Usta Malzemeyi Bozuk Kullanırsa Kim Sorumlu? TBK 472 Malzeme, Artan Malzeme ve Uyarı Borcu 2026
Tadilat ve inşaat işlerinde uyuşmazlığın kaynağı çoğu zaman işçilikten çok malzemedir. Usta ucuz veya kusurlu ürün kullanmış olabilir; iş sahibi kendi aldığı malzemenin uygun olmadığını bilmiyor olabilir; zemin, duvar veya tesisat yapım için elverişsiz çıkabilir. Türk Borçlar Kanunu m.472 bu riskleri kimin taşıyacağını ayrıntılı biçimde düzenler.
Madde üç temel alanı kapsar: yüklenicinin sağladığı malzemenin ayıbı, iş sahibinin sağladığı malzemenin kullanılması ve iş sırasında ortaya çıkan teknik risklerin derhâl bildirilmesi. Bu hüküm, “malzeme kimden geldi?” sorusunu eser sözleşmesindeki sorumluluğun merkezine yerleştirir.
- TBK 472’nin kapsamı
- Malzemeyi yüklenici sağlarsa sorumluluk
- Satıcı gibi sorumluluk ne demektir?
- İş sahibi malzeme sağlarsa yüklenicinin borcu
- Artan malzemenin iadesi
- Hesap verme yükümlülüğü
- Ayıplı malzemeyi fark eden ustanın uyarı borcu
- Ayıplı zemin veya yer
- Uyarı yapılmazsa sonuç
- Tadilat ve inşaat örnekleri
- Deliller
- Sık sorulan sorular
1. TBK 472 neyi düzenler?
TBK m.472 eser sözleşmesinde malzeme bakımından yüklenicinin borçlarını düzenler. Malzeme yüklenici tarafından sağlanmışsa, malzemenin ayıplı olması nedeniyle iş sahibine karşı satıcı gibi sorumludur. Malzeme iş sahibi tarafından sağlanmışsa yüklenici onu gereken özeni göstererek kullanmalı, yaptığı kullanımın hesabını vermeli ve artanı geri teslim etmelidir.
Madde ayrıca çok önemli bir ihbar yükümlülüğü getirir. Eser yapılırken iş sahibinin sağladığı malzemenin veya gösterdiği yerin ayıplı olduğu anlaşılır ya da eserin gereği gibi veya zamanında meydana getirilmesini tehlikeye düşürecek başka bir durum ortaya çıkarsa yüklenici bunu hemen iş sahibine bildirmek zorundadır. Bildirmezse doğacak sonuçlardan sorumlu olur.
2. Malzemeyi usta veya müteahhit sağlarsa
Yüklenici sözleşme kapsamında boya, seramik, kablo, boru, ahşap, beton bileşeni, yalıtım malzemesi, makine parçası veya başka girdileri kendisi temin etmişse bunların uygunluğundan sorumludur. İş sahibinin tek tek tedarikçileri araştırması gerekmez. Yüklenici seçtiği malzemenin sözleşmede kararlaştırılan nitelik ve kullanım amacına uygun olmasını sağlamalıdır.
Örneğin sözleşmede belirli su yalıtım standardı kararlaştırılmışken yüklenici daha düşük performanslı ürün kullanmışsa, ortaya çıkan sorun yalnızca üreticiye yöneltilemez. İş sahibine karşı sözleşme tarafı yüklenicidir ve TBK m.472 gereği malzeme ayıbından sorumlu olur.
3. “Satıcı gibi sorumludur” ne demektir?
Kanunun bu ifadesi, yüklenicinin kendi sağladığı malzeme bakımından ayıp riskini üstlendiğini gösterir. Malzeme üreticiden veya toptancıdan alınmış olsa bile iş sahibi “git üreticiyle uğraş” denilerek yalnız bırakılamaz. Yüklenicinin kendi tedarikçisine karşı sahip olduğu haklar, iş sahibiyle arasındaki iç sözleşme sorumluluğundan ayrıdır.
Malzeme ayıbı eserin kendisinin de ayıplı olmasına yol açmışsa TBK m.474-478’deki eser ayıbı hükümleri de gündeme gelir. İş sahibi şartları varsa ücretsiz onarım, bedel indirimi veya sözleşmeden dönme haklarını kullanabilir ve zararını talep edebilir.
4. İş sahibi malzemeyi kendisi sağlarsa
Malzemeyi iş sahibi sağladığında yüklenici sorumluluktan tamamen kurtulmaz. TBK m.472’ye göre malzemeyi özenle kullanmak zorundadır. Profesyonel yüklenici, malzemeyi işin amacına uygun biçimde korumalı, depolamalı ve kullanmalıdır.
Örneğin iş sahibi pahalı mermeri satın almışsa usta mermeri dikkatsiz keserek gereksiz zayiat oluşturamaz. Elektrik kablosu veya hassas ekipman iş sahibinden gelmişse uygun olmayan depolama nedeniyle bozulmasına sebep olmamalıdır. Özensiz kullanımdan doğan zarar yüklenicinin sorumluluğunu doğurabilir.
5. Artan malzeme kime aittir?
İş sahibi tarafından sağlanan malzemenin kullanılmayan kısmı iş sahibine aittir. Yüklenici TBK m.472 gereği artanı geri vermek zorundadır. Artan seramik, boya, kablo, parke, profil, mermer veya başka malzemeler “işin içinde eridi” denilerek açıklamasız biçimde tutulamaz.
Uygulamada özellikle yüksek miktarlı inşaat malzemelerinde teslim, tüketim ve kalan miktarın kayıt altına alınması gerekir. Malzeme giriş fişleri, depo kayıtları, metraj, hakediş ve teslim tutanakları hesap vermeyi kolaylaştırır.
6. Yüklenicinin hesap verme borcu
İş sahibinin sağladığı malzeme kullanıldığında yüklenici, ne kadar malzemenin nerede kullanıldığını makul ölçüde açıklayabilmelidir. Bu hesap, işin niteliğine göre basit bir liste veya ayrıntılı şantiye kaydı olabilir.
Örneğin 500 metrekare seramik alınmış ve projede 400 metrekare kaplama bulunuyorsa, olağan fire dışında kalan malzemenin akıbeti açıklanmalıdır. Yüklenicinin kendi başka işinde kullanması, iş sahibinin mülkiyetindeki malzemenin izinsiz değerlendirilmesi anlamına gelebilir.
7. İş sahibinin verdiği malzeme ayıplıysa usta ne yapmalıdır?
Profesyonel yüklenici, iş sahibinin verdiği malzemenin işe açıkça uygun olmadığını fark ettiğinde sessiz kalıp uygulamaya devam edemez. TBK m.472 uyarınca durumu hemen iş sahibine bildirmelidir. Bildirim mümkün olduğunca açık ve ispatlanabilir olmalıdır.
Örneğin dış cephe için uygun olmayan iç mekân boyası getirildiğinde, yüklenici “müşteri aldı, ben sürdüm” diyerek sorumluluktan otomatik kurtulamaz. Mesleki bilgisi gereği malzemenin uygunsuzluğunu fark etmesi bekleniyorsa uyarı yapmalıdır. İş sahibi açık uyarıya rağmen uygulamayı isterse TBK m.476’daki iş sahibinin talimatından doğan ayıp kuralı ayrıca gündeme gelir.
8. Gösterilen yer veya zemin ayıplıysa
TBK m.472 yalnızca malzemeyi değil, eserin yapılacağı yeri de kapsar. İş sahibinin gösterdiği zeminin, duvarın, taşıyıcı yüzeyin veya altyapının yapılacak işe elverişsiz olduğu anlaşılırsa yüklenici bunu derhâl bildirmelidir.
Örneğin izolasyon yapılacak çatıda ciddi taşıyıcı bozukluk, seramik uygulanacak zeminde tehlikeli nem, makine kurulacak alanda yetersiz elektrik altyapısı veya temel kazısında beklenmeyen zemin problemi varsa profesyonel yüklenici durumu yok sayamaz. Uyarı yapmadan devam edip eserin bozulmasına sebep olursa sonuçlardan sorumlu olabilir.
9. Başka riskler ortaya çıkarsa da bildirim gerekir mi?
Evet. Madde, yalnızca malzeme ve yer ayıbını saymakla kalmaz; eserin gereği gibi veya zamanında meydana getirilmesini tehlikeye düşürecek başka durumların da hemen bildirilmesini ister. Bu geniş ifade teknik veya organizasyonel başka riskleri de kapsar.
Örneğin resmi onayın eksikliği, gerekli altyapının bulunmaması, kritik ölçünün projeyle uyuşmaması veya iş sahibinin diğer yüklenicisinin işi engellemesi zamanında ve uygun ifayı tehlikeye sokuyorsa yüklenici bunu kayıt altına alıp bildirmelidir.
10. Uyarı yapılmazsa ne olur?
TBK m.472 açık biçimde, yüklenicinin bildirim yapmaması hâlinde bundan doğacak sonuçlardan sorumlu olacağını söyler. Yüklenici sonradan “malzeme kötüydü” veya “zemin zaten bozuktu” savunmasını yaparken neden zamanında uyarmadığını açıklamak zorunda kalır.
Uyarının amacı iş sahibine karar verme imkânı tanımaktır. İş sahibi malzemeyi değiştirebilir, zemini düzeltebilir, projeyi revize edebilir veya riski bilerek talimat verebilir. Yüklenicinin sessizliği bu seçeneklerin kullanılmasını engeller.
11. Uyarı nasıl yapılmalıdır?
Kanunda her olay için noter şartı yoktur; ancak uyuşmazlık halinde uyarının yapıldığını ispatlamak yüklenici açısından önemlidir. E-posta, KEP, tutanak, şantiye yazışması veya doğrulanabilir mesaj kullanılabilir. Sözlü uyarı daha sonra kolayca inkâr edilebilir.
Uyarı yalnızca “malzeme iyi değil” dememelidir. Hangi malzemenin veya yerin hangi teknik sebeple uygun olmadığı, hangi sonucun doğabileceği ve yüklenicinin ne önerdiği açıkça yazılmalıdır. İş sahibi riske rağmen devam talimatı verirse bu talimat da yazılı alınmalıdır.
12. İş sahibinin talimatı sorumluluğu nasıl etkiler?
TBK m.476’ya göre eser ayıplı olmuş ve bu ayıp yüklenicinin açık uyarısına rağmen iş sahibinin verdiği talimattan kaynaklanmışsa iş sahibi ayıptan doğan haklarını kullanamaz. Bu sonuç, TBK m.472’deki uyarı borcunun pratik önemini gösterir.
Yüklenici teknik riski bildirmeden yalnızca talimatı uyguladıysa aynı korumadan yararlanması güçleşir. Profesyonel yüklenici, teknik açıdan sakıncalı talimat karşısında uzmanlık sorumluluğunu yerine getirmelidir.
13. Tadilat işlerinde örnekler
İş sahibi internetten aldığı laminatın ıslak hacimde kullanılmasını ister ve usta bunun uygun olmadığını bilir. Usta yazılı uyarı yapmadan döşerse sonradan kabarma çıktığında TBK m.472 ve 476 birlikte değerlendirilir. Usta açıkça uyarır, riskleri açıklar ve iş sahibi buna rağmen yazılı olarak devam isterse sorumluluk dengesi değişir.
Başka bir örnekte usta boya ve astarı kendisi getirir; ucuz ve uygunsuz ürün nedeniyle kısa sürede yüzey dökülürse kendi sağladığı malzemenin ayıbından iş sahibine karşı sorumludur.
14. İnşaat projelerinde malzeme yönetimi
Büyük projelerde malzemenin kim tarafından sağlanacağı teknik şartname ve sözleşmede ayrıntılı düzenlenmelidir. İş sahibi tedariki, yüklenici tedariki ve onaylı marka listeleri ayrılmalıdır. Malzeme girişleri, test sertifikaları, numuneler ve kalite kontrol kayıtları saklanmalıdır.
İş sahibinin sağladığı malzemede eksik miktar veya kalite sorunu varsa yüklenici bunu kullanmadan önce bildirerek süre ve maliyet etkisini açıklamalıdır. Aksi hâlde iş sonunda ortaya çıkan gecikmeyi veya ayıbı yalnızca malzeme sahibine yüklemek zorlaşır.
15. Malzeme israfı nasıl ispatlanır?
İş sahibi malzeme zayiatının olağan sınırı aştığını düşünüyorsa satın alma faturaları, teslim fişleri, uygulama metrajı, kalan miktar ve sektörün olağan fire oranı karşılaştırılır. Teknik bilirkişi, hangi miktarın normal tüketim ve fire, hangi kısmın gereksiz israf olduğunu belirleyebilir.
Yüklenici açısından günlük tüketim ve depo kayıtları önemli savunma delilidir. Özellikle büyük miktarlı metal, kablo, doğal taş, ahşap ve özel ekipmanda kayıt tutulmaması ciddi hesap tartışmasına yol açabilir.
Sık Sorulan Sorular
Ustanın aldığı malzeme bozuk çıkarsa kim sorumlu?
TBK m.472’ye göre yüklenici kendi sağladığı malzemenin ayıbından iş sahibine karşı satıcı gibi sorumludur.
Malzemeyi ben aldıysam usta hiç sorumlu olmaz mı?
Hayır. Usta malzemeyi özenle kullanmalı, uygunsuzluğu fark ederse hemen bildirmeli ve artanı geri vermelidir.
Artan seramik veya boya ustada kalır mı?
İş sahibinin sağladığı malzemenin artanı iş sahibine geri verilmelidir.
Usta “bu malzeme uygun değil” diye uyarmak zorunda mı?
Evet. Uygunsuzluğu veya işin gereği gibi yapılmasını tehlikeye sokan durumu fark ettiğinde hemen bildirim yapmalıdır.
Uyarı WhatsApp’tan yapılabilir mi?
İspatlanabilir yazılı elektronik bildirim kullanılabilir. Teknik risk ve olası sonuç açıkça belirtilmelidir.
Ben uyarıya rağmen malzemeyi kullanmasını istersem ne olur?
Ayıp açık uyarıya rağmen verdiğiniz talimattan doğarsa TBK m.476 gereği ayıptan doğan haklarınızı kullanamayabilirsiniz.
Usta malzemeyi fazla tükettiyse ne yapabilirim?
TBK m.472’deki hesap verme ve özen borcu kapsamında tüketim kayıtları ile metraj karşılaştırılır; olağan dışı zayiatın sorumluluğu değerlendirilir.
Zemin bozuksa bunu kim tespit eder?
Profesyonel yüklenicinin mesleki inceleme kapsamında fark etmesi gereken sorunları bildirmesi gerekir. Teknik uyuşmazlıkta bilirkişi incelemesi yapılabilir.
Malzeme üreticisine mi, ustaya mı başvurmalıyım?
Yüklenici kendi sağladığı malzeme nedeniyle iş sahibine karşı sözleşmesel sorumluluk taşır. Üreticiye karşı ayrı haklar bulunması bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Ayıplı malzeme eseri de bozduysa hangi haklarım var?
TBK m.474-478’deki ayıplı eser hükümleri kapsamında şartları varsa onarım, bedel indirimi, dönme ve tazminat talepleri gündeme gelir.
Malzeme Teslim ve Kullanım Tutanağında Neler Olmalı?
İş sahibinin malzeme sağladığı projelerde basit bir teslim tutanağı önemli uyuşmazlıkları önler. Tutanakta malzemenin adı, marka ve modeli, miktarı, teslim tarihi, teslim alan kişi, mevcut görünür hasarlar ve depolama yeri yazılmalıdır. Büyük projelerde parti veya seri numarası, sertifika ve test belgesi de eklenebilir.
Kullanım sürecinde yapılan metraj ve tüketim kayıtları düzenli tutulmalıdır. Artan malzeme iş sonunda miktarıyla teslim edilmeli veya iş sahibinin yazılı talimatıyla başka şekilde değerlendirilmelidir. Yüklenici, uygun olmadığını düşündüğü malzeme için kullanmadan önce teknik uyarı düzenlemeli; iş sahibi talimat vermeden riskli uygulamaya devam etmemelidir.
Yüklenicinin malzemeyi sağladığı işlerde ise teklif ve sözleşmede marka, sınıf veya teknik standardın belirtilmesi gerekir. “Birinci kalite” gibi ölçülemeyen ifadeler yerine model, teknik performans veya eşdeğerlik kriteri kullanılması ayıp tartışmasını azaltır. Malzeme değişikliği gerekiyorsa iş sahibinden yazılı onay alınmalıdır.
Hukukçu İncelemesi ve E-E-A-T
Bu içerik 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.472 ve bağlantılı m.471, 474-476 hükümleri esas alınarak hazırlanmıştır. Kanun, malzemeyi kimin sağladığına göre farklı fakat net yükümlülükler getirir: yüklenici kendi malzemesinin ayıbından sorumludur; iş sahibinin malzemesini özenle kullanır, hesabını verir ve artanı iade eder; teknik riskleri hemen bildirir.
Kaynak: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.472.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
