Kiralık Forklift İadesinde Hasar, Çalışma Saati ve Depozito Kesintisi

Kiralık forklift, kira sonunda teslim alındığı durum esas alınarak geri verilir; sözleşmeye uygun kullanımın doğurduğu olağan eskime ve bozulma kiracıya yüklenemez. TBK m.334 bu ayrımı açıkça düzenler. Kiraya veren de geri almada forkliftin durumunu inceleyip kiracının sorumluluğunda gördüğü eksiklik ve ayıpları TBK m.335 gereği hemen yazılı bildirmelidir.

Çalışma saati aşımı, fiziksel hasar, olağan bakım gideri ve eksik ekipman ayrı hesap kalemleridir. Depozitonun kiraya verende bulunması, bunların tamamının ispatlanmış borç hâline geldiği anlamına gelmez. Bu rehber, işletmeye kullanımı bırakılan forkliftin olağan kira ilişkisine odaklanır; finansal kiralama ve operatörüyle üstlenilmiş bağımsız kaldırma hizmeti ayrıca nitelendirilir.

Forkliftin kullanımı mı, belirli bir işin yapılması mı kiralandı?

TBK m.299, bir şeyin kullanımının bedel karşılığında bırakılmasını kira olarak tanımlar. Forklift işletmenin kendi çalışanlarınca kullanılmak üzere teslim edilmişse bu kullanım ilişkisinin sınırları belirlenir. Forklift sahibinin kendi operatörüyle belirli bir makineyi taşıma sonucunu üstlendiği iş ise aynı şekilde değerlendirilmez. Faturadaki “forklift hizmeti” açıklamasından önce kontrolün, kullanımın ve üstlenilen sonucun kimde olduğu araştırılır.

Olağan kira ile finansman amacı taşıyan leasing ilişkisi de ayrılmalıdır. Finansal kiralama malının hasar sorumluluğu özel kanun çerçevesinde ele alınır. Bu yazıdaki TBK m.334–335 değerlendirmesi, bütün leasing sözleşmelerinin risk paylaşımını açıklayan bir kural gibi kullanılamaz. Sözleşmenin adı, tarafların sıfatı, finansman yapısı ve fiilî kullanım birlikte belirlenmelidir.

Başlangıç teslimi olmadan iade hasarı nasıl değerlendirilir?

Hasar hesabının başlangıcı forkliftin ilk teslimdeki durumudur. Marka, model, seri numarası, çalışma saati, lastikler, çatallar, mast, akü veya yakıt sistemi ve birlikte verilen ataşmanlar teslim belgesine işlenmelidir. Başlangıçta mevcut eğilme, sızıntı, uyarı kaydı veya yüzey izi açıkça kaydedilir. “Çalışır teslim” cümlesi, bütün parçaların yeni olduğu ya da hiçbir önceki hasarın bulunmadığı anlamına gelmez. Teslim fotoğrafları bütün aracı ve tartışmalı parçayı ilişkilendirmelidir.

TBK m.301, kiraya verene kiralananı kararlaştırılan kullanıma elverişli teslim etme ve kira süresince bu durumda tutma borcu yükler. Forkliftin daha önceki bakım kayıtları ve arıza geçmişi bu nedenle önemlidir. Olağan kira dışındaki özel hükümler saklı olmak üzere, diğer kira sözleşmelerinde de kiracı aleyhine genel işlem koşullarıyla bu hükme aykırı düzenleme yapılamaz. Başlangıçtaki teknik sorunu son kiracının kullanım hasarı olarak göstermek için yalnız iade gününde arıza görülmesi yeterli değildir.

İlk teslim formu eksikse diğer tarihli kayıtlar değerlendirilir: sevk öncesi servis raporu, bakım faturası, teslim sırasında gönderilmiş görüntü ve kiracının ilk günkü arıza bildirimi birlikte okunur. Belgelerin yokluğu her zaman tek bir tarafın otomatik haklı olduğu sonucunu doğurmaz. Hangi teknik durumun hangi tarihte bulunduğu diğer delillerle araştırılır. Sonradan hazırlanmış, tarihi açıklanmayan bir fotoğraf başlangıç kaydı gibi sunulmamalıdır.

Olağan aşınma ile sözleşmeye aykırı kullanım nasıl ayrılır?

TBK m.334’ün ölçütü, sözleşmeye uygun kullanmanın doğal sonucudur. Kiralanan forkliftin yaşı, önceki çalışma saati, izin verilen kullanım alanı, yük ve vardiya düzeni dikkate alınır. Sözleşmedeki işte uygun kullanım nedeniyle oluşan olağan eskime kiracıya yeni parça bedeli olarak aktarılamaz. Buna karşılık darbe, uygunsuz kullanım veya ihmal iddiası somut olay ve teknik bulguyla açıklanmalıdır. Her çizik veya verim düşüşü aynı hukuki sonuca bağlanmaz.

Lastik aşınmasında yalnız iade fotoğrafına bakılmaz; başlangıç durumu, kullanılan zemin ve kira süresindeki çalışma birlikte değerlendirilir. Çataldaki biçim değişikliğinde önceki ölçüm, bildirilen olay ve kullanım yükü araştırılır. Akü kapasitesindeki azalma için önceki durum, kullanım süresi, şarj kayıtları ve arızanın teknik nedeni ayrılır. Bu yazı parçaların normal ömrü hakkında sabit bir sayı veya bütün forkliftler için tek aşınma yüzdesi ilan etmez. Böyle bir oran teknik belge olmadan hukukî zarar hesabına dönüştürülemez.

Kiracı TBK m.316 gereği özenli ve sözleşmeye uygun kullanmakla yükümlüdür. Kiralama şirketinin verdiği kullanım talimatının ne zaman ve kime teslim edildiği bu incelemenin parçasıdır. Talimatın yalnız sözleşmede adı geçmesi ile işletmeye gerçekten sunulması aynı değildir. Kiracı da açıkça bildirilen kullanım sınırını yok sayamaz. Uyuşmazlıkta talimat, kullanım ve hasar arasındaki bağlantı açıklanır; tarafların birbirine yönelttiği genel “bakımsız kullandınız” veya “zaten eskiydi” beyanları yeterli görülmemelidir.

Bakım gideri ve kullanım arızası ayrı mı hesaplanır?

TBK m.317, olağan kullanım için gereken temizlik ve bakım giderlerini kiracıya yükler; yerel âdet de dikkate alınır. Bu hüküm bütün ana parçaların yenilenmesi maliyetinin kiracıya ait olduğunu söylemez. Sözleşmedeki bakım planı, kiraya verenin üstlendiği servis ve kiracının günlük işlemleri ayrı belirlenir. Kiraya verenin yapması gereken planlı işlemi gerçekleştirmemesiyle kiracının bakım ihmalinin teknik etkisi aynı raporda birbirine karıştırılmamalıdır.

Kiracı, gidermekle yükümlü olmadığı ayıpları TBK m.318 gereği gecikmeksizin bildirmelidir; bildirmemesi yüzünden doğan zarardan sorumludur. Arızanın ilk görüldüğü tarih, servis çağrısı, verilen kullanım talimatı ve makinenin çalıştırılmaya devam edilip edilmediği kayda alınır. Başlangıçtaki arızanın sorumluluğu kiraya verende olsa bile bildirimsiz kullanımla büyüyen zarar ayrıca incelenir. Her iki aşamanın maliyeti tek kalemde son kullanıcıya yazılmamalıdır.

Kiralananın ayıbı nedeniyle kullanım azalırsa TBK m.305–308 kapsamındaki onarım, indirim, önemli ayıpta fesih ve zarar hakları değerlendirilir. Kira indirimi bakımından m.307, kiraya verenin ayıbı öğrendiği tarih ile giderilmesi arasındaki dönemi esas alır. Forkliftin servis beklediği günler için hem tam kira hem kullanım hasarı isteniyorsa bu dönemin fiilî ve hukuki durumu açıklığa kavuşturulmalıdır. Kiracının karşı talebi, fiziksel iade yükümlülüğünü belirsiz bırakma gerekçesi değildir.

Çalışma saati farkı her zaman hasar bedeli midir?

Sözleşme belirli kullanım saati ve aşım ücreti içeriyorsa bu, öncelikle kararlaştırılmış kira veya kullanım bedeli hesabıdır. Çalışma saati sınırının aşılması, ayrıca bir parça hasarı bulunduğunu kanıtlamaz. Kiraya veren sözleşmedeki saat sınırını, başlangıç ve bitiş sayaç değerlerini, aradaki değişiklikleri ve birim ücretin hangi döneme uygulandığını göstermelidir. Fazla kullanım ücreti ile aynı kullanıma atfedilen olağan aşınma bedelinin birlikte yazılmasının dayanağı ayrıca incelenir.

Sayaç değişimi veya sıfırlama yapılmışsa servis kaydı olmadan iki ekran değeri doğrudan çıkarılamaz. Serviste geçirilen süre, kiraya verenin test çalışması ve iade sonrasındaki hareketler de ayrılır. Ölçüm yönteminin motorun çalıştığı süreyi mi, farklı bir kullanım verisini mi kaydettiği teknik belgeden belirlenir. Sayaç verisiyle vardiya listesi farklıysa bu çelişki açıklanır. Sonradan belirlenmiş bir aşım tarifesi, başlangıçta kararlaştırılmış ücretmiş gibi uygulanmamalıdır.

Geri verme anı ve taşıma hasarı nasıl belirlenir?

Forkliftin işletme sahasından çıkarıldığı an ile kiraya verenin depoda teslim aldığı an farklı olabilir. Nakliyeyi kimin organize ettiği, teslim yerinin neresi olduğu ve taşıyıcının kimin adına teslim aldığı belgelenir. Sahadan çıkış fotoğrafıyla depoya varış fotoğrafı arasında yeni hasar varsa taşıma dönemi ayrı incelenir. Forkliftin kiracıda bulunduğu son gün, sonraki tüm hasarlar için otomatik sorumluluk başlangıcı değildir. Her fiziksel kontrol değişiminin zamanı gösterilmelidir.

İade tutanağına çalışma saati, mevcut ekipman, anahtarlar, şarj cihazı, yedek akü veya özel ataşmanlar yazılır. Taşıma belgesinin yalnız yükleme sayısını doğrulamasıyla teknik durumun kabulü aynı şey değildir. Teslim alan kişinin hangi yetkiyle imzaladığı belirtilir. Taraflardan biri incelemeye katılmıyorsa davet ve katılmama kaydı saklanır; tek taraflı tespit iki tarafın ortak kabulü gibi sunulmamalıdır. Özellikle birden fazla kiralık makinenin aynı sahada bulunduğu işlerde seri numarası karışıklığı önlenmelidir.

TBK m.335 gereği hasar ne zaman bildirilir?

Kiraya veren geri verme sırasında forkliftin durumunu inceleyerek kiracının sorumlu olduğu eksik ve ayıpları hemen yazılı bildirmelidir. Olağan incelemede görülecek hususlar için bu yükümlülük yerine getirilmezse kiracı sorumluluktan kurtulur. Daha sonra teknik incelemeyle bulunan ve teslimde olağan kontrolle belirlenemeyen eksik veya ayıpta ise sorumluluk devam eder; öğrenilince yine hemen yazılı bildirim gerekir. Gizli hasar iddiası, ilk incelemenin neden yeterli olmayacağını açıklamalıdır.

Kanun bütün forkliftler için sabit yedi veya otuz günlük hasar bildirim süresi öngörmez. Sonradan hazırlanmış onarım faturası, teslim sırasında görünür hasarın zamanında bildirildiğini kendiliğinden kanıtlamaz. TBK m.335’te geri verme ve yazılı bildirim kuralının genel mantığı burada da önemlidir; forkliftte incelemenin kapsamı makinenin niteliğiyle belirlenir. Bildirimde sadece “hasarlı” yazmak yerine parça, bulgu ve tespit zamanı gösterilir.

Onarım faturası ve yeni parça bedeli nasıl denetlenir?

TBK m.112 kapsamında kiraya veren, borca aykırılığı, zararını ve bunlar arasındaki bağlantıyı ortaya koyar; kiracı kusursuzluğunu ispatla sorumluluktan kurtulma imkânına sahiptir. Her hasar talebinde kiracıya karşı otomatik kusursuz sorumluluk kurulamaz. Teknik rapor, olaydan önceki durumla son durumu karşılaştırmalıdır. Onarım önerisi, gerçekleşmiş onarım ve bütün makinenin değiştirilmesi farklı hesap kalemleridir. İşlem gerçekten yapılmışsa fatura ve parça listesi eşleştirilir.

Eski parçanın yerine yeni parça takılmasıyla doğan değer artışı ve olağan eskime payı değerlendirilir. Her dosyada aynı yüzdeyle indirim yapılması veya hiç indirim yapılmaması doğru yöntem değildir. Onarımın mümkün olup olmadığı, değişimin gerekliliği ve önceki kullanım durumu teknik incelemeyle açıklanır. Aynı işçilik iki farklı faturada yer alıyorsa tekrar eden kalem çıkarılır. Sigorta veya sorumlu üçüncü kişi tarafından karşılanan tutar da aynı zarar için ikinci kez tahsil edilemez.

Kiraya veren kullanamama veya yeniden kiraya verememe zararı ileri sürüyorsa makul onarım süresini ve somut kaybı göstermelidir. Makinenin aylarca servis sırası beklemesi, bütün dönemin otomatik kiracı zararı olduğu anlamına gelmez. Parça tedariki, onarım kararının zamanı, gerçek kiralama imkânı ve yapılmayan giderler ayrılır. TBK m.114/2 ve m.52 kapsamında zarar görenin zararı artıran davranışı da incelenir. Kira tarifesi, tek başına her boş gün için net kazanç kaybını kanıtlamaz.

Depozito kesintisinde hangi hesap gösterilmelidir?

Depozito hesabında alınan güvence, ödenmemiş kira, sözleşmeye uygun aşım bedeli, ispatlanmış hasar ve yapılan iadeler ayrı yazılmalıdır. Bir zararın bildirildiği gerçeği, tutarın tamamının doğru ve tahsil edilebilir olduğunu göstermez. Kesinti hangi sözleşme hükmüne veya alacak hakkına dayanıyorsa açıklanır. Kiracı da kısmi iade aldığında bunun hangi kalemleri kapattığını kontrol etmelidir. İade tutanağına genel ibra eklenmesi teknik teslimden farklı bir işlemdir.

TBK m.342’deki üç aylık güvence sınırı ve banka düzeni konut ve çatılı işyeri kiralarına ilişkindir. Forkliftin fabrikada kullanılması, forklift kirasını çatılı işyeri kirasına dönüştürmez. Bu nedenle aynı güvence rejimi otomatik uygulanmaz. Öte yandan TBK m.334/2, sözleşmeye aykırı kullanımdan doğan zarar dışında kira sona erdiğinde başka tazminat ödeneceğine ilişkin önceden verilen taahhütleri geçersiz sayar. Her iadede sebep gösterilmeden alınan sabit yenileme bedeli bu hükümle de değerlendirilmelidir.

İki şirket arasındaki forklift kirasında hangi mahkeme görevlidir?

HMK m.4/1-a, kira ilişkisinden doğan alacaklar dâhil uyuşmazlıklarda sulh hukuk mahkemesini görevlendirir; maddede belirtilen taşınmazın ilamsız tahliyesi istisnası saklıdır. Olağan forklift kirasında tarafların ikisinin de şirket olması tek başına asliye ticaret mahkemesini görevli yapmaz. Finansal kiralama veya belirli iş sonucunu üstlenme niteliğindeki başka sözleşmelerin görev incelemesi ise kendi yapısına göre yapılır.

6325 sayılı Kanun m.18/B/1-a, kanundaki istisna dışında kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda dava öncesi arabuluculuğu öngörür. Bu düzen yalnız konut kirasına ilişkin değildir. Forkliftin mevcut durumu onarımla kaybolacaksa HMK m.400 kapsamında delil tespiti ayrıca değerlendirilir. Arabuluculuk görüşmelerinin tamamlanması beklenirken hasar delilinin ortadan kalkmasına izin verilmemelidir. Talep, depozito iadesi ve karşı hasar hesabını aynı belgeler üzerinden açıklamalıdır.

Forkliftin onarımından önce hangi teknik sorular sorulmalı?

HMK m.402 uyarınca delil tespiti dilekçesi, tespiti istenen vakıaları ve bilirkişiye yöneltilecek soruları açıklamalıdır. Forklift dosyasında seri numarasıyla eşleştirilen ilk ve son teslim kayıtları, tartışmalı parçanın önceki durumu, hasarın oluşma nedeni ve gerekli onarım işlemleri ayrı sorulara dönüştürülür. Sayaç değişikliği varsa eski ve yeni göstergelerin hangi servis işlemiyle ilişkilendirildiği sorulur. Akü veya çatal değişimi isteniyorsa mevcut parçanın onarılabilirliği, olağan eskimenin etkisi ve değişimin zorunluluğu teknik incelemeye sunulur. Böylece yalnız toplam servis faturası üzerinden değerlendirme yapılması önlenir.

Dava açılmadan önce HMK m.401 uyarınca esas davaya bakacak mahkemeden veya forkliftin bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinden tespit istenebilir. Dava açıldıktan sonra talep, davayı gören mahkemeye yöneltilir. Tespit başvurusu, kiraya verenin TBK m.335 kapsamındaki hemen yazılı bildirim yükümlülüğünün yerine geçmez. Makinenin incelenmesiyle hasar iddiasının zamanında bildirilmesi ayrı işlemlerdir; her ikisinin tarihi ve karşı tarafa ulaşan belgesi dosyada korunmalıdır.

Sık sorulan sorular

Kiralık forkliftte her lastik aşınmasını kiracı mı öder?

Hayır. TBK m.334 sözleşmeye uygun kullanımdan doğan olağan eskime ve bozulmayı kiracının sorumluluğu dışında bırakır. Başlangıç durumu, kullanım biçimi ve sözleşme kapsamı teknik olarak karşılaştırılır.

Akü performansının düşmesi otomatik kullanım hatası mıdır?

Değildir. Önceki kapasite, akünün kullanım geçmişi, şarj kayıtları ve arızanın nedeni belirlenir. Kiracının sözleşmeye aykırı davranışı ile zarar arasında bağ kurulmadan yeni akünün tüm bedeli yüklenemez.

Çalışma saati aşım ücreti ile hasar bedeli aynı şey midir?

Hayır. Kararlaştırılmış aşım ücreti kullanım bedeline; fiziksel hasar ise ayrı sorumluluk ve zarar şartlarına dayanır. Saat farkı tek başına arıza bulunduğunu kanıtlamaz. Sözleşmedeki ölçüm ve ücret yöntemi gösterilmelidir.

Kiraya veren iade hasarını istediği tarihte bildirebilir mi?

TBK m.335 geri vermede inceleme ve hemen yazılı bildirim gerektirir. Olağan incelemeyle belirlenemeyen gizli eksik veya ayıp sonradan öğrenilirse yine hemen yazılı bildirilmelidir. Bütün dosyalara uygulanacak sabit gün sayısı yoktur.

Forklift servis faturası hasar sorumluluğunu tek başına kanıtlar mı?

Hayır. Hasarın varlığı, kira dönemiyle ve sözleşmeye aykırı kullanımla bağlantısı, bildirim ve gerçek tutar ayrı gösterilir. TBK m.112’nin kusurdan kurtuluş düzeni ile m.334’ün olağan eskime istisnası korunur.

Depozito forkliftte en çok üç aylık kira olabilir mi?

TBK m.342’deki üç aylık sınır konut ve çatılı işyeri kiralarına özgüdür. Forklift fabrikada kullanılıyor diye bu kapsama girmez. Güvencenin sözleşmesel kapsamı ve kesintinin hukuki dayanağı ayrıca incelenir.

Her iade için sabit yenileme tazminatı alınabilir mi?

TBK m.334/2, sözleşmeye aykırı kullanımdan doğan zarar dışında kira sona erdiğinde başka tazminat ödeneceğine ilişkin önceden taahhütleri geçersiz sayar. Kalemin adı yerine gerçek işlevi ve sözleşmedeki içeriği incelenir.

Taşıyıcı forklifte zarar verdiyse mutlaka son kiracı mı sorumlu olur?

Teslim yeri, taşıma organizasyonu ve hangi aşamada kontrolün devredildiği belirlenir. Sahadan çıkış ile depoya varış durumu karşılaştırılır. Sırf son kullanıcı olmak, sonraki bütün taşıma hasarlarının otomatik sorumluluğunu doğurmaz.

Şirketler arasındaki forklift kira davası ticaret mahkemesinde mi görülür?

Olağan kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıkta HMK m.4/1-a gereği sulh hukuk mahkemesi görevlidir. Tarafların şirket olması bunu tek başına değiştirmez. Finansal kiralama veya farklı işgörme sözleşmeleri ayrıca nitelendirilir.

Forklift depozitosu iadesi için arabuluculuk gerekir mi?

Olağan kira uyuşmazlığında 6325 sayılı Kanun m.18/B/1-a gereğince dava öncesi arabuluculuk uygulanır. Bu kural yalnız taşınmaz veya konut kiralarıyla sınırlı değildir. Acil delil tespiti ihtiyacı ayrıca değerlendirilir.

İstanbul ve Mersin’de forklift iadesi dosyasının incelenmesi için ilk teslim formu, servis geçmişi, çalışma saati kayıtları, sahadan çıkış ve depoya varış görüntüleri birlikte hazırlanmalıdır. Türkiye genelinde aynı kanun hükümleri uygulanır. Makinenin başka ilde onarılması veya kira şirketinin merkezinin başka yerde bulunması, görev ve yetki incelemesinden ayrı bir delil koordinasyonu konusudur.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 52,112,114,299,301,305–308,316–318,334–335,342
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 4/1-a,400
• 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 18/B/1-a

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →