuruma göndermek zorundadır.
Risk henüz gerçekleşmediyse tedbir alınır mı?
Evet. Kanun, mali bünyede bozulma yaratacak hâlin gerçekleşme ihtimalinin ortaya çıkmasını da planın işletilmesi bakımından dikkate alır.
Banka kendi tespiti üzerine BDDK’ya bilgi verir mi?
Evet. Konsolide veya konsolide olmayan değerlendirmede risk gerçekleşir veya gerçekleşme ihtimali ortaya çıkarsa banka tedbirleri alıp Kuruma ivedilikle bilgi vermelidir.
BDDK plandaki tedbiri bankaya zorunlu kılabilir mi?
Denetimde mali bünyeyi bozacak hâl veya ihtimal tespit edilirse Kurum plandaki tedbirlerden birini veya birkaçını bankadan isteyebilir.
Plan uygulanmazsa ne olur?
m.66/A’daki tedbirlerin derhal alınmaması m.67/1-h kapsamında kademeli düzenleyici önlemleri tetikleyen hâllerden biridir.
Önlem planı sadece sermaye için midir?
Hayır. Mali bünyeyi bozabilecek sermaye, likidite, aktif kalitesi ve diğer önemli riskler plan kapsamında değerlendirilir.
Plan yalnız ana banka için mi hazırlanır?
Madde konsolide ve konsolide olmayan değerlendirmeleri birlikte düzenlediği için grup düzeyi etkiler de planın kapsamındadır.
Önlem planı ile m.68 düzeltici önlemler aynı mıdır?
Hayır. Önlem planı önceden hazırlanır; m.68 tedbirleri ise m.67 kapsamındaki sorunlar tespit edildikten sonra Kurumun bankadan istediği düzeltici önlemlerdir.
Önlem planı hangi tarihte mevzuata girdi?
5411 sayılı Kanuna m.66/A, 20 Şubat 2020 tarihli 7222 sayılı Kanunun 6. maddesiyle eklenmiştir.
Sonuç
Bankacılık Kanunu m.66/A, sistemik önemli bankalar bakımından kriz sonrası müdahaleden önce kriz öncesi hazırlığı zorunlu hâle getirir. Banka, mali bozulma ihtimalini önceden tanımlayan, uygulanabilir tedbirler içeren ve Kuruma sunulan bir önlem planına sahip olmalıdır. Risk ortaya çıktığında plan rafta kalamaz; tedbirlerin uygulanması ve BDDK’nın ivedilikle bilgilendirilmesi gerekir. Tedbirlerin alınmaması ise m.67 üzerinden düzeltici, iyileştirici ve kısıtlayıcı müdahalelere geçiş sebebi olabilir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
