Tedarikçi Belirli Kişiden Mal veya Hizmet Almaya Zorlanabilir mi? | 6585 m.6 (2026)

Kısa ve net cevap

Hayır. 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun güncel 6. maddesi kapsamında, tedarik zincirindeki taraflardan birinin diğer tarafı herhangi bir gerçek veya tüzel kişiden mal veya hizmet temin etmeye zorlaması haksız ticari uygulamadır ve yasaktır. Yasak yalnız ürün alımını değil hizmet alımını da kapsar. Perakende işletmenin, üretici veya tedarikçiye “şu lojistik şirketiyle çalışacaksın”, “şu yazılımı satın alacaksın”, “şu ambalaj tedarikçisinden alım yapacaksın” şeklinde seçim özgürlüğünü ortadan kaldıran zorunluluk getirmesi, somut sözleşme ve ilişkinin yapısına göre bu yasak kapsamında değerlendirilir. Ürünün objektif kalite veya güvenlik standartlarına uymasını istemek ile belirli bir kişiden alıma zorlamak aynı şey değildir.

6585 m.6 hangi davranışı yasaklıyor?

Perakende tedarik zincirinde ekonomik güç farkı, daha zayıf tarafta bulunan üretici veya tedarikçinin kendi ticari kararlarını serbestçe verememesine yol açabilir. 6585 sayılı Kanunda 2023 yılında yapılan ve 2024 başında uygulamaya giren düzenlemelerle haksız ticari uygulama kavramı ayrıntılı biçimde düzenlendi. Ticaret Bakanlığının Ocak 2024 tarihli resmî bülteninde de, taraflardan birinin herhangi bir gerçek veya tüzel kişiden mal veya hizmet teminine zorlanmasının yasaklandığı açıkça belirtilmiştir.

Buradaki koruma yalnız küçük üreticilere özgü değildir. Kanundaki tedarik ilişkisi ve taraf statüleri somut olayda oluşuyorsa, yasağın uygulanması işletmenin pazarlık gücüne göre ortadan kalkmaz. Tarafların tacir olması veya sözleşmede “serbest irade ile kabul edilmiştir” şeklinde genel bir hüküm bulunması da emredici yasağı bertaraf etmez.

Bu konu, sitedeki genel tedarik zincirinde haksız ticari uygulama rehberimizin özel bir alt başlığıdır. Bu yazı yalnız belirli kişi veya işletmeden mal/hizmet teminine zorlama yasağına odaklanır.

“Zorlama” ne zaman oluşur?

Zorlama her zaman açık bir emir şeklinde gerçekleşmez. Sözleşmede belirli tedarikçiden alım şartı konulması, ticari ilişkinin devamının bu koşula bağlanması, raf veya satış imkanının kaybedileceğinin bildirilmesi, sipariş miktarının düşürülmesi tehdidi, sözleşme yenilemenin belirli hizmet sağlayıcıyla çalışmaya bağlanması gibi davranışlar fiilen seçim özgürlüğünü ortadan kaldırabilir.

Değerlendirmede yalnız sözleşme metni değil, e-posta, sipariş sistemi, toplantı tutanakları, ticari yazışmalar, fiyat listeleri ve fiili uygulama birlikte incelenmelidir. Yazılı sözleşmede serbest seçim görünmesine rağmen operasyonel sistem yalnız tek bir üçüncü kişiden alıma izin veriyorsa, gerçek uygulama önem kazanır.

Bununla birlikte tarafların belirli bir hizmet sağlayıcıyı tavsiye etmesi veya daha uygun fiyatlı seçenek sunması her durumda “zorlama” değildir. Tavsiyenin reddedilmesi halinde ticari yaptırım doğmaması ve karşı tarafın objektif şartları sağlayan başka sağlayıcıları seçebilmesi önemlidir. Yasak, tavsiyeden çok iradeyi ortadan kaldıran bağlayıcı şart ve baskıya yöneliktir.

Belirli bir kişiden mal alımına zorlama örnekleri nelerdir?

Perakende işletme, tedarik ettiği ürünün ambalaj, etiket veya yardımcı malzemesinde objektif kalite şartları koyabilir. Fakat bu ihtiyaç için yalnız kendi belirlediği üçüncü kişiden alım yapılmasını zorunlu kılması farklı bir durumdur. Örneğin “ürünün gıda ile temasa uygun ambalajda olması” bir standarttır; “ambalajı yalnız X şirketinden satın alacaksın” ise seçim özgürlüğünü kaldırıyorsa m.6 yönünden sorun yaratır.

Benzer şekilde üreticinin kullanacağı koli, palet, etiket, promosyon standı, raf aparatı, iş kıyafeti veya sarf malzemesinin belirli bir şirketten satın alınmasının sözleşmenin devam koşulu yapılması haksız ticari uygulama yasağı açısından incelenmelidir. Özellikle belirlenen üçüncü kişinin perakende işletmeyle ekonomik bağının bulunması, ticari baskının etkisini artırabilir; ancak yasak yalnız ilişkili şirketlerle sınırlı değildir. Kanun “herhangi bir gerçek veya tüzel kişi” ifadesini kullanır.

Ürünün mevzuata uygunluğunu sağlamak için sertifika, test sonucu veya teknik spesifikasyon istemek ise başka bir konudur. Perakendeci, satacağı ürünün güvenli ve mevzuata uygun olmasını talep edebilir. Asıl sınır, sonucu/standartı belirlemek ile girdinin kimden satın alınacağını zorunlu kılmak arasındadır.

Belirli bir hizmet sağlayıcısıyla çalışmaya zorlama da yasak mı?

Evet. Düzenleme yalnız malı değil hizmeti de kapsar. Tedarikçiye belirli lojistik şirketi, reklam ajansı, yazılım firması, ödeme hizmeti, danışmanlık şirketi, kalite kontrol kuruluşu veya başka bir hizmet sağlayıcı dayatılması yasağın konusuna girebilir.

Örneğin perakendecinin bilgi sistemiyle entegrasyon için teknik standart belirlemesi mümkündür. Ancak bu entegrasyonun yalnız perakendecinin belirlediği ücretli yazılım şirketinden hizmet satın alınarak yapılabileceğinin şart koşulması, alternatif teknik çözümler mümkünken seçim özgürlüğünü kaldırıyorsa ayrıca değerlendirilir.

Lojistikte de aynı ayrım yapılır. Teslimat saatleri, soğuk zincir şartı, araç hijyeni, sıcaklık takibi veya teslim belgesi standardı objektif operasyon şartlarıdır. Bu şartları karşılayabilen farklı taşıyıcılar bulunmasına rağmen tek bir taşıyıcıdan hizmet alımının mecbur tutulması farklı hukuki nitelik taşır.

Özel yetkili/franchise ilişkilerinde zorunlu tedarik maddeleri de dikkatle incelenmelidir. Özel yetkili işletmenin tanımı ve sözleşme yapısı için özel yetkili işletme rehberimiz incelenebilir.

Kalite standardı koymak ile belirli kişiden alıma zorlamak arasındaki sınır nedir?

Perakende işletmenin marka güvenliği, ürün güvenliği, tüketici beklentisi, kalite yönetimi ve mevzuat uyumu için teknik standart belirlemesi ticari ilişkinin normal parçasıdır. Yasak, standart belirlenmesini değil tedarikçinin seçim hakkının haksız biçimde ortadan kaldırılmasını hedefler.

Sağlıklı bir sözleşmede ihtiyaç sonuç üzerinden tanımlanır: malzeme şu standardı karşılamalı, lojistik hizmeti şu sıcaklık aralığını sağlamalı, yazılım şu veri formatıyla entegre olmalı gibi. Tedarikçi bu objektif kriterleri sağlayan kişiler arasından seçim yapabilmelidir. Eğer belirli sağlayıcının kullanılması gerçekten zorunlu ve objektif teknik bir nedene dayanıyorsa, bu gerekçe yazılı ve denetlenebilir biçimde belgelenmelidir.

Örneğin lisans hakkı yalnız belirli üreticide bulunan patentli bir bileşenin kullanılması gerektiği bir teknik sistem ile, piyasada aynı standardı karşılayan çok sayıda sağlayıcı varken tek şirket dayatılması aynı değildir. Somut zorunluluğun ölçülü ve gerçek olması önem taşır.

Tedarik sözleşmesi nasıl düzenlenmeli?

Sözleşmede “perakende işletmenin belirleyeceği firmalardan her türlü mal ve hizmet alınacaktır” gibi sınırsız ve açık uçlu maddeler kullanılmamalıdır. Gerekli teknik standartlar, hizmet seviyeleri ve mevzuat koşulları somutlaştırılmalı; tedarikçinin alternatif sağlayıcı kullanabilme hakkı açık bırakılmalıdır.

Belirli sağlayıcı kullanımının operasyonel olarak gerekli olduğu ileri sürülüyorsa; gerekçesi, kapsamı, süresi, fiyatlandırma yöntemi ve alternatif bulunup bulunmadığı sözleşmede açıklanmalıdır. Üçüncü kişiye yapılacak ödeme perakendeciye dolaylı ekonomik menfaat sağlıyorsa bunun sözleşmesel ve rekabet hukuku sonuçları ayrıca incelenmelidir.

Sözleşmede tek taraflı değişiklik yetkisi de ayrıca sınırlıdır. Güncel 6585 m.6, karşı tarafın aleyhine tek taraflı değişiklik yapma yetkisi veren veya açık ve anlaşılır olmayan hükümlerin sözleşmede bulunmasını da haksız ticari uygulama olarak düzenler. Dolayısıyla “perakendeci istediği zaman zorunlu tedarikçi listesini değiştirebilir” şeklindeki hükümler ayrıca risk taşır.

Tarım ve gıda ürünleri tedarikinde ticari ilişkinin koşullarının yazılı veya elektronik sözleşmeyle belirlenmesi ayrıca zorunludur. Ödeme süreleri konusunda 30, 45 ve 60 günlük ödeme süresi rehberimiz kullanılabilir.

Uyuşmazlıkta hangi belgeler önemlidir?

Tedarik zinciri uyuşmazlıklarında sözlü talimatların sonradan ispatı zorlaşabilir. Bu nedenle tedarikçi ve perakende işletme; sözleşme, ek protokol, sipariş şartları, tedarikçi el kitabı, e-posta ve elektronik portal mesajlarını düzenli saklamalıdır.

Belirli üçüncü kişiden alım şartı dijital tedarikçi portalında tanımlanmışsa ekran kayıtları ve sistem kuralları saklanmalıdır. Zorlamanın ticari yaptırımla desteklendiği iddia ediliyorsa sipariş azalması, raf çıkarma, sözleşme yenilememe tehdidi veya hizmet bedeli kesintisi gibi olgular tarihli belgelerle gösterilmelidir.

Perakende işletme açısından ise belirli standardın objektif gerekçesi, alternatif sağlayıcı onay prosedürü, teknik şartname ve uygunluk değerlendirmeleri saklanmalıdır. Böylece amacın üçüncü kişiden zorunlu alım yaratmak değil, doğrulanabilir kalite veya güvenlik kriterini sağlamak olduğu ortaya konabilir.

Yasağa aykırılık halinde ne olur?

6585 sayılı Kanunun haksız ticari uygulama hükümlerine aykırılık idari yaptırıma tabidir. İdari para cezalarının tutarları ve üst sınırları mevzuattaki yeniden değerleme ve güncel değişiklikler nedeniyle ilgili yıl için ayrıca kontrol edilmelidir. Bu nedenle somut 2026 ceza hesabında yalnız Kanunun eski nominal tutarları kullanılmamalıdır.

Denetim yetkisi Ticaret Bakanlığına aittir; Bakanlık gerekli gördüğünde yetkili idareler aracılığıyla ön inceleme yaptırabilir. Denetimde sözleşmeler, ticari defter ve kayıtlar, elektronik yazışmalar ve işlem belgeleri istenebilir. İşletmeler yalnız sözleşme metnini değil fiili uygulamalarını da haksız ticari uygulama yasaklarına uygun hale getirmelidir.

Güncel mevzuat ve Bakanlık duyuruları için Ticaret Bakanlığı Perakende Ticaret Mevzuatı ile Bakanlığın haksız ticari uygulamalara ilişkin resmî açıklamaları esas alınmalıdır.

Uyum kontrol listesi

1. Tedarik sözleşmelerindeki zorunlu üçüncü kişi alım hükümlerini tespit edin.
2. Her zorunluluk için objektif teknik veya hukuki gerekçe bulunup bulunmadığını belgeleyin.
3. Kalite standardını mümkün olduğunca sonuç ve performans kriteri olarak yazın.
4. Tedarikçiye eşdeğer alternatif sağlayıcı kullanma imkanı tanıyın.
5. İlişkili şirketten zorunlu alım varsa ekonomik menfaat ve rekabet boyutunu ayrıca inceleyin.
6. Dijital portal veya operasyon talimatlarının sözleşmeyle çelişmediğini kontrol edin.
7. Tek taraflı sağlayıcı değiştirme yetkisi içeren açık uçlu hükümleri kaldırın.
8. Zorunlulukların fiyat, süre ve kapsamını şeffaflaştırın.
9. Tedarikçi itiraz ve alternatif sağlayıcı onay mekanizması oluşturun.
10. Denetimde sunulmak üzere gerekçe ve kayıtları düzenli saklayın.

Sonuç

6585 m.6’nın güncel haksız ticari uygulama rejimi, tedarik zincirindeki taraflardan birinin diğerini herhangi bir gerçek veya tüzel kişiden mal ya da hizmet teminine zorlamasını yasaklar. Perakendecinin objektif kalite ve güvenlik standardı koyması mümkündür; fakat bu standardı sağlayabilecek alternatifler varken belirli üçüncü kişiden alımı ticari ilişkinin şartı haline getirmek ayrı bir durumdur. Sözleşmeler teknik şartları sonuç odaklı tanımlamalı, tedarikçinin seçim özgürlüğünü korumalı ve zorunlu üçüncü kişi kullanımını ancak gerçek, ölçülü ve belgelenebilir nedenlerle sınırlandırmalıdır.