Tahkimde Hakem Sayısı Kaç Olmalıdır? Tek Sayı Zorunluluğu | HMK 415
Kısa ve net cevap: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 415. maddesine göre taraflar tahkimde hakem sayısını serbestçe kararlaştırabilir; ancak hakem sayısı mutlaka tek olmalıdır. Taraflar hakem sayısını hiç belirlememişse kanuni varsayım üç hakemdir. Bu nedenle iç tahkimde iki, dört veya başka bir çift sayı üzerinden hakem kurulu kurulması HMK m.415’in açık kuralına aykırıdır. Hakem sayısının tek tutulması, karar alınmasında oyların eşitlenmesini önlemeyi ve tahkim kurulunun işleyişini güvence altına almayı amaçlar. Taraflar tek hakem, üç hakem, beş hakem veya başka bir tek sayı belirleyebilir; uyuşmazlığın değeri, teknik niteliği, maliyet ve tahkim süresi bu tercihte dikkate alınmalıdır.
HMK 415’in Temel Kuralı Nedir?
HMK m.415, iç tahkimde hakem sayısını taraf iradesine bırakır. Taraflar tek hakem veya birden fazla hakem öngörebilir. Kanunun koyduğu tek sınırlama sayının tek olmasıdır. Bu sınırlama emredici niteliktedir; taraflar tahkim sözleşmesinde çift sayıda hakem kararlaştırarak oyların eşitlenebileceği bir kurul yapısı kuramaz.
Hakem sayısı, tahkim yargılamasının maliyetini, hızını ve karar sürecini doğrudan etkiler. Tek hakem daha sade ve düşük maliyetli bir yapı yaratırken üç veya daha fazla hakem farklı uzmanlık alanlarının aynı kurulda temsil edilmesini sağlayabilir. Buna karşılık kurul büyüdükçe hakem ücretleri, toplantı koordinasyonu ve karar oluşturma süresi de artabilir.
HMK m.415, HMK 412’deki tahkim sözleşmesi ile birlikte düşünülmelidir. Hakem sayısının açık yazılması tahkim şartının uygulanmasını kolaylaştırır. Sayı belirlenmemişse kanun boşluğu doğrudan doldurur ve üç hakemli kurul esas alınır. Güncel kanun metni resmî Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden kontrol edilmelidir.
Tahkimde Hakem Sayısı Neden Tek Olmalıdır?
Tek sayı zorunluluğunun temel amacı karar mekanizmasının kilitlenmesini önlemektir. İki hakemli kurulda iki hakemin farklı yönde oy kullanması hâlinde çoğunluk oluşmaz. Dört hakemli kurulda da ikiye karşı iki oy ihtimali vardır. Tek sayı kullanıldığında ise normal çoğunluk sistemi altında kararın bir yönde oluşması mümkündür.
HMK m.433, birden fazla hakemli kurulda kararların kural olarak oy çokluğuyla verileceğini düzenler. HMK m.415’teki tek sayı zorunluluğu bu çoğunluk sisteminin fiilen çalışmasını sağlar. Bu iki madde birlikte okunduğunda kanunun hakem kurulunu karar verebilir bir yapıda kurmayı amaçladığı görülür.
Tek sayı şartı yalnız nihai hakem kararı bakımından değil, usule ilişkin ara kararların alınmasında da önemlidir. Duruşma takvimi, bilirkişi görevlendirilmesi, delil talepleri, geçici koruma veya yetki itirazı gibi pek çok konuda kurul içinde karar alınması gerekir. Kurulun yapısal olarak kilitlenmesi tahkimin hız ve etkinlik amacına aykırı olur.
Taraflar Hakem Sayısını Belirlememişse Ne Olur?
Taraflar tahkim sözleşmesinde hakem sayısını hiç düzenlememişse HMK m.415 doğrudan üç hakemli kurul öngörür. Dolayısıyla sözleşmede yalnız “uyuşmazlık tahkim yoluyla çözülecektir” denilip hakem sayısı yazılmadığında tek hakem varsayımı uygulanmaz; kanuni varsayım üç hakemdir.
Bu sonuç maliyet bakımından önemlidir. Taraflar düşük değerli veya nispeten basit uyuşmazlıklarda tek hakem istiyorsa bunu sözleşmede açıkça düzenlemelidir. Aksi hâlde üç hakemli kurul, hakem ücretlerini ve organizasyon maliyetlerini yükseltebilir. Tahkim şartı hazırlanırken “hakem sayısı” yalnız teknik bir ayrıntı olarak görülmemelidir.
Hakem sayısının belirlenmemiş olması tahkim sözleşmesini geçersiz hâle getirmez. Kanun, bu eksikliği m.415 ile tamamlar. Aynı şekilde hakem seçme yöntemi düzenlenmemişse HMK m.416’daki kanuni seçim yöntemi devreye girer.
Tek Hakem Ne Zaman Tercih Edilir?
Tek hakem, özellikle uyuşmazlık miktarının görece sınırlı olduğu, teknik ve hukuki meselelerin tek bir uzman tarafından yönetilebildiği veya tarafların hızlı karar beklentisinin yüksek olduğu tahkimlerde tercih edilebilir. Tek hakemli yapıda kurul içi koordinasyon sorunu bulunmaz; duruşma ve karar takvimi daha kolay oluşturulabilir.
Bununla birlikte tek hakem seçildiğinde tüm usul ve esas değerlendirmesi tek kişi üzerinde toplanır. Bu nedenle hakemin uzmanlığı, bağımsızlığı ve tarafsızlığı daha da kritik hâle gelir. HMK m.417’de düzenlenen bağımsızlık ve tarafsızlık yükümlülükleri tek hakem bakımından da aynen geçerlidir.
Taraflar tek hakem kararlaştırmışsa seçim yöntemini de açıkça belirlemelidir. Birlikte seçimin yapılamaması hâlinde HMK m.416 uyarınca mahkemece atama gündeme gelebilir. Tahkim şartında güvenilir bir yedek seçim mekanizması kurulması, uyuşmazlık çıktığında hakem ataması yüzünden ayrıca süre kaybedilmesini önler.
Üç Hakemli Kurul Nasıl Oluşturulur?
Üç hakemli kurul, HMK’nın hakem sayısı belirlenmemişse benimsediği varsayılan modeldir. Taraflar aksi bir seçim usulü kararlaştırmamışsa taraflardan her biri bir hakem seçer; bu iki hakem üçüncü hakemi seçer. Üçüncü hakem kurul başkanı olarak görev yapar. Ayrıntılı seçim mekanizması HMK m.416’da düzenlenmiştir.
Üç hakemli yapı, tarafların her birinin seçim sürecine doğrudan katılmasını ve üçüncü hakemin ortak mekanizmayla belirlenmesini sağlar. Bununla birlikte tarafça seçilen hakemler de taraf temsilcisi değildir. Her hakemin bağımsız ve tarafsız olması gerekir. Bir hakemin belirli tarafça seçilmiş olması, o taraf lehine hareket etmesine hukuki zemin oluşturmaz.
Kurul başkanının görevi yalnız toplantıları yönetmek değildir. HMK m.433 çerçevesinde tarafların veya diğer hakemlerin yetkilendirmesiyle belirli usul meselelerinde karar verme görevi de bulunabilir. Esas hakkındaki kararlar ise kanuni çoğunluk kuralına tabidir.
Beş veya Daha Fazla Hakem Kararlaştırılabilir mi?
Evet. HMK m.415 üst sınır koymaz; tek sayı şartı korunmak kaydıyla taraflar beş, yedi veya daha fazla hakem belirleyebilir. Bununla birlikte böyle bir kurul çoğu ticari uyuşmazlıkta maliyet ve koordinasyon bakımından ağır olabilir. Çok taraflı, yüksek değerli veya farklı teknik uzmanlıkların aynı anda gerekli olduğu dosyalarda daha geniş kurul özel olarak tercih edilebilir.
Üçten fazla hakem belirlenmesi hâlinde seçim usulünün tahkim sözleşmesinde ayrıntılı yazılması özellikle önemlidir. HMK m.416, üçten fazla hakem için üç hakemli sistemin niteliğine uygun şekilde uygulanmasını öngörür. Tarafların kaç hakem seçeceği, başkanın nasıl belirleneceği ve seçim başarısız olursa hangi makamın devreye gireceği açık olmalıdır.
Kurul büyüdükçe toplantı tarihlerini bütün hakemlerin takvimine göre belirlemek, delil incelemesini koordine etmek ve gerekçeli karar üzerinde ortak çalışma yürütmek daha uzun sürebilir. Bu nedenle “daha çok hakem daha iyi karar” şeklinde otomatik bir varsayım doğru değildir.
Hakem Sayısı Sonradan Değiştirilebilir mi?
Taraflar tahkim sözleşmesinde kararlaştırdıkları usul kurallarını karşılıklı anlaşmayla değiştirebilir. Tahkim yargılaması başlamadan önce hakem sayısının tek hakemden üçe veya üçten teke çevrilmesi kural olarak taraf iradesiyle mümkündür; ancak değişiklik geçerli bir yazılı anlaşmayla ortaya konulmalı ve tahkim sözleşmesinin diğer hükümleriyle uyumlu olmalıdır.
Hakemler seçildikten ve kurul oluştuktan sonra hakem sayısının değiştirilmesi daha karmaşık sonuç doğurur. Mevcut hakemlerin görevi, yapılan işlemlerin geçerliliği, tahkim süresi ve tarafların eşitliği etkilenebilir. Bu nedenle kurul oluşturulduktan sonra yapılacak değişiklikler yalnız sayı değişikliği gibi görülmemeli; bütün usul sonuçları birlikte değerlendirilmelidir.
Tahkim Şartında Hakem Sayısı Nasıl Yazılmalıdır?
Tahkim şartında “Uyuşmazlık tek hakem tarafından çözülecektir” veya “Uyuşmazlık üç kişilik hakem kurulu tarafından çözülecektir” şeklinde açık bir ifade kullanılmalıdır. “Hakemler tarafından çözülecektir” gibi sayıyı belirsiz bırakan ifadeler, kanunun üç hakem varsayımına yol açar.
Hakem sayısıyla birlikte seçim yöntemi de düzenlenmelidir. Tek hakem üzerinde tarafların kaç gün içinde anlaşacağı, anlaşamazlarsa hangi mahkeme veya tahkim kurumunun atama yapacağı; üç hakemli yapıda tarafların seçim süresi ve üçüncü hakemin belirlenmesi açıkça yazılabilir.
Kurumsal tahkim tercih edildiğinde kurumun tahkim kurallarında hakem sayısı ve seçim yöntemi için farklı varsayımlar bulunabilir. Tahkim şartı ile kurum kuralları arasında çelişki yaratılmamalıdır. Tarafların özel düzenlemesi, seçilen kurallar ve HMK’nın emredici hükümleri birlikte kontrol edilmelidir.
Hakem Sayısının Maliyete Etkisi
Hakem sayısı tahkim maliyetinin en doğrudan unsurlarından biridir. HMK m.440 ve yıllık Hakem Ücret Tarifesi çerçevesinde hakem ücretleri belirlenirken kurulun yapısı önem taşır. Üç hakemli dosyada tek hakemli dosyaya göre daha fazla hakem ücreti, seyahat ve toplantı gideri oluşabilir.
Tarafların uyuşmazlık değeri düşük bir sözleşmede otomatik olarak üç hakem öngörmesi, tahkimin ekonomik avantajını azaltabilir. Buna karşılık çok yüksek değerli ve teknik açıdan karmaşık bir uyuşmazlıkta üç hakemli kurulun farklı deneyimlerden yararlanması taraflar için önemli bir güvence olabilir.
Maliyet değerlendirmesi yalnız hakem ücretine indirgenmemelidir. Karar süresi, duruşma organizasyonu, uzmanlık ihtiyacı, uyuşmazlığın stratejik önemi ve olası iptal riskleri birlikte değerlendirilmelidir.
Hakem Sayısı ile Tahkim Süresi Arasındaki İlişki
HMK m.427’deki tahkim süresi, hakem sayısından bağımsız bir kanuni çerçeve sunar; ancak kurulun büyüklüğü fiilî takvimi etkileyebilir. Üç veya daha fazla hakemin ortak tarih bulması, uzun delil dosyalarını incelemesi ve gerekçeli karar üzerinde birlikte çalışması tek hakeme göre daha fazla koordinasyon gerektirir.
Bu nedenle taraflar tahkim şartında hakem sayısını belirlerken beklenen uyuşmazlık türünü düşünmelidir. Hızın öncelikli olduğu standart ticari alacak uyuşmazlıklarında tek hakem mantıklı olabilir; karmaşık ortaklık, inşaat veya teknik sözleşmelerde üç hakemli kurul tercih edilebilir. Kanun taraflara bu dengeyi kurma özgürlüğü verir.
HMK 415 Bakımından Sık Yapılan Hatalar
Birinci hata, iki hakemli kurul kararlaştırmaktır. HMK m.415 hakem sayısının tek olmasını açıkça emreder. İkinci hata, hakem sayısını hiç belirlemeyip daha sonra tek hakem olacağını varsaymaktır; sayı kararlaştırılmamışsa üç hakem uygulanır.
Üçüncü hata, tarafça seçilen hakemi taraf temsilcisi gibi görmektir. Hakemlerin tamamı bağımsız ve tarafsız olmak zorundadır. Dördüncü hata, hakem sayısını belirleyip seçim yöntemini tamamen boş bırakmaktır. Kanun boşluğu doldursa da uyuşmazlık çıktığında seçim tartışması zaman kaybına yol açabilir.
Beşinci hata, hakem sayısının maliyet etkisini sözleşme aşamasında hesaplamamaktır. Altıncı hata, kurumsal tahkim kuralındaki varsayımla sözleşmedeki hakem sayısının çelişmesine izin vermektir. Tahkim şartının bütün unsurları tek bir sistem gibi okunmalıdır.
HMK 415 İçin Sözleşme Kontrol Listesi
- Hakem sayısını açıkça tek sayı olarak belirleyin.
- Tek hakem istiyorsanız bunu açıkça yazın; aksi hâlde kanuni varsayım üç hakemdir.
- Seçim yöntemini HMK m.416 ile uyumlu kurun.
- Hakemlerin bağımsızlık ve tarafsızlık şartlarını dikkate alın.
- Kurumsal tahkim seçilmişse kurum kurallarındaki varsayımları kontrol edin.
- Uyuşmazlık değeri ile hakem sayısının maliyetini karşılaştırın.
- Tahkim süresi ve kurul koordinasyonunu hesaba katın.
- Çift sayıda hakem öngören eski sözleşme şablonlarını güncelleyin.
İlgili Tahkim Rehberleri
- HMK 414: İhtiyati tedbir ve delil tespiti
- HMK 413: Tahkim ilk itirazı
- HMK 412: Tahkim sözleşmesi
- HMK 410: Görevli ve yetkili mahkeme
Sık Sorulan Sorular
Tahkimde iki hakem olabilir mi?
Hayır. HMK m.415 uyarınca hakem sayısı tek olmalıdır.
Hakem sayısı sözleşmede yazmıyorsa kaç hakem olur?
Taraflar hakem sayısını belirlememişse kanuni varsayım üç hakemdir.
Tek hakem kararlaştırılabilir mi?
Evet. Taraflar tahkim sözleşmesinde tek hakem öngörebilir.
Beş hakem kararlaştırmak mümkün mü?
Evet. Kanun üst sınır koymaz; tek sayı şartı korunmak kaydıyla beş veya daha fazla hakem belirlenebilir.
Üç hakemli kurulda üçüncü hakemi kim seçer?
Aksi kararlaştırılmamışsa tarafların seçtiği iki hakem üçüncü hakemi seçer; ayrıntılı usul HMK m.416’dadır.
Tarafça seçilen hakem o tarafı temsil eder mi?
Hayır. Bütün hakemlerin bağımsız ve tarafsız olması gerekir.
Hakem sayısı maliyeti etkiler mi?
Evet. Hakem sayısı arttıkça hakem ücretleri ve kurul koordinasyon giderleri artabilir.
HMK 415 güncel metni nereden kontrol edilir?
6100 sayılı Kanun’un güncel metni resmî Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden kontrol edilmelidir.
Çift Sayıda Hakem Yazılmış Bir Tahkim Şartı Nasıl Değerlendirilir?
Eski veya hatalı hazırlanmış bir sözleşmede iki ya da dört hakem öngörülmüş olması hâlinde ilk yapılması gereken, tahkim iradesi ile hakem sayısına ilişkin geçersiz düzenlemeyi birbirinden ayırmaktır. Tahkim sözleşmesinin tamamının kendiliğinden hükümsüz olduğu sonucu otomatik olarak çıkarılmamalıdır. Tarafların uyuşmazlığı tahkime bırakma iradesi açık olmakla birlikte yalnız kurul sayısı HMK m.415’e aykırıysa, sözleşmenin uygulanabilirliği ve eksikliğin kanuni hükümlerle giderilip giderilemeyeceği somut metin üzerinden değerlendirilir.
Uyuşmazlık doğmadan önce tarafların en güvenli yolu, ek protokolle hakem sayısını tek sayıya çevirmektir. Uyuşmazlık çıktıktan sonra da taraflar yazılı anlaşmayla tek hakem veya üç hakem konusunda uzlaşabilir. Anlaşma sağlanamazsa HMK m.415 ve m.416’nın emredici ve tamamlayıcı hükümleri birlikte değerlendirilir. Tahkim şartındaki hatanın devam ettirilmesi, daha sonra hakem kurulunun kuruluş usulüne ilişkin iptal sebebi iddiasına yol açabilir.
Çok Taraflı Sözleşmelerde Hakem Sayısı Nasıl Planlanmalıdır?
Birden fazla davacı veya davalının bulunabileceği ortaklık, konsorsiyum, inşaat veya tedarik zinciri sözleşmelerinde üç hakemli kurulun nasıl seçileceği baştan yazılmalıdır. Her tarafın ayrı bir hakem seçmesinin toplam sayıyı çift veya aşırı yüksek hâle getirebileceği unutulmamalıdır. Taraf gruplarının ortak hakem belirlemesi, kurum tarafından atama veya tarafsız bir atama makamı kullanılması gibi yöntemler değerlendirilebilir.
Çok taraflı yapıdaki seçim mekanizması, taraf eşitliğini bozmayacak biçimde kurulmalıdır. Bir tarafa diğerlerinden daha fazla hakem seçme gücü verilmesi tahkim kurulunun oluşumuna ilişkin uyuşmazlık çıkarabilir. HMK m.423’teki eşitlik ilkesi ve m.416’daki seçim kuralları sözleşme hazırlanırken birlikte gözetilmelidir.
Hakem Sayısı Belirlenirken Uyuşmazlık Değeri Tek Ölçüt Değildir
Uyuşmazlığın parasal değeri önemli olsa da tek ölçüt değildir. Teknik bilirkişi yoğunluğu, yabancı dilde belge sayısı, birden fazla hukuk alanının kesişmesi, çok sayıda taraf bulunması ve kararın ticari faaliyet üzerindeki etkisi de kurul büyüklüğünü etkileyebilir. Buna karşılık yüksek değerli fakat hukuken dar bir alacak uyuşmazlığı tek hakemle de etkin biçimde yürütülebilir.
Bu nedenle tahkim şartı hazırlanırken soyut bir “yüksek tutar eşittir üç hakem” kuralı yerine sözleşmenin gerçek risk profili değerlendirilmelidir. Ama hangi model seçilirse seçilsin HMK m.415’in tek sayı şartı değişmez.
Son kontrol: Tahkim şartı imzalanmadan önce hakem sayısı, seçim yöntemi, tahkim yeri ve kullanılacak kurumsal kurallar birlikte okunmalı; metinde çift sayı doğuracak hiçbir seçim mekanizması bırakılmamalıdır.
Hakem sayısı taraf iradesine bırakılmış olsa da tek sayı kuralı değiştirilemez.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
