Denemek İçin Teslim Edilen Makine İade Edilmezse Satış Kesinleşir mi?

Denemek için alıcının işletmesine bırakılan bir makine, şartları oluştuğunda açık bir “kabul ediyorum” açıklaması olmadan da satılmış hâle gelir. Türk Borçlar Kanunu m. 249–252, beğenme koşuluyla satışı düzenler. Alıcının sözleşme veya âdete göre gereken süre içindeki davranışı, süresiz durumda satıcının ihtarı, çekincesiz ödeme ve deneme amacını aşan kullanım bu sonucu doğurur. Bu nedenle teslim belgesine yalnız “demo” yazılması bütün sonraki davranışları hukuken etkisiz bırakmaz.

Öte yandan makinenin alıcının tesisinde bulunması tek başına kesin satışın tamamlandığını göstermez. Gerçek ilişkinin beğenme koşuluyla satış mı, ücretli kiralama mı, kullanım ödüncü mü, yoksa önceden tamamlanmış satışın kabul testi mi olduğu belirlenmelidir. Bu yazıda işletmeler arasında deneme için teslim edilen makinenin kabulü, iadesi ve mülkiyetinin geçişi açıklanır.

Önce teslimin hukuki amacı belirlenmelidir

TBK m. 249’daki sözleşmede satış, alıcının malı deneyerek veya gözden geçirerek beğenmesi koşuluna bağlanır. Deneme tesliminin amacı, satın alma kararının tamamlanmasına imkân vermektir. Daha önce kesin satış yapılmış, makinenin bedeli ve teslim borcu koşulsuz kararlaştırılmışsa sonradan yapılacak teknik test aynı hukuki işleve sahip olmayabilir. Testin varlığı tek başına beğenme koşuluyla satış oluşturmaz.

Sözleşme, teklif, sipariş teyidi, teslim tutanağı ve yazışmalar birlikte okunmalıdır. “Satın almadan önce deneme”, “beğenilmezse iade” veya belirli süre sonunda satın alma kararının bildirileceğine ilişkin hükümler ilişkinin niteliğini açıklığa kavuşturur. Buna karşılık yalnız performans ölçümü veya kurulum testinden söz edilmesi, alıcıya sebepsiz geri verme hakkı tanındığını her durumda göstermez.

İşletmeler aynı makineyi önce kiralayıp sonra satın alma seçeneği de kararlaştırabilir. Bu durumda kullanım bedelinin satış bedeline sayılması, seçenek süresi ve seçeneğin nasıl kullanılacağı incelenir. TBK m. 249–252’deki sonuçlar, sırf cihazın denendiği gerekçesiyle her kiralama veya hizmet sözleşmesine aynen uygulanmaz. Doğru sınıflandırma ödeme ve iade hesabının başlangıç noktasıdır.

Beğenme koşulu alıcıya hangi serbestliği verir?

TBK m. 250 uyarınca alıcı, satılanı kabul etmekte veya hiçbir sebep göstermeden geri vermekte serbesttir. Bu serbestlik, gerçekten beğenme koşuluyla kurulmuş satış ilişkisi içindir. Alıcının geri vermek için mutlaka üretim hatası, ayıp veya sözleşmeye aykırı teknik özellik ispatlaması gerekmez. Beğenme koşulu henüz gerçekleşmemişken satın alma kararı tamamlanmamıştır.

Ancak serbestlik, malı sınırsız süre elinde tutma veya denemenin amacı dışındaki bütün kullanımları yapma yetkisi değildir. Kabulün hangi davranışlarla gerçekleştiği TBK m. 252’de ayrıca belirlenir. Makinenin çalışma düzenine alınması, bedelin çekincesiz kısmen ödenmesi ve gereken zamanda geri verme işleminin yapılmaması bu nedenle önem taşır.

Taraflar testin süresini, yapılacak işlemleri ve malın geri verilme yerini önceden açık yazmalıdır. Alıcının hangi ölçütlerle beğeneceği tamamen teknik sonuçlara bağlanmışsa bu düzenin anlamı ayrıca yorumlanır. Kanundaki sebepsiz geri verme serbestliğiyle sözleşmede belirli performans sonucuna bağlanmış kabul birbirine karıştırılmamalıdır. Metindeki tek bir kelime yerine anlaşmanın tamamı esas alınır.

Makine deneme sırasında kimin mülkiyetindedir?

TBK m. 250, beğenme koşulu gerçekleşinceye kadar mülkiyetin satıcıda kaldığını açıkça belirtir. Makinenin alıcının zilyetliğine geçmiş olması bu sonucu değiştirmez. Böylece fiilen kullanma veya elinde bulundurma durumu ile malik olma durumu birbirinden ayrılır. Deneme amacıyla teslim tutanağı düzenlenmesi, tek başına alıcıya mülkiyet kazandırmaz.

Makinenin alıcının envanter listesine yazılması, işletme içinde yer değiştirmesi veya sigortalanması mülkiyet meselesini sözleşmeden bağımsız çözmez. Hangi sıfatla teslim alındığı, beğenme koşulunun gerçekleşip gerçekleşmediği ve üçüncü kişilere yapılan açıklamalar birlikte değerlendirilir. Satıcı da malını geri alma hakkını hukuka uygun yöntemlerle kullanmalıdır; uyuşmazlık çıkmış olması zor kullanarak işyerinden eşya çıkarma yetkisi vermez.

Deneme belgesinde seri numarası, aksesuarlar, teslim edilen yazılımlar ve mevcut fiziki durum gösterilmelidir. Makineye sonradan başka parçalar eklenmişse bunların kime ait olduğu ayrıca belirlenir. Mülkiyetin satıcıda kalması, deneme sırasında oluşan her zararın otomatik olarak satıcıya ait olduğu anlamına gelmez. Özen borcu, kusur ve kararlaştırılan kullanım sınırları ayrı sorumluluk incelemesinin konusudur.

Alıcının tesisindeki denemede sessizlik nasıl sonuç doğurur?

TBK m. 252, denenmeden veya gözden geçirilmeden alıcıya verilen malı özel olarak düzenler. Sözleşme veya âdete göre gereken süre içinde; böyle bir süre yoksa satıcının ihtarı üzerine alıcının beğenmeme ve geri verme yönündeki davranışı önem taşır. Kanunda belirtilen şekilde zamanında ret ve geri verme işlemi gerçekleşmezse beğenme koşulu gerçekleşmiş olur.

Bu düzenleme, her deneme tesliminde aynı sayıda gün bulunduğu anlamına gelmez. İlk bakılacak kaynak tarafların sözleşmesidir. Süre yoksa ilgili ticari âdetin varlığı incelenir. İkisinde de belirli bir zaman düzeni bulunmadığında satıcının ihtarı devreye girer. Tüketici satışlarına ait cayma sürelerinin işletmeler arasındaki bu ilişkiye doğrudan taşınması doğru değildir.

Alıcı, kabul etmiyorsa yalnız şirket içinde hazırladığı karar veya teknik raporla yetinmemelidir. Kararı satıcıya ulaştırmalı, makinenin iade işlemini sözleşmedeki düzene uygun somutlaştırmalıdır. Taşıma için satıcının işbirliği gerekiyorsa bu durum yazılı olarak ortaya konulmalıdır. Kimin hangi tarihte ne bildirdiği, malın fiilen nerede ve hangi şartlarla hazır tutulduğu dosyada açık olmalıdır.

Deneme satıcının işyerinde yapılırsa sonuç farklıdır

TBK m. 251, deneme veya gözden geçirmenin satıcının yanında yapılması gereken hâli düzenler. Alıcı sözleşme veya âdete göre gerekli süre içinde kabul edip etmediğini açıklamazsa satıcı sözleşmeyle bağlılıktan kurtulur. Burada kanunun kurduğu sonuç, alıcının tesisindeki denemede sessizliğin etkisinden farklıdır. Aynı “deneme satışı” başlığı altında iki kural birbirine karıştırılmamalıdır.

Süre belirlenmemişse satıcı uygun bir zaman geçtikten sonra alıcıdan kabul kararını bildirmesini ihtarla isteyebilir. Bu ihtara hemen cevap verilmezse satıcının bağlılığı sona erer. Makinenin hâlen satıcının tesisinde bulunması, onu başka müşteriye vermeme yükümlülüğünün süresiz devam edeceği anlamına gelmez.

Deneme yerinin sonradan değiştiği dosyalarda yeni teslimin amacı ayrıca belgelenmelidir. Fabrikadaki testten sonra makine alıcının tesisine yalnız muhafaza için mi, ikinci deneme için mi, yoksa kesin satışın ifası olarak mı gönderilmiştir? Bu ayrım yapılmadan m. 251 veya m. 252 seçilemez. Teslim zincirindeki her aşamanın ticari işlevi açıklanmalıdır.

Çekincesiz kısmi ödeme de beğenme koşulunu gerçekleştirir

TBK m. 252’nin ikinci fıkrası yalnız satış bedelinin tamamını değil, herhangi bir kısmının çekince belirtilmeden ödenmesini de kabul sonucu doğuran davranışlar arasında sayar. Bu nedenle satın alma kararı verilmeden “bedelin bir bölümünü gönderelim” yaklaşımı hukuki sonuç yaratır. Muhasebe biriminin yaptığı ödeme, teknik birimin henüz testleri tamamlamadığı iddiasından bağımsız ele alınamaz.

Ödemenin gerçekten satış bedeline ilişkin olup olmadığı belirlenmelidir. Sözleşmede ayrı kararlaştırılmış nakliye gideri, kurulum hizmeti, test sarf malzemesi veya teminat niteliğindeki ödeme otomatik olarak satış bedelinin kısmen ödenmesi değildir. Bununla birlikte ödemenin adı ile gerçek işlevi farklıysa yalnız “depozito” açıklaması belirleyici olmaz. Sözleşme ve banka açıklaması uyumlu hazırlanmalıdır.

Alıcı deneme sürerken bir tutar ödüyorsa ödeme amacını ve kabul konusundaki çekincesini açıklaştırmalıdır. Sonradan yazılan tek taraflı açıklamanın daha önce çekincesiz yapılmış ödeme üzerindeki etkisi ayrıca tartışılır. Satıcı açısından da tahsilatın hangi borca karşılık alındığı ve gönderilen belgenin içeriği önem taşır. Ödeme, fatura ve kabul kayıtları aynı kronolojide incelenmelidir.

Deneme sınırını aşan üretim kullanımı kabul sayılır

Kanun, malın deneme veya gözden geçirme amacını aşacak biçimde kullanılmasını beğenme koşulunu gerçekleştiren ayrı bir davranış olarak düzenler. Makine üzerinde performans ölçümü yapılması ile makinenin olağan ticari üretim hattında çalıştırılması bu nedenle aynı değerlendirmeye tabi tutulmaz. Kullanımın hangi noktada denemeyi aştığı, sözleşmede kararlaştırılan test planıyla birlikte belirlenir.

Test için zorunlu üretim miktarı, çalışma saati, hammadde türü ve ayar işlemleri açıkça tanımlanmışsa inceleme kolaylaşır. Gerçek bir kapasite testi doğal olarak ürün üretmeyi gerektirebilir. Bu nedenle “makine çalıştırıldı, satış kesindir” biçiminde soyut bir sonuç kurulamaz. Buna karşılık deneme gereği bulunmayan devamlı kullanımın yalnız demo adıyla sürdürülmesi de TBK m. 252’nin sonucunu ortadan kaldırmaz.

Çalışma saati sayacı, otomasyon kayıtları, operatör çizelgesi ve üretim kayıtları bu ayrımda önemlidir. Satıcının hangi kullanım için izin verdiği de belirlenir. Taraflardan biri test kapsamını genişletmek istiyorsa bunun yazılı kabulünü almalıdır. Makinenin ayarlarını değiştirip farklı üretime uyarlamak, hem kabul hem sonradan oluşan teknik sorunların kaynağı açısından ayrı değerlendirme gerektirir.

Beğenilmeyen makinenin iade süreci nasıl belgelenir?

Ret açıklaması, hangi makinenin hangi teslim ve sözleşme kapsamında kabul edilmediğini göstermelidir. Seri numarası, deneme süresinin başlangıcı ve bildirim tarihi birlikte belirtilir. İadenin tarihi, teslim yeri, söküm ve taşıma sorumluluğu sözleşmeye göre planlanır. Yalnız “gelip alın” demek, bütün iade yükümlülüğünün gereği gibi yerine getirildiğini her dosyada kanıtlamaz.

Makine çalışır veya arızalı durumda nasıl teslim alındıysa, geri verme sırasında mevcut durum tutanağa bağlanmalıdır. Aksesuarlar, bağlantı parçaları ve belgeler sayılır. Satıcı teslim almıyorsa onun davranışı da kaydedilir; hukuki sonuç alacaklının temerrüdü ve ilgili sözleşme hükümleri çerçevesinde ayrıca değerlendirilir. Bu konuda alacaklının temerrüdü, tevdi ve satış açıklaması genel çerçeveyi verir.

İade sırasında tarafların tartıştığı zarar veya eksik parça varsa bunlar tutanakta açıkça gösterilmelidir. Genel ve kapsamı belirsiz “tarafların birbirinden alacağı yoktur” ibaresi, deneme sürecinden kalan başka talepler üzerinde sonuç doğurabilir. Teslim tutanağıyla ayrıca sulh veya ibra yapılmak istenip istenmediği ayrılmalıdır.

Satışın kabulü ayıp sorumluluğunu tamamen bitirir mi?

Beğenme koşulunun gerçekleşmesi ile satıcının ayıptan sorumluluğu aynı konu değildir. Koşulun gerçekleşmesi satışın hüküm doğurması ve mülkiyet düzeni bakımından önem taşır. Teslim edilen malın sözleşmede üstlenilen niteliklere sahip olmaması ise TBK’nın ayıp hükümleri ve ticari satışta TTK m. 23 kapsamında incelenir. Satışın kabul edilmiş olması, bilinmeyen bütün teknik kusurlar için sınırsız bir sorumsuzluk belgesi oluşturmaz.

Alıcının deneme sırasında açıkça bildiği sorunlar, bunlara rağmen verdiği kabulün kapsamı ve satıcının ayrıca üstlendiği nitelikler birlikte değerlendirilir. Açık ayıp, olağan incelemeyle bulunabilecek ayıp ve gizli ayıp ayrımı korunmalıdır. Satış kesinleştikten sonra “beğenmedim” diyerek hiçbir sebep göstermeden geri verme serbestliğiyle ayıp nedeniyle seçimlik hak kullanılması birbirinden farklıdır.

İhbar zamanı ve yöntemi için TTK m. 23 ticari ayıp bildirimi rehberi incelenebilir. Deneme tutanağının, servis kayıtlarının ve kabul sonrası arızanın aynı dosyada bulunması, sorunun ne zaman ortaya çıktığının anlaşılmasını sağlar.

Uyuşmazlıkta hangi kayıtlar belirleyicidir?

Deneme teslimine ilişkin uyuşmazlığın omurgasını dört belge grubu oluşturur: anlaşmanın koşulları, makinenin teslimi, deneme sırasında kullanım ve tarafların kabul veya ret açıklamaları. Bunların yalnız birini sunmak eksik bir tablo yaratır. Örneğin teslim tutanağı makinenin işletmede bulunduğunu kanıtlarken, denemenin bittiğini veya satın alma kararının verildiğini tek başına kanıtlamayabilir.

E-posta ve kurumsal mesajlaşma kayıtları, yazışmanın tarafları, tarihi ve tamamı korunarak saklanmalıdır. Bir mesajın yalnız olumlu cümlesini gösterip devamındaki çekinceyi dışarıda bırakmak uyuşmazlığın değerlendirilmesini bozabilir. Teknik raporun tarihiyle kararın karşı tarafa bildirildiği tarih ayrı kaydedilmelidir. Satın alma yetkilisinin açıklaması ile operatörün günlük çalışma notunun hukuki işlevleri de farklıdır.

Makinedeki sayaç veya yazılım kaydı değişme tehlikesi taşıyorsa teknik delilin korunması geciktirilmemelidir. HMK m. 400 ve devamındaki şartlar varsa delil tespiti yoluyla mevcut durum belirlenebilir. Delil tespiti, sözleşmenin kabul edilip edilmediği konusundaki nihai hukuki değerlendirme yerine geçmez.

Söküm ve taşıma hesabı kabul kararından ayrı kurulmalıdır

Makinenin reddedilmesi, deneme için yapılmış her harcamanın otomatik olarak satıcıya yüklenmesi anlamına gelmez. Nakliye, kurulum ve söküm için ayrı bedel kararlaştırılmışsa ilgili hüküm incelenir. Satış bedeline ilişkin ödeme ile bağımsız hizmet alacağının ayrılması, TBK m. 252’deki çekincesiz kısmi ödeme sonucunun doğru uygulanmasını da sağlar. İade maliyeti tartışılırken kabul bildiriminin süresi ihmal edilmemelidir.

Sökümü uzman personelin yapması gereken makinede, işlem tarihinin ve erişim koşullarının yazılı kararlaştırılması delili korur. Elektrik, basınç ve üretim bağlantıları nedeniyle gerekli teknik tedbirler uygulanır. Bir tarafın taşıma organizasyonunu üstlenmesi, tek başına makinenin her zararından sorumlu olduğunu göstermez. Zarar talebi varsa yükümlülük, ihlal, kusur ve zarar arasındaki bağlantı ayrıca ortaya konulmalıdır. İade faturası veya masraf listesi bu incelemenin yerine geçmez.

Yeni deneme teslimlerinde hangi hükümler açık yazılmalıdır?

Sözleşme, öncelikle satışın beğenme koşuluna bağlı olduğunu ve koşulun hangi şekilde gerçekleşeceğini göstermelidir. Denemenin yeri ve başlangıç anı, kurulumu kimin tamamlayacağı, yapılacak testler, izin verilen kullanım düzeyi ve bitiş tarihi açık tutulur. Sadece takvim günü yazmak yeterli olmayabilir; kurulumu geciken bir makine için denemenin ne zaman başladığı ayrıca belirlenmelidir.

Ödeme başlıklarında satış bedeli, taşıma gideri, kurulum ücreti ve teminat ayrı gösterilir. Test sırasında gerekli sarf malzemesinin gideri ile makinenin olağan kullanımı sonucu doğan aşınmanın nasıl ele alınacağı düzenlenir. Ret hâlinde geri verme yeri ve nakliyeyi organize edecek taraf belirtilir. Böylece bir teknik deneme kararı, belirsiz bir borç hesabına dönüşmez.

Uluslararası makine satışında uygulanacak hukuk ayrıca incelenir. CISG kapsamındaki bir sözleşmede doğrudan TBK m. 249–252 sonuçlarına dayanmak yerine sözleşmenin uluslararası rejimi belirlenir. Konuyla bağlantılı uluslararası malın uygunluğu açıklaması farklı hukuki çerçevenin başlangıç noktasıdır.

Sık sorulan sorular

Makineye demo denmesi satışın kesinleşmesini önler mi?

Hayır. Teslimin hukuki amacı ve tarafların sonraki davranışları belirleyicidir. Gerçekten beğenme koşuluyla satış varsa TBK m. 249–252 uygulanır. Çekincesiz ödeme veya deneme amacını aşan kullanım kabul sonucunu doğurabilir.

Deneme makinesi için gerekçe göstermeden iade hakkı var mı?

Beğenme koşuluyla satışta TBK m. 250 alıcıyı kabul veya sebepsiz geri verme konusunda serbest bırakır. Bunun için ilişkinin gerçekten bu sözleşme türünde olması ve beğenme koşulunun henüz gerçekleşmemiş bulunması gerekir.

Makine işletmeme teslim edilince mülkiyet bana geçer mi?

TBK m. 250’ye göre beğenme koşulu gerçekleşinceye kadar mülkiyet satıcıda kalır. Makinenin alıcının zilyetliğine geçmesi tek başına bu koşulu gerçekleştirmez. Kabulün nasıl oluştuğu ayrıca incelenir.

Sözleşmede deneme süresi yoksa süresiz bekleyebilir miyim?

Hayır. Önce ilgili âdete göre süre bulunup bulunmadığı değerlendirilir. Böyle bir süre yoksa satıcının ihtarı ve buna verilen cevap önem taşır. TBK m. 252’deki kabul sonucu bakımından ret ve geri verme düzeni zamanında yerine getirilmelidir.

Satış bedelinin küçük bir kısmını ödemek kabul sayılır mı?

TBK m. 252, satış bedelinin tamamının veya bir kısmının çekincesiz ödenmesini beğenme koşulunu gerçekleştiren davranışlar arasında sayar. Ödemenin satış bedeli mi, bağımsız hizmet gideri mi yoksa teminat mı olduğu belgelere göre belirlenir.

Performans testi için makineyi çalıştırmak otomatik kabul müdür?

Her çalıştırma kabul değildir. Deneme için gerekli kullanım ile deneme amacını aşan kullanım ayrılmalıdır. Test planı, çalışma saati, üretim miktarı ve tarafların izin verdiği kullanım kapsamı bu incelemede belirleyicidir.

Satıcının işyerindeki testte sessizlik aynı sonucu mu doğurur?

Hayır. TBK m. 251, satıcının yanında denemede alıcının gereken zamanda kabul kararını açıklamaması hâlinde satıcının bağlılıktan kurtulmasını düzenler. Alıcının tesisindeki teslimde TBK m. 252’nin özel düzeni uygulanır.

Kabulden sonra ortaya çıkan gizli ayıp için haklar biter mi?

Beğenme koşulunun gerçekleşmesi ayıptan sorumluluğu bütünüyle ortadan kaldırmaz. Ayıbın niteliği, alıcının bilgisi, inceleme ve ihbar yükümlülükleri ayrıca değerlendirilir. Sebepsiz geri verme ile ayıp nedeniyle seçimlik hak kullanımı farklıdır.

Satıcı iade makinesini almıyorsa ne yapılmalıdır?

Ret açıklaması, iade teklifi ve malın hangi yerde hangi durumda hazır olduğu belgelenmelidir. Satıcının teslim almama davranışı ilgili sözleşme ve alacaklının temerrüdü hükümleri kapsamında incelenir. Malı kontrolsüz biçimde göndermek sorunu kendiliğinden çözmez.

Deneme teslimi anlaşmazlığında ilk hangi belgeler incelenir?

Satış veya demo sözleşmesi, teklif ve sipariş, seri numaralı teslim tutanağı, test planı, banka kayıtları, kullanım verileri ve kabul ya da ret yazışmaları birlikte incelenir. Teknik test tarihi ile bildirimin muhataba ulaşma tarihi ayrı tutulmalıdır.

Dosyanın hazırlanması ve büro iletişimi

Mersin veya İstanbul’daki bir tesiste deneme makinesi bulunduğunda, söküm ya da üretime devam kararından önce teslimin hukuki niteliği belirlenmelidir. Satın alma, teknik servis ve muhasebe birimlerinin ayrı yürüttüğü işlemler aynı sözleşmede kabul sonucu yaratabilir. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bakımından dosya incelemesinin dayanağı, makinenin seri numarasıyla bağlantılı sözleşme ve kullanım kayıtlarıdır. Mersin merkezli Türkiye geneli dosya yönetiminde, İstanbul ve Mersin’deki teslim ve test işlemleri de aynı kronolojiye bağlanır. İnceleme için deneme sözleşmesi, ödeme açıklamaları, test raporları ve gönderilmiş bütün bildirimler birlikte sunulmalıdır.

Resmî kaynaklar ve ilgili kanun maddeleri

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Güncel resmî metin: 19,249–252.
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — güncel resmî konsolide metin: 400–406.

Kaynak kontrol tarihi: 24 Ekim 2026. İlgili hükümler yazıda belirtilen kapsam ve koşullarıyla ele alınmıştır.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →