Fabrika İçinde Vinçle Makine Yerleştirilirken Hasar Oluşursa Kim Sorumlu?

Fabrikada makineyi kaldırıp belirlenen yerine kurmayı üstlenen işletmenin sorumluluğu, yalnız vincin kime ait olduğuna göre belirlenmez. Üstlenilen sonuç, teknik organizasyon, operatörün kimin hesabına çalıştığı, verilen bilgiler ve hasarın nedeni birlikte incelenir. Belirli yerleştirme sonucuna yönelik eser ilişkisinde TBK m.471’in mesleki özen yükümlülüğü ile m.112’nin sözleşmeye aykırılık sorumluluğu temel alınır.

Bu inceleme, iş kazasına uğrayan çalışanın sosyal güvenlik haklarından farklıdır. Buradaki konu makinenin, binanın veya üretim ekipmanının uğradığı maddi zarardır. Operatörsüz vinç kirası, bağımsız taşıma işi ve makineyi yerine yerleştirme taahhüdü aynı kurallarla sonuçlandırılamaz; önce gerçek sözleşme belirlenmelidir.

Makine yerleştirme, taşıma ve vinç kirası nasıl ayrılır?

TBK m.470 bakımından belirli bir iş sonucunun meydana getirilmesi eser sözleşmesinin temelidir. Yüklenici, makineyi fabrika içinde belirtilen noktaya yerleştirip kararlaştırılmış konumda teslim etmeyi üstlenmişse bu sonuç borcu incelenir. Yalnız belirli saatler için vincin kullanımının bırakılması ise TBK m.299 kapsamındaki kira ilişkisinin özelliklerini taşır. Operatörün sağlanması tek başına bütün sözleşmeyi kesin biçimde nitelendirmeye yetmez; işi kimin yönettiği ve hangi sonucun vaat edildiği önemlidir.

TTK m.850, eşyanın varma yerine götürülüp orada teslim edilmesinin üstlenildiği taşıma ilişkisini düzenler. İşlemin fabrika sınırları içinde yapılması, taşıma hukukunu kendiliğinden devre dışı bırakmaz. Üstlenilen asli borç taşıma ise buna ait sorumluluk hükümleri değerlendirilir. Yerleştirme, montaj ve taşımanın birlikte olduğu işte sözleşmenin bütünü ile hasarın hangi aşamada doğduğu açıklanmalıdır. Fatura başlığındaki “vinç hizmeti” sözü bu incelemenin yerini tutmaz.

Bu ayrım tazminat hesabını da etkiler. Taşımada eşya hasarının TTK m.880 uyarınca değerlendirilmesi taşıma ilişkisinin kendi şartlarına bağlıdır. Her kaldırma olayına taşıyıcının kilogram başına sorumluluk sınırı uygulanamaz. Buna karşılık gerçek taşıma sözleşmesini eser diye adlandırarak taşıma hükümlerinden kaçınılamaz. Bu yazının ağırlık noktası, belirli bir yerleştirme sonucunu üstlenen işletmenin fabrika içindeki edimini gereği gibi yerine getirmemesidir.

Makine sahibi, işi veren ve operatör aynı kişi değilse ne yapılır?

Makinenin mülkiyeti ile vinç sözleşmesinin tarafı birbirinden ayrılmalıdır. Finansman şirketine ait makineyi kullanan fabrika, kurulumu üstlenen ana yüklenici veya makine satıcısı vinç işini sipariş etmiş olabilir. Hangi işletmenin hangi borcu üstlendiği sipariş, teklif kabulü, alt sözleşme ve ödeme belgeleriyle belirlenir. Malın sahibi olmayan sözleşme tarafının kendi gider ve kayıpları ile mal sahibinin mülkiyet zararları ayrı gösterilir.

Şantiye veya fabrika sahasındaki her çalışanın hukuken aynı yetkiye sahip olduğu varsayılmamalıdır. Teslim alan, teknik koordinasyon yapan, günlük çalışma izni veren ve sözleşme şartlarını değiştirmeye yetkili kişi farklıdır. İşin başında hazır bulunmak, operatörün bütün teknik seçimlerini üstlenmek anlamına gelmez. Talimat verildiği ileri sürülüyorsa talimatın içeriği, zamanı, muhatabı ve teknik sonuca etkisi somutlaştırılmalıdır. Genel bir “müşteri istedi” açıklaması, belirli bir hatalı işlemle bağ kurulmadan yeterli değildir.

Kaldırmadan önceki makine durumu neden belirleyicidir?

Hasarın işlem sırasında oluştuğunu göstermek için makinenin önceki durumu kayıt altına alınmalıdır. Seri numarası, önceki servis ve kabul belgeleri, sökülmüş parçalar, mevcut çatlak veya deformasyonlar ve çalışır durum testleri birlikte değerlendirilir. Makine yeni teslim edilmişse taşıma ambalajının durumu da önceki taşıma hasarı ile yerleştirme hasarını ayırır. Sadece sonradan çekilmiş yakın plan bir kırık fotoğrafı, kırılmanın zamanını tek başına açıklamaz.

Makinenin teknik belgelerinde yer alan ağırlık, ölçü, ağırlık merkezi ve üreticinin kaldırma bilgileri sorumluluk incelemesinde önem taşır. Bu yazı vinç veya bağlama ekipmanı seçimi için mühendislik talimatı vermez. Hukuki inceleme, gerekli bilginin kimden istendiği, kime teslim edildiği ve uygulamada nasıl dikkate alındığı üzerinedir. Yanlış bilginin varlığı kadar profesyonel yüklenicinin açık çelişkiyi fark edip etmediği ve bilgi eksikliğini bildirip bildirmediği de araştırılır.

Makinenin altına sonradan eklenmiş bir kaide, sökülen bir denge parçası veya değiştirilen bağlantı noktası varsa bu değişikliğin zamanı belirlenir. Önceki sevkiyat için hazırlanmış belgenin, değiştirilmiş makineyi aynen tanımladığı kabul edilmez. Sözleşme eki teknik dosyanın hangi sürümünün kullanıldığı kayda bağlanmalıdır. Böylece hasar nedenleri yalnız olay gününün fotoğraflarına değil, hazırlık sürecindeki doğrulanabilir bilgi akışına göre incelenir.

Yüklenicinin özen ve uyarı borcu nerede başlar?

TBK m.471, yüklenicinin işi sadakat ve özenle yapmasını; sorumluluğunda benzer işleri üstlenen basiretli bir yüklenicinin mesleki ve teknik kurallara uygun davranışının esas alınmasını öngörür. Yerleştirme organizasyonu, kullanılacak yardımcıların seçimi ve işi etkileyen teknik koşullar bu kapsamda değerlendirilir. Sadece ekipmanın çalışma belgesi bulunduğunu göstermek, olayın gerçekleşme biçimiyle ilgili bütün özen iddialarını cevaplamaz. Belgenin kapsamı ile somut işlem birbirine bağlanmalıdır.

İş sahibinin sağladığı malzeme, gösterdiği yer veya başka bir durum eserin gereği gibi ya da zamanında yapılmasını tehlikeye sokarsa TBK m.472 uyarınca yüklenici bunu derhâl bildirmekle yükümlüdür. Zemin, erişim alanı veya makineye ilişkin bilgi yetersizliği ileri sürülüyorsa uyarının ne zaman yapıldığı gösterilir. İş tamamlandıktan sonra ilk kez dile getirilen genel itiraz, zamanında uyarının yerine geçmez. Uyarı yükümlülüğü, iş sahibinin kendi doğru bilgi sağlama ve işbirliği yükümlülüklerini de ortadan kaldırmaz.

TBK m.476’da, yüklenicinin açık uyarısına rağmen iş sahibinin talimatı veya iş sahibine yüklenebilecek başka bir nedenle doğan eser ayıbının sonuçları düzenlenir. Bu hüküm bütün makine hasarlarını otomatik olarak müşteriye yükleyen genel bir muafiyet değildir. Önce ayıbın veya zararın kaynağı ve talimatla nedensellik bağı belirlenir. Mevcut makineye verilen bağımsız zararda TBK m.112 ve zarara katkıya ilişkin hükümler ayrıca değerlendirilir.

Operatör veya alt yüklenici hata yaparsa sözleşme tarafı kurtulur mu?

TBK m.116, borcun ifasında yararlanılan yardımcı kişilerin işi yürütürken diğer tarafa verdikleri zararı düzenler. İşi üstlenen işletme, yalnız operatörün başka şirkette sigortalı olduğunu söyleyerek kendi sözleşmesel sorumluluğunu ortadan kaldıramaz. Operatörün hangi edimin ifası için kullanıldığı ve zarar veren davranışın bu işle bağlantısı incelenir. TBK m.471 kapsamında işin başkasına yaptırılması ve özen borcu, alt yüklenicili organizasyonlarda bu ayrımı anlamaya yardımcı olur.

Sözleşmeye taraf olmayan makine sahibi veya başka bir zarar gören açısından haksız fiil hükümleri de gündeme gelir. TBK m.49 kapsamında hukuka aykırı ve kusurlu davranış, zarar ve nedensellik bağı incelenir. Çalıştıranın sorumluluğunda TBK m.66’nın seçim, talimat, gözetim ve işletme organizasyonuna ilişkin hükümleri ayrıca değerlendirilir. Sözleşmedeki kusur karinesini, taraf olmayan kişinin bütün taleplerine aynen taşımak doğru değildir; hukuki sebep ve ispat düzeni ayrı kurulmalıdır.

“Bütün risk müşteriye aittir” kaydı geçerli midir?

TBK m.115, borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşmayı kesin hükümsüz sayar. İşletmenin kendi ağır kusurunu baştan kaldıran bir kayıt bu sınırı aşamaz. Yardımcı kişiler için yapılan sorumluluk anlaşmaları ise m.116’nın kendi düzeniyle incelenir. Her sorumsuzluk kaydı aynı hükme tabiymiş gibi değerlendirilmemelidir. Özellikle izin gerektiren uzmanlık faaliyetine ilişkin özel istisnalar somut faaliyetin hukuki niteliği belirlenmeden genişletilemez.

Önceden hazırlanmış standart şartlarda TBK m.20–25 de önemlidir. Sözleşmenin yapılması sırasında karşı tarafa bildirilmeyen veya işin niteliğine yabancı şartın sözleşmeye girişi; belirsiz hükmün yorumu ve dürüstlük kuralına aykırı içerik ayrı denetlenir. Bir teslim formuna hasardan sonra eklenen ibra metni, önceki teknik teslim kaydıyla aynı işlem değildir. İmzanın hangi belgeye ve hangi açıklamaya verildiği açıkça gösterilmelidir.

Hasar yerinde hangi deliller korunmalıdır?

Olay tutanağı işlem saatini, makinenin kimliğini, kaldırma ve yerleştirme aşamasını, görünür hasarı, hazır bulunanları ve tarafların açıklamalarını ayrı göstermelidir. Nedeni henüz belirlenmemiş olayda kesin teknik sonuç yazmak yerine gözlenen olgular kaydedilir. Mevcut kamera kaydının hukuka uygun şekilde korunması, çalışma emri, kullanılan ekipman kayıtları ve teknik yazışmaların tarihleriyle saklanması gerekir. Yetkisiz sisteme giriş veya hukuka aykırı kayıt toplama, delil koruma yöntemi değildir.

Makine hemen onarılacak, vinç sahadan ayrılacak veya izler kaybolacaksa HMK m.400 kapsamında delil tespiti değerlendirilir. Hukuki yarar, ileride delilin kaybolması veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması tehlikesine dayanır. HMK m.401 başvuru yerini; m.403 ise gecikmede sakınca bulunan durumlarda karşı tarafa önceden bildirim yapılmadan tespitin şartlarını düzenler. Tespit kararı tek başına tazminatın kabulü anlamına gelmez.

Bilirkişiye yalnız “kim kusurlu” sorusunun yöneltilmesi yeterli bir teknik çalışma planı oluşturmaz. Makinenin önceki durumu, hasarın oluş mekanizması, sunulan bilgilerin doğruluğu, uyarı ve işlem sırası ile onarım seçenekleri somut sorulara dönüştürülür. HMK m.266 teknik bilgi ihtiyacını karşılar; sözleşmenin hukuki yorumunu ve sorumluluğun nihai değerlendirmesini mahkeme yapar. Teknik rapordaki her tespit hangi belgeye veya gözleme dayandığını açıklamalıdır.

Onarım, değer kaybı ve makine bedeli birlikte istenebilir mi?

TBK m.112’ye dayanan talepte borca aykırılık, zarar ve nedensellik bağı ortaya konulur; borçlu kusursuzluğunu ispat ederek sorumluluktan kurtulma imkânına sahiptir. Hasarın giderilmesi için gerekli ve makul onarım kalemleri teknik raporla belirlenir. Teklif edilen işlem ile gerçekten yapılan işlem ayrılmalıdır. Önceki arızaları yenileme veya makineye ek kapasite kazandırma maliyeti, olaydan doğan onarım bedeline açıklamasız eklenemez.

Onarımla birlikte kalıcı değer kaybı isteniyorsa onarım sonrasında devam eden ekonomik eksilme ayrıca gösterilmelidir. Aynı kayıp hem tam yenileme bedeli hem onarım hem de aynı bileşen için değer kaybı adı altında çoğaltılamaz. Makinenin tamamen kullanılamaz hâle geldiği iddiasında onarımın neden mümkün veya ekonomik olmadığı, önceki değer ve elde kalan parçaların değeri incelenir. Yeni makine fiyatı, eski makinenin her durumda karşılığı sayılmaz.

Hasardan sonra gerekli yeniden ayar, ölçüm, test veya devreye alma giderleri için de olayla bağlantı kurulmalıdır. İşlem daha önce planlanmış rutin bakımın parçasıysa bu durum hesaba yansıtılır. Sigortadan veya diğer sorumludan yapılan ödeme aynı zarar bakımından dikkate alınır; başkasına geçen talep hakkı ayrıca değerlendirilir. Zarar dosyası faturaları yığmakla değil, her gideri hasarın teknik sonucuna bağlamakla açıklanır.

Üretim duruşu zararında hangi kayıtlar gerekir?

Makinenin durduğu süre, bütün fabrikanın aynı süre ve aynı oranda kazanç kaybettiğini göstermez. Makinenin üretim zincirindeki görevi, alternatif kapasite, mevcut stok, ertelenen veya iptal edilen siparişler ve onarımın makul süresi belirlenir. Brüt satış tutarı doğrudan kâr kaybı kabul edilmez. Yapılmayan değişken giderler ve başka şekilde karşılanan üretim dikkate alınarak gerçek ekonomik eksilme açıklanmalıdır.

TBK m.114/2’nin göndermesiyle zarar görenin zararın artmasına katkısı m.52 çerçevesinde incelenir. Gerekli onarım kararının açıklamasız geciktirilmesi, uygun çözüm teklifinin sebepsiz reddi veya hasarlı makinenin kullanılarak zararının büyütülmesi bu değerlendirmeye girer. Buna karşılık teknik güvenliği ve delili korumak için gerekli inceleme süresi sırf üretim durmuş diye kusur sayılmaz. Her sürenin hangi karara ve teknik gereğe dayandığı kayıtla gösterilir.

Talep yazısı ve dava hazırlığı nasıl kurulmalıdır?

Talep yazısında sözleşme, üstlenilen yerleştirme sonucu, hasarın aşaması, ihlal edilen yükümlülük, eldeki deliller ve zarar kalemleri bağlantılı biçimde açıklanır. Henüz belirlenemeyen tutarlar kesinleşmiş gibi yazılmaz; hangi teknik incelemenin beklendiği belirtilir. İşlemin ticari niteliği, tarafların sıfatı ve talebin türü görevli mahkeme ile dava şartını belirler. Ticari para alacağı ve tazminat taleplerinde TTK m.5/A’nın arabuluculuk kapsamı dikkate alınır; gerçek kira ilişkisinde ise kira uyuşmazlığına ait özel görev ve arabuluculuk hükümleri ayrıca incelenir.

Zamanaşımı da hukuki sebebe göre ayrılır. Eser sözleşmesinden doğan alacaklarda TBK m.147/6 ve ağır kusura ilişkin istisnası; genel süre gereken hâllerde m.146 değerlendirilir. Eserdeki ayıp için m.478’in özel süreleri bulunur. Yerleştirme sırasında mevcut başka bir mala verilen her zarar, sırf makineyle ilgili diye m.478’deki ayıp süresine sokulamaz. Haksız fiil talebinde m.72’nin öğrenme ve olay tarihine bağlı süreleri ile daha uzun ceza zamanaşımı kuralı ayrıca kontrol edilir.

Sık sorulan sorular

Vinç makineyi düşürürse yalnız vinç sahibi mi sorumludur?

Hayır. Sözleşmeyi üstlenen işletme, operatörün rolü, yardımcı kişi ilişkisi, makine sahibi ve hasarın nedeni belirlenir. Mülkiyet tek başına bütün sorumluluğu açıklamaz; TBK m.112, 116, 471 ve uygun durumda haksız fiil hükümleri ayrı incelenir.

Fabrika içindeki her kaldırma işi eser sözleşmesi midir?

Değildir. Kullanımın bırakılması kira, eşyanın varma yerine götürülüp teslim edilmesinin üstlenilmesi taşıma, belirli yerleştirme sonucunun üstlenilmesi eser özellikleri taşır. TTK m.850 yalnız fabrika dışında yapılan işleri kapsayan bir hüküm değildir.

Makine ağırlığı yanlış bildirilmişse yüklenici mutlaka kurtulur mu?

Yanlış bilginin hasarla bağlantısı, yüklenicinin mesleki özeni ve eksik veya çelişkili bilgiye ilişkin uyarısı incelenir. TBK m.472 uyarı borcu ile iş sahibinin doğru bilgi sağlama yükümlülüğü birlikte değerlendirilir; tek bilgi hatası bütün dosyayı otomatik sonuçlandırmaz.

Operatör başka şirketin çalışanıysa işi alan şirket sorumlu olmaz mı?

TBK m.116, borcun ifasında kullanılan yardımcı kişilerin işi yürütürken verdiği zarar bakımından önemlidir. Çalışanın bordrosu tek başına belirleyici değildir. Kimin ediminin ifa edildiği ve davranışın bu işle bağlantısı araştırılır.

Bütün risk müşteriye aittir maddesi ağır kusuru da kaldırır mı?

TBK m.115 gereği borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden anlaşma kesin hükümsüzdür. Yardımcı kişilere ilişkin kayıtlar m.116; standart koşullar da m.20–25 kapsamında kendi şartlarıyla değerlendirilir.

Onarımdan önce mahkemeden delil tespiti istenebilir mi?

HMK m.400’deki hukuki yarar varsa istenir. Delilin onarım, ekipmanın sahadan ayrılması veya kayıtların kaybolması nedeniyle ortadan kalkma ya da ispatın önemli ölçüde zorlaşma tehlikesi somutlaştırılmalıdır. Tespit, tazminat davasının sonucunu önceden belirlemez.

Hasarlı makinenin yerine doğrudan yeni makine bedeli alınır mı?

Onarım imkânı, ekonomik gereklilik, makinenin önceki değeri ve elde kalan değer teknik olarak belirlenir. Aynı kayıp onarım, tam yenileme ve değer kaybı adı altında tekrar tahsil edilemez. Gerçek zararla talep arasında bağ kurulmalıdır.

Üretim duruşunda toplam satış tutarı zarar sayılır mı?

Hayır. Somut sipariş etkisi, alternatif üretim, stok, yapılmayan giderler ve makul onarım süresi hesaplanır. Brüt ciro ile net kazanç kaybı aynı değildir. Zararın artmasına katkı TBK m.114/2 ve m.52 kapsamında değerlendirilir.

Vinç hasarına her zaman taşıyıcının kilogram sınırı mı uygulanır?

Hayır. Önce taşıma sözleşmesi ve ilgili taşıma hükümlerinin uygulanma şartları belirlenir. Belirli yerleştirme sonucuna ilişkin her eser işine taşıma sınırını aktarmak doğru değildir. Karma işlerde hasarın doğduğu edim ve sözleşmenin bütünü incelenir.

Makine hasarında tek bir zamanaşımı süresi var mı?

Yoktur. Eser alacağı için TBK m.147/6 ve istisnası, ayıpta m.478, genel hüküm gereken yerde m.146; haksız fiilde m.72 değerlendirilir. Mevcut makineye verilen bağımsız zarar ile meydana getirilen eserin ayıbı ayrılmalıdır.

İstanbul ve Mersin’deki fabrika yerleştirme dosyalarında makinenin teknik kimliği, sipariş ve alt yüklenici zinciri, olay öncesi durum ile hasar sonrası test kayıtları birlikte hazırlanmalıdır. Türkiye genelinde aynı sözleşme ve ispat kuralları uygulanır. Vinç veya hasarlı makine başka ile gönderilecekse delilin korunması ihtiyacı, sevk ve onarım programı kesinleşmeden değerlendirilmelidir.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 19–25,49–52,66,72,112,114–116,146–147,299,470–472,476,478
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 4–5,5/A,850
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 190,194,266,400–403

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →