Zararsız Geçiş Yapan Yabancı Gemi Hangi Bilgileri Vermek Zorunda? | 5312 m.9 (2026)
Kısa ve net cevap: 5312 sayılı Kanun m.9, Türkiye’nin uygulama alanlarından zararsız geçiş yapan yabancı gemiler bakımından da bilgi verme yükümlülüğü öngörür. Limana uğramadan yalnız geçiş yapılması, Kanunun çevre ve mali sorumluluk sisteminin tamamen dışında kalındığı anlamına gelmez. Geminin kimliğini, taşıdığı petrol veya diğer zararlı maddeleri ve ilgili mali sorumluluk güvencesini ortaya koyan bilgilerin mevzuatta öngörülen şekilde yetkili makamlara iletilmesi gerekir. Türk Boğazlarından kesintisiz geçişe ilişkin bildirim usulü ise ayrıca düzenlenir.
- Zararsız geçiş ne demektir?
- 5312 m.9 hangi yükümlülüğü getirir?
- Hangi bilgiler önemlidir?
- Limana uğrayan gemi ile farkı
- Türk Boğazlarından kesintisiz geçiş
- Mali sorumluluk güvencesi
- Bildirim eksikliğinin sonucu
- Belge ve kayıt kontrolü
- Mersin açıklarında uygulama
- Sık sorulan sorular
Zararsız Geçiş Ne Demektir?
Zararsız geçiş, yabancı geminin kıyı devletinin karasularından, kıyı devletinin barışına, düzenine veya güvenliğine zarar vermeden ve uluslararası deniz hukukunun öngördüğü şartlar içinde geçmesidir. Gemi limana uğramadan kıyı boyunca seyredebilir; ancak geçişin “liman çağrısı olmaması” kıyı devletinin çevre güvenliğiyle ilgili bütün yetkilerini ortadan kaldırmaz.
5312 sayılı Kanun, petrol ve diğer zararlı maddeler nedeniyle deniz çevresinde doğabilecek kirlilik riskini esas alır. Bu nedenle Türkiye’nin uygulama alanlarında bulunan veya bu alanlarla hukuki bağlantı kuran gemiler bakımından bilgi ve mali güvence sistemi kurulmuştur. Zararsız geçiş yapan gemiler için de Kanun m.9 özel bir düzenleme içerir.
Kanunun yürürlükteki metni Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı – 5312 sayılı Kanun üzerinden kontrol edilmelidir.
5312 m.9 Zararsız Geçiş Yapan Gemiler İçin Ne Öngörür?
M.9’un sistemi iki farklı gemi hareketini ayırır. Birincisi, Türkiye’deki liman veya uygulama alanına giriş yapan ve mali sorumluluk belgelerini Türkiye’de yerleşik acente üzerinden girişten önce sunması gereken yabancı gemilerdir. İkincisi ise Türkiye’nin uygulama alanlarından zararsız geçiş yapan yabancı gemilerdir. Bu ikinci grup için de gerekli bilgi ve belgelerin bildirilmesi düzenlenmiştir.
Kanunun amacı, kirlilik riski taşıyan bir geminin sırf limana yanaşmadığı gerekçesiyle tamamen kayıtsız kalmasını önlemektir. Bir tanker veya başka bir zararlı madde taşıyan gemi kıyı boyunca geçerken kaza, çatışma, makine arızası, karaya oturma veya sızıntı yaşayabilir. İdarenin geminin kimliğini, yükünü ve mali güvence durumunu önceden bilmesi acil müdahale ve tazminat bakımından önemlidir.
Bildirim sistemi, geminin seyrini gereksiz biçimde durdurma amacı taşımaz. Kanunda öngörülen bilgi akışını sağlar ve risk gerçekleşirse sorumlu taraf ile garantörün hızlı biçimde belirlenmesine hizmet eder.
Hangi Bilgiler Hukuken Önemlidir?
Uygulamada geminin kimliği ilk sıradadır. Gemi adı tek başına yeterli değildir; IMO numarası, bayrak, kayıtlı malik ve işletmeci bilgileri doğrulanmalıdır. İkinci grup bilgi taşınan petrol veya diğer zararlı maddelerin niteliği ve miktarıdır. Yükün tehlike ve kirlilik riski, acil müdahale planının kapsamını doğrudan etkiler.
Üçüncü grup mali sorumluluk bilgileridir. Uygulanacak uluslararası sözleşmeye göre gerekli sigorta veya mali güvence sertifikasının mevcut olması ve sorumluluğu karşılayacak kuruluşun belirlenebilmesi gerekir. Sertifikanın numarası, geçerlilik tarihi, sigortacı veya garantör ve kayıtlı malik bilgileri eşleştirilir.
Dördüncü grup seyir bilgileridir. Giriş noktası, öngörülen rota, çıkış zamanı ve gerektiğinde geminin konumu, kirlilik riski halinde müdahale planlamasına katkı sağlar. Özellikle yüksek riskli yük taşıyan gemilerde bilgi doğruluğu hayati önem taşır.
Limana Uğrayan Yabancı Gemi ile Zararsız Geçiş Yapan Gemi Arasındaki Fark
Limana uğrayan yabancı gemi bakımından m.8 ve m.9’daki mali sorumluluk belgesine sahip olma ve bu belgeyi Türkiye’de yerleşik acente üzerinden girişten önce sunma kuralları doğrudan uygulanır. Bu süreci Yabancı Gemi Mali Sorumluluk Belgesini Limana Girmeden Önce Nasıl Sunar? yazımızda ayrıntılı açıkladık.
Zararsız geçişte ise gemi Türkiye’de ticari liman operasyonu yapmaz. Buna rağmen m.9, çevre ve tazminat güvenliği için bilgi sunumunu düzenler. Bu nedenle iki süreci aynı “port clearance” prosedürü gibi görmek doğru değildir.
Bir geminin yaptığı geçişin gerçekten zararsız geçiş niteliğinde olup olmadığı uluslararası deniz hukuku kurallarına göre ayrıca değerlendirilir. Limanda yükleme, tahliye, yolcu operasyonu veya başka ticari işlem yapılması halinde hukuki statü değişebilir.
Türk Boğazlarından Kesintisiz Geçişte Bildirim Nasıl Ele Alınır?
5312 m.9, Türk Boğazlarından kesintisiz geçiş yapan gemilerin bildirim usulünün ayrıca düzenlenmesini öngörür. İstanbul ve Çanakkale Boğazları, özel uluslararası hukuki rejim ve yoğun seyir güvenliği kuralları nedeniyle genel liman çağrısından farklı bir yapıya sahiptir.
Bu nedenle Boğaz geçişinde yalnız 5312 m.9’un genel cümlesine dayanarak tek bir bildirim süresi veya kanal yazmak doğru değildir. Olay tarihindeki Türk Boğazları Deniz Trafik Düzeni, gemi trafik hizmetleri ve ilgili idari düzenlemeler birlikte kontrol edilmelidir.
Kesintisiz geçiş, deniz kirliliği sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Boğazlarda meydana gelen bir tanker kazası veya bunker sızıntısı çevre, müdahale ve tazminat bakımından 5312 ve ilgili uluslararası sözleşmelerin uygulanmasına yol açabilir.
Zararsız Geçişte Mali Sorumluluk Güvencesi Neden Önemlidir?
Bir geminin limana uğramaması, kirlilik zararının daha düşük olacağı anlamına gelmez. Açık deniz veya karasularındaki büyük bir sızıntı kıyı şeridine, balıkçılığa, turizme ve doğal kaynaklara geniş çaplı zarar verebilir. Bu nedenle geminin mali sorumluluk yapısının önceden bilinmesi, zarar doğduğunda tahsil sürecini hızlandırır.
5312 m.7 sorumluluk sınırlarında uluslararası sözleşmeleri saklı tutar; m.8 mali sorumluluk güvencesini düzenler; m.9 ise bilgi ve belgenin idareye ulaşmasını sağlar. Bu üç madde birbirini tamamlar. Limit ve uluslararası sözleşme analizi için Deniz Kirliliğinde Sorumluluk Sınırlandırılabilir mi? rehberimiz incelenebilir.
Garantörün bulunması diğer sorumlu tarafların sorumluluğunu otomatik olarak kaldırmaz. Olayın niteliğine göre malik, işleten, kaptan, kiracı ve diğer sorumlu sıfatlar ayrıca araştırılır.
Bildirim Eksikliği Kirlilik Olayında Neden Kritik Hale Gelir?
Bildirim yapılmamış veya yanlış yapılmışsa idarenin olay anında gemiyi ve mali güvenceyi tespit etmesi gecikebilir. Yanlış IMO numarası, eski malik, hatalı yük bilgisi veya süresi dolmuş sertifika bilgisi, sorumluluk zincirini karmaşıklaştırır.
Kirlenme meydana geldiğinde ilk saatler müdahale için kritiktir. Gemi kimliği ve yük niteliği bilinirse doğru ekipman, koruyucu tedbir ve atık yönetimi daha hızlı planlanır. Bilgi eksikliği çevresel zarar yanında tazminat ve sigorta iletişimini de geciktirir.
Bildirim ihlali, somut olayın diğer idari ve cezai sonuçlarıyla birlikte değerlendirilebilir. Ancak hukuki yaptırım yazılırken olay tarihindeki özel yönetmelik ve idari düzenlemeler kontrol edilmelidir; Kanunda olmayan bir ceza varsayımsal olarak üretilmemelidir.
Zararsız Geçiş Dosyasında Hangi Kayıtlar Saklanmalıdır?
- Geminin IMO numarası, adı, bayrağı ve kayıtlı malik bilgisi.
- Geçiş tarihi, saati ve rota bilgileri.
- Taşınan petrol veya diğer zararlı maddelerin manifestosu.
- Mali sorumluluk sertifikası ve geçerlilik bilgileri.
- Sigortacı/P&I/garantör iletişim bilgileri.
- Yetkili makama yapılan elektronik veya yazılı bildirim kayıtları.
- Gemi trafik hizmetleriyle yapılan haberleşmeler.
- AIS ve seyir kayıtları.
- Olay varsa kaza, arıza, sızıntı ve müdahale raporları.
- Acente veya yerel temsilci kullanılmışsa yetki ve iletişim kayıtları.
Mersin Açıklarından Geçen Yabancı Gemiler Bakımından Uygulama
Doğu Akdeniz’de Mersin açıkları yoğun ticari gemi trafiğine sahiptir. Limana uğramayan ancak Türkiye’nin ilgili deniz alanlarından geçen tanker ve diğer zararlı madde taşıyan gemiler bakımından çevre riski devam eder. Zararsız geçiş sırasında meydana gelebilecek bir sızıntı Mersin kıyılarını, balıkçılık alanlarını ve diğer doğal kaynakları etkileyebilir.
Bir olay yaşandığında yalnız geminin konumu değil, kirliliğin akıntı ve rüzgârla yayılma yönü de belirlenmelidir. 5312 m.14 kapsamında kirliliğin türü, kapsamı, miktarı, yayılma yönü ve etkileri tespit edilir. Balıkçılık gelir kaybı ortaya çıkarsa Deniz Kirliliğinde Balıkçı ve Doğal Kaynak Gelir Kaybı yazımızdaki ispat ilkeleri uygulanabilir.
Sık Sorulan Sorular
1. Limana uğramayan yabancı gemi 5312 bakımından tamamen muaf mıdır?
Hayır. Zararsız geçiş yapan yabancı gemiler bakımından m.9 özel bilgi verme hükümleri içerir.
2. Zararsız geçiş yapan gemi acente tutmak zorunda mıdır?
Limana girişteki yerleşik acente sunum sistemi ile zararsız geçişteki bildirim rejimi aynı değildir. Somut geçiş türü ve ilgili ikincil düzenleme kontrol edilmelidir.
3. Hangi bilgi gemiyi kesin olarak tanımlar?
IMO numarası temel kimlik unsurudur; gemi adı, bayrak ve malik bilgileriyle birlikte doğrulanmalıdır.
4. Yük bilgisi neden bildirilir?
Kirletici maddenin türü ve miktarı acil müdahale riskini, kullanılacak ekipmanı ve tazminat rejimini etkiler.
5. Mali sorumluluk sertifikası neden önemlidir?
Kirlilik gerçekleşirse zararların hangi sigorta veya garanti mekanizmasından karşılanabileceğini gösterir.
6. Türk Boğazlarından geçişte aynı genel usul mü uygulanır?
Kanun, Türk Boğazlarından kesintisiz geçişe ilişkin bildirim usulünün ayrıca düzenlenmesini öngörür.
7. Zararsız geçiş yapan gemi kirlilik yaratırsa sorumluluk doğar mı?
Evet. Geçiş statüsü, deniz kirliliğinden doğan çevre ve tazminat sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
8. Yanlış gemi adı bildirilirse ne yapılmalıdır?
IMO numarası üzerinden kimlik doğrulanmalı ve yanlış bilgi yetkili makama gecikmeden düzeltilmelidir.
9. Geçiş kayıtları ne kadar ayrıntılı tutulmalıdır?
Geminin kimliği, rota, zaman, yük ve mali güvence bilgilerini sonradan doğrulayacak kayıtlar saklanmalıdır.
10. Kirlilik olayı olursa ilk hukuki işlem nedir?
Gemi kimliği, seyir ve yük bilgileri ile mali sorumluluk sertifikası güvence altına alınmalı; olay ve müdahale kayıtları zaman damgalı olarak korunmalıdır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
