Fabrikaya Kurulan Proses Suyu Arıtma Sistemi Taahhüt Edilen Kaliteyi Sağlamıyorsa

Fabrikanın üretiminde kullanılacak suyu belirli kalite ve kapasitede sağlamayı üstlenen yüklenici, sadece cihazları sahaya bırakmakla bütün borcunu yerine getirmiş sayılmaz. Sözleşme çalışır bir arıtma sonucu içeriyorsa TBK m.470 ve devamındaki eser hükümleri çerçevesinde kararlaştırılan çıkış niteliği, miktar ve test koşulları birlikte incelenir.

Bu yazı proses suyu hazırlama sisteminin sözleşmesel performansına odaklanır. Atıksu deşarj izni, OSB bağlantısı ve çevre yaptırımları ayrı konulardır. Aynı fabrikada bulunmaları bu farklı yükümlülükleri birleştirmez. Uyuşmazlığın çözümü, ham su verisinden üretim hattına teslim edilen suya kadar hangi sonucu kimin üstlendiğinin belirlenmesiyle başlar.

Arıtma ekipmanı mı, kullanılabilir proses suyu sonucu mu satın alındı?

TBK m.19 sözleşmenin gerçek ortak iradesine göre yorumunu; m.470 ise belirli eser sonucunun meydana getirilmesini düzenler. Standart cihaz satışı, cihazla birlikte montaj ve fabrikanın belirli üretim ihtiyacını karşılayan sistemin tasarlanıp kurulması farklı içerikler taşır. Sipariş başlığında “arıtma cihazı” yazması, eklerdeki kapasite ve su niteliği taahhütlerini ortadan kaldırmaz. Buna karşılık yalnız ekipman satıcısına, üstlenmediği bütün tesis tasarımını sonradan yüklemek de doğru değildir.

Teklifin kapsamı pompa, filtre, tank, membran, boru, otomasyon ve devreye alma gibi kalemlere ayrılmışsa her kalemin görevi açıklanmalıdır. Yüklenicinin mevcut altyapıya nerede bağlandığı, çıkış suyu teslim noktasının neresi olduğu ve hattın sonraki bölümünü kimin yaptığı önemlidir. Tank çıkışındaki sonuçla üretim makinesinin girişindeki sonuç farklıysa aradaki depolama, boru veya karışım etkisi araştırılır. Fiziksel bağlantı sınırı ile sonuç taahhüdünün sınırı aynı olmak zorunda değildir.

Sözleşme bir sonuç işi niteliğindeyse eser sözleşmesinin genel çerçevesi uygulanır. Sürekli işletme veya bakım sonradan aynı firmaya verilmişse kurulum ayıbı ile işletme dönemindeki hizmet ihlali ayrı kaydedilir. İlk teslimde sağlanamayan performansı, bütün belgelere bakmadan yalnız “bakım yapılmadı” şeklinde açıklamak yeterli değildir.

Ham su analizini kimin sağladığı neden önemlidir?

Tasarımın dayandığı giriş suyunun kaynağı, analiz tarihi, örnek alma noktası ve değişkenliği belirlenmelidir. Müşterinin verdiği tek analiz ile yüklenicinin kendisinin üstlendiği saha araştırması aynı görev değildir. Sözleşmede tasarım girdisini doğrulama yükümlülüğü kabul edilmişse bunun yerine getirilip getirilmediği araştırılır. Verinin sonradan değişmesiyle başlangıçta yanlış veya eksik verilmesi de farklı olgulardır.

TBK m.471 uyarınca yüklenici benzer alanda basiretli bir yükleniciden beklenen mesleki ve teknik özeni göstermekle yükümlüdür. TBK m.472 ise iş sahibinin sağladığı malzeme, gösterdiği yer veya başka bir durum işi gereği gibi yapmayı tehlikeye düşürüyorsa hemen uyarı gerektirir. Giriş suyunun sözleşmedeki tasarım sınırını aştığı savunuluyorsa bu sınırın nerede kararlaştırıldığı, farkın ne zaman öğrenildiği ve müşteriye ne zaman bildirildiği gösterilmelidir.

Yüklenicinin elinde başlangıç analizinin güvenilir olmadığını gösteren bulgu varken incelemeden devam etmesiyle müşterinin sonradan farklı su kaynağına geçmesi aynı sorumluluk değerlendirmesine tabi değildir. İki olay birlikte varsa zaman çizelgesi kurulmalıdır. Uyarı, sorunun kapasiteye, kaliteye veya işletme maliyetine etkisini anlaşılır biçimde belirtmelidir. Genel risk formu, belirli teknik uyumsuzluk hakkında zamanında bilgi vermenin yerine geçmez.

Kalite, kapasite ve tüketim taahhütleri nasıl ayrılır?

Arıtılmış suyun niteliği, birim zamanda üretilen miktar ve bu üretim için harcanan kaynak üç ayrı ölçüttür. Sistem belirli miktarda su veriyor diye bütün kalite koşulları gerçekleşmiş sayılmaz. Kaliteyi ancak sözleşmede kararlaştırılandan çok düşük akışta sağlıyorsa kapasite uyuşmazlığı sürer. Test çizelgesi aynı çalışma aralığında hangi sonuçların birlikte sağlanması gerektiğini göstermelidir.

Enerji, kimyasal, sarf malzemesi veya geri kazanım oranı için açık bir taahhüt varsa bunun ölçüm sınırı belirlenir. Ana cihazın tüketimiyle sistemin bütün yardımcı ekipmanlarının tüketimi karıştırılmamalıdır. Birim üretim hesabında giriş, çıkış, geri dönen akış ve duruş sürelerinin nasıl sayıldığı açıklanır. Bu yazı bütün sistemler için sabit teknik limit belirlemez; geçerli sözleşmenin ölçülebilir sonucu ve bunun teknik doğrulaması esas alınır.

Tanıtım föyündeki laboratuvar veya nominal performans ile fabrikada açıkça vaat edilmiş sonuç ayrılmalıdır. Teklif bu değeri fabrikanın bilinen koşulları için bağlayıcı olarak içeriyorsa hukuki değerlendirme buna göre yapılır. Satıcı veya yüklenicinin sonradan “katalog değeri” demesi yeterli değildir. Öte yandan teknik belge belirli çalışma şartını açıkça gösteriyorsa değeri koşulsuz garanti gibi aktarmak da sözleşmenin içeriğini değiştirir.

Kabul testi hangi suyu, hangi dönemi ve hangi işletmeyi temsil eder?

Test protokolünde giriş suyu, hedef çıkış, çalışma süresi, numune noktası ve fabrikanın o sıradaki üretim koşulları bulunmalıdır. Yeni devreye alınmış sistemin yalnız kısa süre boşta çalışması ile kararlaştırılan yükte sürdürülebilir üretim yapması farklıdır. Testin başlatılabilmesi için müşterinin sağlayacağı elektrik, su, operatör ve üretim talebi açıkça belirlenmelidir. Yükleniciye ait hazırlık eksikliği müşterinin tesisi çalıştırmaması gibi gösterilmemelidir.

Numunelerin hangi noktadan ve ne zaman alındığı, kime teslim edildiği ve hangi ölçümü temsil ettiği korunur. Sonradan alınmış bir numune, ilk kabul tarihindeki suyu kendiliğinden tanımlamaz. Farklı laboratuvar sonuçları karşılaştırılırken yöntem, birim, numune kimliği ve zaman farkı incelenir. Bir rapordaki uygun sonuç, raporun kapsamı dışındaki bütün özellikler için kabul anlamına gelmez.

Test tutanağı başarısız, başarılı ve henüz yapılmamış kontrolleri ayırmalıdır. “Cihaz çalıştı” kaydı, çıkış kalitesi ve kapasitenin bütün şartlarıyla kabul edildiği biçimde okunmamalıdır. Buna karşılık testin gerçekten tamamlandığı ve ilgili özelliğin açıkça kabul edildiği belge de yok sayılamaz. TBK m.477 bakımından kabulün kapsamı, sonraki ayıp iddiasının niteliğiyle birlikte belirlenir.

Filtre veya membranın erken değişmesi her zaman işletme hatası mıdır?

Sarf parçasının belirli aralıklarla değişmesi, bütün erken performans kaybının normal tüketim olduğu anlamına gelmez. Sözleşmede öngörülen kullanım, giriş koşulları, bakım düzeni ve fiilî çalıştırma karşılaştırılır. Bakım yükümlülüğü kimin üzerindeyse verilen talimat, eğitim ve bakım malzemesinin kapsamı gösterilir. Müşteriye hiç teslim edilmeyen bir talimatın ihlal edildiği iddiası ayrıca ispat gerektirir.

Erken değişimin nedeni hatalı boyutlandırma, yanlış malzeme seçimi, başlangıçtaki uygulama sorunu veya sonradan uygunsuz kullanım olarak ileri sürülüyorsa her iddia teknik bulguyla açıklanmalıdır. Genel servis formundaki “kullanıcı hatası” işareti tek başına yeterli gerekçe değildir. Sökülen parçanın kimliği, çalışma süresi ve incelenebilir durumu korunmalıdır. İade edilen parçanın uyuşmazlıktaki sistemden çıktığı izlenebilmelidir.

İşletme bakımını ihmal etmişse TBK m.114/2’nin göndermesiyle m.52 kapsamında zarara katkı değerlendirilir. Bu, yüklenicinin ilk kurulumdaki bağımsız ayıbını ortadan kaldıran genel bir sonuç değildir. Hangi zarar bölümünün hangi davranıştan doğduğu ayrılır. Zamanında bildirilmiş arızaya yüklenicinin gecikmiş müdahalesi de başlangıç ayıbından ayrı bir zarar büyümesi oluşturuyorsa ayrıca incelenir.

Ekipman üreticisi ile kurulumu yapan firma birbirini gösterirse

Müşterinin sözleşmesinin hangi işletmeyle kurulduğu sipariş, fatura ve kabul belgelerinden belirlenir. Sistem yüklenicisinin kendi sağladığı malzemedeki ayıp bakımından TBK m.472’nin ilk fıkrasındaki sorumluluğu önemlidir. “Parçayı başka üretici yaptı” açıklaması, yüklenicinin müşteriye karşı bütün borcunu kendiliğinden sona erdirmez. Tedarikçiye yöneltilecek iç talepler ayrı ilişkidir.

Elektrik bağlantısı, otomasyon, tank veya boru hattı farklı işletmelere verilmişse arayüzler açık gösterilmelidir. TBK m.116 yardımcı kişinin ifa sırasında verdiği zarar bakımından değerlendirilir; müşterinin doğrudan kurduğu bağımsız sözleşme aynı ilişki değildir. Her firmanın üstlendiği iş, verdiği bilgi ve ortaya çıkan uygunsuzluğa etkisi belirlenir. Sırf aynı tesiste çalışmış olmak bütün yüklenicileri aynı kapsamda sorumlu yapmaz.

Performans düşüklüğü nasıl ve ne zaman bildirilir?

TBK m.474, teslimden sonra işlerin olağan akışında imkân bulunur bulunmaz inceleme ve ayıbın uygun sürede bildirilmesini ister. Sonradan ortaya çıkan ayıp TBK m.477 gereği gecikmeksizin bildirilmelidir. Bildirim, sistem numarası, çalışma koşulu, ölçüm sonucu, taahhüt edilen değer ve ilk tespit tarihini içermelidir. Genel “su uygun değil” cümlesi, teknik uyuşmazlığın hangi özelliğe ilişkin olduğunu açıklamaz.

İşletmenin sonucu fark ettiği tarih ile ayrıntılı teknik sebebi öğrendiği tarih ayrı kaydedilir. Sebep henüz belirlenmemişken gözlenen uygunsuzluk zamanında bildirilir; son rapor beklenerek kanuni bildirim yükümlülüğü belirsiz süre ertelenmez. Sistemin kullanılmaya devam edilmesi, zorunlu kullanım, çekince ve kabul davranışlarıyla birlikte değerlendirilir. Teslim ve gizli ayıp bildiriminin ayrımı, bu incelemenin genel hukuki temelidir.

İşin gerçekten standart cihaz satışı niteliğinde kalan bölümü için satış hükümleri; eser niteliğindeki bütünleşik sonuç için eser hükümleri belirlenir. Ticari satışın TTK m.23 kapsamındaki süreleri sırf taraflar şirket diye her kurulum işine aktarılmaz. Fatura itirazı da teknik ayıp bildiriminin yerine geçmez. Tacirler arasındaki temerrüt, dönme ve fesih bildiriminde TTK m.18/3 ayrıca kontrol edilir.

Yükleniciden hangi giderim istenir?

TBK m.475 uyarınca, yüklenicinin sorumlu olduğu ayıpta aşırı masraf gerektirmeyen ücretsiz onarım, ayıp oranında indirim ve ağır ayıpta şartları varsa dönme hakları değerlendirilir. Onarım yalnız arızalı parçanın değiştirilmesiyle sınırlı tutulmaz; kararlaştırılan sonucun hangi müdahaleyle sağlanacağı açıklanmalıdır. İstenen düzeltme projeyi sonradan genişletiyorsa başlangıç ayıbını giderme maliyetiyle yeni kapasite yatırımı ayrılır.

Tekrarlanan parça değişimleri sonucu sağlamıyorsa ilk tasarım, ölçüm yöntemi ve kök neden yeniden incelenmelidir. İşletmenin her servis ziyaretini kesin kabul olarak imzaladığı varsayılmaz. Servis formunda yapılan müdahale, ölçülen sonuç ve kalan uygunsuzluk açık yazılır. Onarım sonrası test, ilk kabulde kararlaştırılmış koşullarla karşılaştırılabilir olmalıdır. Daha düşük yükte yapılan testle önceki kapasite sorununun kapandığı ileri sürülemez.

İş henüz yapılırken kusurlu sonuç çıkacağı açıkça görülüyorsa TBK m.473/2’deki uygun süreli ihtar ve üçüncü kişiye onarım veya devam işi verilmesi düzeni incelenir. Teslim sonrası giderim, sözleşmenin temerrüt ve ayıp hükümleriyle birlikte ele alınır. Başka firmaya yapılan her ödeme ilk yükleniciden otomatik alınmaz; işlemin gerekliliği, bildirimi ve gerçek maliyeti gösterilmelidir.

Kalan bedel, indirim ve sistemin kaldırılması nasıl değerlendirilir?

TBK m.479’a göre bedel kural olarak teslim anında muaccel olur; sözleşmedeki geçerli aşamalı ödeme düzeni ayrıca incelenir. Müşterinin bütün bedeli tutması veya yüklenicinin her ekipman sevkini nihai ödeme sayması aynı şekilde genellenemez. TBK m.97 çerçevesinde karşılıklı edimler ve ifa sırası belirlenmelidir. Tartışmalı performansla ödenmeyen kalemin bağlantısı açıklanır; hakediş ve kabul şartları yan yana okunur.

Sistem iş sahibinin taşınmazına yapılmış ve sökülüp kaldırılması aşırı zarar doğuracaksa TBK m.475’in dönmeye ilişkin sınırı önem taşır. Her ağır performans sorunu otomatik tam bedel iadesi ve sistemin terk edilmesi sonucunu doğurmaz. Onarım, indirim ve zarar haklarının şartları ayrılır. Yeni sistemi elde tutup bütün yeni sistem değerini ayrıca zarar olarak istemek, aynı ekonomik kaybın tekrar karşılanmasına yol açmamalıdır.

Uygun olmayan proses suyu üretim kaybına yol açtıysa

TBK m.112 bakımından sözleşmeye aykırılık, zarar ve nedensellik bağı ortaya konulur; yüklenici kusursuzluğunu ispatla sorumluluktan kurtulma imkânına sahiptir. Hangi üretim partilerinin hangi suyla ve hangi zamanda işlendiği kayıtlarla eşleştirilir. Üretimdeki bütün kusurlar arıtma sistemine yüklenemez. Başka girdi, makine veya işletme koşulunun etkisi teknik incelemede ayrılmalıdır.

Hurdaya ayrılan ürün, yeniden işleme, dışarıdan uygun su temini, geçici sistem ve zorunlu test giderleri ayrı hesaplanır. İkame çözümün kapsamı ile uzun vadeli kapasite artışı karıştırılmaz. Üretim duruşunda yalnız brüt satış tutarı gösterilmez; iptal edilen somut sipariş, başka hatta yapılan üretim ve tasarruf edilen giderler dikkate alınır. Her zarar kalemi, performans ihlalinin hangi sonucunu karşıladığıyla açıklanmalıdır.

Uygunsuz su kullanımı öğrenildikten sonra üretimin aynı biçimde sürdürülmesi zararı büyüttüyse m.114/2 ve m.52 değerlendirilir. Teknik veya idari yükümlülüğe aykırı kullanımı sürdürmek, sözleşme tazminatı hazırlanırken meşru çözüm sayılmaz. Çevre izni, arıtma ve atık yönetimi farklı kamu hukuku yükümlülüklerini ele alır. Bu konulardaki izin veya yaptırım dosyası, yükleniciyle özel hukuk uyuşmazlığından ayrı incelenmelidir; her idari ödeme otomatik rücu kalemi değildir.

Teknik delil ve süre dosyası nasıl tamamlanır?

HMK m.190 ve m.194 çerçevesinde her iddia ilgili kayıtla somutlaştırılır. Elektronik çalışma günlükleri m.199 kapsamında korunur; uzmanlık gerektiren sorular m.266 uyarınca bilirkişiye yöneltilir. Parça değişimi veya sistemin sökülmesi ilk durumu ortadan kaldıracaksa m.400’deki hukuki yarar şartıyla delil tespiti değerlendirilir. Teknik rapor, ölçüm koşulları açıklanmadan yalnız sonuç tablosundan ibaret bırakılmamalıdır.

TBK m.478’de ayıplı eser için teslimden itibaren taşınmaz yapı dışında iki; taşınmaz yapıda beş; ağır kusurda niteliğe bakılmaksızın yirmi yıl bulunur. Kurulan sistemin hukuki niteliği belirlenmeden her ekipmana otomatik beş yıl uygulanmaz. Bildirim süresi ayrıca takip edilir. Ticari para ve tazminat taleplerinde TTK m.5/A kapsamındaki arabuluculuk kontrol edilir. Son dosyada sözleşme ölçütü, ölçülen sapma, ihbar ve istenen giderim tek çizelgeyle birbirine bağlanmalıdır.

Sık sorulan sorular

Arıtma cihazı çalışıyorsa yüklenici borcunu yerine getirmiş olur mu?

Sözleşme belirli kalite ve kapasitede proses suyu sonucu içeriyorsa cihazın açılması tek başına yeterli değildir. TBK m.470 kapsamında üstlenilen sonuç ve test şartları değerlendirilir. Yalnız ekipman satışına dayanan ilişki ayrıca nitelendirilir.

Ham su analizi müşteriden geldiyse bütün risk müşteriye mi aittir?

Verinin doğruluğu, yüklenicinin üstlendiği doğrulama ve mesleki özen ile TBK m.472 uyarısı birlikte incelenir. Başlangıçtaki açık uyumsuzluğu bildirmemekle müşterinin sonradan su kaynağını değiştirmesi aynı değildir.

Kalite sağlanıyor ama miktar düşükse ayıp var mıdır?

Sözleşme kaliteyi ve kapasiteyi birlikte taahhüt etmişse iki ölçüt aynı kabul koşullarında değerlendirilir. Kaliteyi yalnız düşük üretimde sağlamak kararlaştırılmış miktar borcunu kendiliğinden karşılamaz.

Tek uygun laboratuvar raporu sistemi tamamen kabul ettirir mi?

Rapor hangi numune, tarih ve özelliği kapsıyorsa o sınırda değerlendirilir. Bütün kapasite ve çalışma sürelerini kendiliğinden doğrulamaz. TBK m.477 bakımından kabul belgesi ve gerçek test kapsamı birlikte okunur.

Erken membran değişimi otomatik normal sarf gideri midir?

Hayır. Kullanım koşulu, tasarım, bakım yükümlülüğü ve teknik neden incelenir. Sarf parçası olması yüklenicinin kendi ayıbını ortadan kaldırmaz; müşterinin bakım ihmalinin zarara etkisi ayrıca değerlendirilir.

Yüklenici parça üreticisini göstererek sorumluluktan çıkar mı?

Kendi sağladığı malzemenin ayıbında TBK m.472 önemlidir. Üreticiye karşı iç talep, müşteriye karşı üstlenilmiş sistem borcunu kendiliğinden sona erdirmez. Sözleşme ve yardımcı kişi ilişkisi ayrı belirlenir.

Performans düşüklüğünü garanti sonuna kadar bildirmeden bekleyebilir miyim?

Hayır. TBK m.474 teslim sonrası inceleme ve uygun sürede bildirim; m.477 sonradan ortaya çıkan ayıpta gecikmeksizin bildirim gerektirir. Zamanaşımı ve sözleşmesel garanti, bu külfetten ayrı incelenir.

Her başarısız arıtma sisteminde tam bedel iadesi alınır mı?

TBK m.475’in ağır ayıp ve dönme şartları ile taşınmazdaki eserin sökümünde aşırı zarar sınırı değerlendirilir. Onarım, indirim ve ek tazminat seçeneklerinin koşulları farklıdır; aynı kayıp iki kez karşılanmaz.

Bozulan üretimin tamamı yükleniciye yazılır mı?

Hangi partinin hangi suyla işlendiği ve kalite sapmasının ürüne etkisi ispatlanmalıdır. Diğer girdiler ve üretim nedenleri ayrılır. TBK m.112 çerçevesinde gerçek zarar ve nedensellik; m.52 çerçevesinde zarara katkı değerlendirilir.

Proses suyu sözleşmesi çevre izin dosyasının yerine geçer mi?

Hayır. Özel hukukta yüklenicinin sonuç borcu ile kamu hukukundaki izin ve işletme yükümlülükleri farklıdır. Teknik sistem sözleşmesi, ayrı idari süreçleri kendiliğinden tamamlamaz; yaptırımın yükleniciye rücu edilebilirliği de ayrıca incelenir.

İstanbul ve Mersin’de proses suyu sistemi dosyaları için başlangıç analizleri, teklifin teknik ekleri, kabul protokolü, çalışma günlükleri ve etkilenen üretim partileri birlikte hazırlanmalıdır. Türkiye genelinde aynı sözleşme hükümleri uygulanır. Numune veya sökülen parçalar başka ilde incelenecekse sistem kimliği, tarih ve teslim zinciri korunarak teknik inceleme planlanmalıdır.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 19,52,97,112,114,116,470–479
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 18/3,21,23,5/A
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 190,194,199,266,400–403

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →