Fabrikada Yangın Söndürme Tesisatı Hatalı Kurulursa Yükleniciden Ne İstenir?

Yangın söndürme tesisatını sözleşmeye uygun ve çalışır biçimde kurmayı üstlenen yüklenicinin sorumluluğu, yangın çıkmasını beklemeden incelenir. TBK m.474–475, teslim edilen eserdeki ayıbın bildirilmesi ve giderilmesi için haklar tanır. Gerçek bir yangın meydana gelmişse, tesisatın hatalı kurulmasıyla oluşan veya büyüyen zarar ayrıca TBK m.112 kapsamında değerlendirilir.

Yangının çıkış nedeni ile söndürme sisteminin görevini yapmaması farklı teknik sorulardır. Yüklenicinin yangını başlatmamış olması, koruma sistemindeki ihlalini kendiliğinden önemsiz yapmaz. Buna karşılık sistemde eksiklik bulunması da fabrikadaki bütün yangın zararını otomatik yüklenici borcuna dönüştürmez. Sözleşme kapsamı ve nedensellik ayrı ayrı ispatlanmalıdır.

Yüklenici hangi yangın koruma sonucunu üstlenmiştir?

TBK m.470 bakımından belirli bir tesisatın meydana getirilmesi eser sözleşmesinin konusudur. Projenin hazırlanması, malzeme temini, montaj, mevcut tesisata bağlantı, devreye alma ve test aynı veya farklı yüklenicilerce üstlenilmiş olabilir. Her işin hangi sözleşmeye ve teknik eke dayandığı açıklanmalıdır. Siparişin yalnız cihaz sayısını içermesiyle bütün fabrika için çalışır sistem taahhüdü farklı borç kapsamı doğurur.

Söndürme sistemi, algılama ve alarm sistemi, bina otomasyonu ve elektrik beslemesinin bağlantıları dosyada ayrı gösterilir. Bir sistemin diğerinden aldığı bilgiye veya enerjiye bağımlı olması, her yükleniciyi bütün sistemlerden sorumlu yapmaz. Ancak entegrasyonu üstlenen kişi, yalnız kendi cihazının tek başına çalıştığını göstermekle bağlantı borcunu ifa etmiş sayılmaz. Sözleşme sonuç taahhüdünü hangi sınırda kuruyorsa değerlendirme oradan yapılır.

Yangın güvenliğine ilişkin idari raporlar ve teknik mevzuat ayrı önem taşır. Bu yazı belirli bina için hangi söndürme yönteminin zorunlu olduğunu veya ekipmanın mühendislik boyutlarını belirleyen uygulama talimatı değildir. Yangın güvenliği eksikliklerinin idari giderme süreci, kamu hukuku boyutunu ele alır. Burada incelenen, yüklenicinin üstlendiği tesisatı gereği gibi teslim etmemesi nedeniyle iş sahibinin özel hukuk haklarıdır.

Fabrikanın kullanım bilgileri ve proje sürümleri neden saklanmalıdır?

Üretim alanı, depolanan mal, bölüm düzeni ve mevcut tesisat hakkındaki bilgiler tasarım ile uygulama arasındaki bağlantıyı kurar. Müşterinin proje öncesinde verdiği bilgiyle teslimden sonra yaptığı yerleşim değişikliği aynı olgu değildir. Yüklenicinin hangi kullanım biçimini bildiği ve hangi projeye göre çalıştığı tarihli belgelerle belirlenir. Eski proje üzerine yeni bölüm eklenmişse değişikliğin kim tarafından ve hangi onayla yapıldığı gösterilir.

TBK m.471 yüklenicinin mesleki ve teknik kurallara uygun özenini esas alır. TBK m.472, iş sahibinin malzemesi, gösterdiği yer veya başka bir durum gereği gibi ifayı tehlikeye düşürüyorsa hemen bildirim yükümlülüğü getirir. Mevcut altyapının yetersizliği savunuluyorsa hangi incelemede fark edildiği, iş sahibine nasıl açıklandığı ve önerilen çözüm kayda bağlanmalıdır. Teknik sakınca bilinirken sessizce montaja devam etmek, sonradan bütün riski iş sahibine yükleme dayanağı değildir.

İş sahibinin verdiği proje veya talimat açık uyarıya rağmen ayıba yol açmışsa TBK m.476 incelenir. Bu hüküm, projeyi müşterinin göndermesini tek başına sınırsız sorumsuzluk nedeni yapmaz. Uyarı ve talimatın belirli ayıpla bağlantısı ortaya konulmalıdır. Kimin hangi teknik sorunu çözmekle görevli olduğu, tasarımcı ile montajcı arasındaki sözleşme zincirinden ayrı belirlenir.

Montajın uygunluğu hangi belgelerle denetlenir?

Uygulama projesiyle sahada gerçekleşen imalatın karşılaştırılması gerekir. Kullanılan cihaz ve bileşenlerin kimlikleri, bağlantı noktaları, değişiklik onayları, montaj kayıtları ve gerçekleştirilen kontroller ilgili bölüme bağlanır. Malzemenin satın alma faturası, doğru yere doğru biçimde uygulandığını tek başına kanıtlamaz. Bir komponentin uygunluk belgesi de tamamlanmış sistemin bütün işlevlerinin test edildiği anlamına gelmez.

Proje üzerindeki revizyon ile sahadaki değişiklik aynı sürümü göstermelidir. Boru hattı, cihaz yeri veya kumanda bağlantısı sonradan değiştirilmişse kimin talimat verdiği ve testlerin yenilenip yenilenmediği incelenir. Müşterinin genel saha koordinasyon onayı, yüklenicinin teknik çözümünün bütün sonuçlarını üstlendiği biçimde yorumlanmamalıdır. Buna karşılık iş sahibinin yaptığı bağımsız değişiklik de önceki yüklenicinin ayıbı gibi gösterilemez.

TBK m.472 uyarınca yüklenici kendi sağladığı malzemenin ayıbından iş sahibine karşı satıcı gibi sorumludur. Üretici garantisinin ayrıca bulunması, eser sözleşmesindeki sonuç borcunu ortadan kaldırmaz. İş sahibi hangi tedarikçinin hangi parçayı kusurlu yaptığına dair bütün iç zinciri çözmeden önce kendi sözleşme tarafının borcunu belirleyebilir. Üreticiye veya alt yükleniciye yöneltilecek iç talepler ayrı değerlendirilir.

Devreye alma tutanağı neyi kanıtlar?

Test tutanağı hangi bölümün, hangi çalışma durumunda, hangi ölçüm veya gözlemle kontrol edildiğini açıklamalıdır. Cihazın enerji alması, kontrol panelinde hata görülmemesi ve bütün sistemin kararlaştırılan fonksiyonu yerine getirmesi aynı tespit değildir. Yapılmamış testler yapılmış gibi listelenmemelidir. Testin yapılamaması müşterinin sağlamadığı altyapıya dayanıyorsa bu engel ve etkisi açıkça yazılmalıdır.

Test sırasında geçici bağlantı veya geçici ayar kullanılmışsa nihai teslimle farkı gösterilmelidir. Geçici çalışma koşulunda alınmış sonucun, gerçek kullanım şartında da gerçekleştiği ayrıca doğrulanır. Uygulama talimatları ve kullanım sınırları yetkili personele hangi tarihte teslim edilmişse kayıt tutulmalıdır. Eğitim belgesindeki imza, hiç yapılmamış teknik kontrolün yerine geçmez; teknik kontrol de kullanıcıya bilgi verme borcunu tek başına tamamlamaz.

TBK m.474 uyarınca iş sahibi teslimden sonra olağan akışta imkân bulunur bulunmaz inceleme yapmalı ve ayıbı uygun sürede bildirmelidir. Sözleşmede geçici ve kesin kabul ayrılmışsa her belgenin sonucu okunmalıdır. Hakediş ödenmesiyle bütün teknik risklerin tartışmasız kabul edildiği sonucuna otomatik varılmaz. Buna karşılık açık veya örtülü kabulün TBK m.477’deki etkileri de göz ardı edilemez.

Yangın çıkmadan ayıp giderimi ve bedel indirimi istenir mi?

TBK m.475’teki ayıp hakları için önce yangın meydana gelmesi şart değildir. Kararlaştırılan niteliği taşımayan sistemin yüklenicinin sorumluluğundaki ayıbı belirlendiğinde uygun seçimlik hak değerlendirilir. Aşırı masraf gerektirmiyorsa ücretsiz onarım, ayıp oranında bedel indirimi veya kanundaki ağırlık koşulları varsa dönme gündeme gelir. Güvenlik amacı taşıyan işlevin karşılanmaması teknik ve hukuki değerlendirmede sözleşmenin amacıyla ilişkilendirilir.

Bir ayıbın görünürde sınırlı olması, bütün sistemdeki işlevini önemsiz yapmaz. Buna karşılık yalnız belgede şekli eksiklik bulunmasıyla bütün fiziksel sistemin kullanılamaz olduğu aynı iddia değildir. Eksik belge, yapılmamış test, yanlış uygulama ve sonradan oluşmuş bakım ihtiyacı ayrı yazılmalıdır. Talep bunların hangisine dayanıyorsa onun giderimi istenir; sistemin tamamının yenilenmesi teknik gereklilikle açıklanmalıdır.

İş devam ederken yüklenicinin kusuruyla ayıplı veya sözleşmeye aykırı sonuç çıkacağı açıkça görülüyorsa TBK m.473/2 uygulanır. Uygun süre içinde aykırılığın giderilmesi; aksi hâlde onarım veya devam işinin üçüncü kişiye verileceği ihtar edilir. Teslim sonrası ayıp haklarıyla bu yapım aşaması yolu karıştırılmamalıdır. Başka firmaya iş verilmesi, önceki yüklenicinin bütün yeni giderleri koşulsuz üstlenmesi anlamına gelmez.

Kurulum ayıbı ile sonradan yapılmayan bakım nasıl ayrılır?

Yangın sisteminde arıza tespit edildiği tarih, arızanın ilk kez o gün oluştuğunu göstermez. Teslim testleri, sonraki kontrol raporları, bakım işlemleri ve yapılan değişiklikler birlikte incelenir. İlk teslimdeki gizli bağlantı hatasıyla kullanım sırasında bakımsızlık nedeniyle doğan sorun aynı değildir. Bakım sözleşmesi başka işletmeyle kurulmuşsa her iki sözleşmenin kapsamı ve dönemleri açıkça ayrılır.

Bakım yapan işletme önceki kurulum ayıbını fark ettiyse bildirim ve üstlendiği hizmet kapsamında davranışı değerlendirilir. Bu durum ilk yüklenicinin bağımsız borcunu kendiliğinden kaldırmaz. Fabrika işletmecisinin bildirilen arızayı gidermemesi veya kendi müdahalesiyle sistemi devre dışı bırakması da zarara katkı incelemesine girer. TBK m.114/2 ve m.52 uyarınca her davranışın zararın doğmasına veya artmasına etkisi belirlenir.

Teknik personelin arızayı nasıl gidereceği yetkili uzmanlık işidir. Hukuki uyuşmazlık var diye koruma sisteminin denetimsiz bırakılması veya güvenlik ekipmanına gelişigüzel müdahale edilmesi uygun yöntem değildir. Gerekli teknik tedbirler uygulanırken ilk durum, yapılan zorunlu müdahale ve değiştirilen parçalar imkân ölçüsünde belgelenmelidir. Delil koruma, gerçek güvenlik ihtiyacını geciktirecek biçimde planlanmamalıdır.

Yangının çıkması ile büyümesi arasındaki sorumluluk farkı nedir?

Yangın başka bir kaynaktan başlamış olsa da sözleşmeyle üstlenilen söndürme işlevinin yerine gelmemesi zararın büyümesinde etkiliyse bu bağ incelenir. TBK m.112 kapsamında iş sahibi borca aykırılığı, zararını ve nedensellik bağını ortaya koyar; yüklenici kusursuzluğunu ispatla sorumluluktan kurtulma imkânına sahiptir. “Yangını biz çıkarmadık” açıklaması, korunması üstlenilen risk bakımından tek başına tam yanıt değildir.

Bunun karşılığında, sistemdeki her kusur bütün yangın hasarının sebebi kabul edilemez. Yangının başlangıç ve yayılma süreci, tesisatın hangi noktada ve neden görev yapmadığı, diğer sistemler ve müdahale kayıtları birlikte incelenir. Teknik uzman, sözleşmeye uygun sistemin hangi zarar bölümünü önleyeceği sorusuna eldeki olgular üzerinden cevap vermelidir. Kanıtlanmamış bir yüzde veya yalnız toplam sigorta değeri, nedensellik hesabının yerine geçmez.

İtfaiye olay raporu, kamera ve alarm kayıtları, enerji kesintileri, sistem günlükleri, tanık anlatımları ve hasarın dağılımı aynı kronolojiye yerleştirilir. Farklı raporların farklı soruları cevapladığı unutulmamalıdır. Yangının çıkışına ilişkin inceleme ile sözleşmesel sistem performansı incelemesi birbirini tamamlar; biri diğerinin bütün sonuçlarını otomatik içermez. Ceza veya idari dosya bulunması da özel hukuk talebinin bütün unsurlarını kendiliğinden ispatlamaz.

Alt yüklenici, üretici ve üçüncü kişi zararları nasıl değerlendirilir?

TBK m.116, borcun ifasında kullanılan yardımcı kişilerin işi yürütürken verdikleri zarar bakımından önemlidir. Ana yüklenici, montajı başka firmaya yaptırdığını söyleyerek sözleşme ilişkisini tek taraflı değiştiremez. Müşterinin doğrudan seçip sözleşme yaptığı bağımsız işletmeyle ana yüklenicinin yardımcı olarak kullandığı işletme farklıdır. Kimin hangi işi kimin hesabına yaptığı belirlenmelidir.

Komşu işletme veya sözleşmenin tarafı olmayan mal sahibi zarar görmüşse TBK m.49 ve devamındaki haksız fiil hükümleri kendi şartlarıyla incelenir. TBK m.66’nın çalıştıran sorumluluğu da somut organizasyona göre değerlendirilir. İş sahibinin sözleşmesel talebindeki kusur karinesi, üçüncü kişinin bütün taleplerine aynı biçimde uygulanmaz. Zarar görenin kimliği ve talebinin hukuki sebebi ayrı yazılmalıdır.

Garanti ve sorumluluk sınırı nasıl okunur?

Ürün garantisi, yüklenicinin işçilik ve sistem kurulum borcunun tamamıyla aynı değildir. Kapsam, süre, istisna ve muhatap belgede belirlenir. TBK m.115 gereği yüklenicinin kendi ağır kusurundan önceden sorumsuzluk anlaşması kesin hükümsüzdür. Yardımcı kişilerin fiiline ilişkin kayıtlar m.116 çerçevesinde ayrıca incelenir. Her teknik işin kanuni izne tabi uzmanlık istisnasına girdiği peşinen kabul edilmez.

Standart sözleşmedeki “yalnız parça değişimi yapılır” veya bütün dolaylı zararları dışlayan kayıtların gerçek kapsamı ve geçerliliği belirlenmelidir. TBK m.20–25’in sözleşmeye giriş, yorum ve içerik denetimi önem taşır. Zararın yalnız “dolaylı” diye adlandırılması teknik ve hukuki nedensellik incelemesini ortadan kaldırmaz. Açıkça müzakere edilen kapsamla sonradan teslim formuna eklenen genel sorumsuzluk cümlesi aynı değerlendirmeye tabi değildir.

Yenileme, mal kaybı ve üretim duruşu nasıl hesaplanır?

Tesisatın kendisinin giderimi ile yangında zarar gören stok, makine ve bina ayrı kalemlerdir. Onarımın yeterli olup olmadığı, zorunlu değiştirme ve olaydan önceki değer teknik raporla açıklanır. Eski bir ekipmanın yeni ve daha yüksek kapasiteli modelle değiştirilmesindeki bağımsız iyileştirme payı ayrılmalıdır. Aynı kayıp hem tam yenileme bedeli hem aynı bölüm için onarım faturasıyla tekrar talep edilmez.

Üretim duruşunda gerçek kapanma süresi, makul onarım, alternatif kapasite ve gerçekleşmeyen somut işler gösterilir. Brüt satış toplamı net zarar değildir; yapılmayan giderler ve başka yerde karşılanan üretim dikkate alınır. Sigorta veya başka sorumludan karşılanan tutar aynı zarar hesabında açıklanır. Sigorta ödemesiyle talep hakkının kime geçtiği ayrı kontrol edilir; aynı zararın iki kez tahsili hedeflenmez.

İdari yaptırım, rapor masrafı veya faaliyet kısıtlaması nedeniyle talep ileri sürülüyorsa her biri kendi dayanağıyla incelenir. Fabrikanın yükleniciye dava açması idari dosyadaki yükümlülükleri kendiliğinden kaldırmaz. İş sahibinin kendi yükümlülük ihlalinden doğan her ödeme doğrudan kurulum firmasına aktarılmaz. Sözleşme ihlali, gerçek maliyet ve nedensellik zinciri bu kalemlerde de açık kurulmalıdır.

Deliller, ihbar ve dava süresi nasıl korunur?

Yangın sonrasında sökülen veya değiştirilen parçanın kimliği, yeri ve durumu kaydedilmelidir. Sistem kayıtları yetkili erişimle korunur; başka kişilerin verileri gereksiz biçimde kopyalanmaz. HMK m.400 kapsamında delil tespiti, delilin kaybolması veya ileride ispatın önemli ölçüde zorlaşması tehlikesinde değerlendirilir. HMK m.266 uyarınca teknik uzmanlık gerektiren sorular ayrıntılandırılır; tespit ödeme hükmü değildir.

TBK m.478 ayıplı eser davalarında teslimden itibaren taşınmaz yapı dışında iki, taşınmaz yapıda beş, ağır kusurda niteliğe bakılmaksızın yirmi yıl düzenler. Tesisatın niteliği ve talebin ayıplı eserden mi bağımsız başka bir zarar sebebinden mi doğduğu belirlenmelidir. Haksız fiil taleplerinde m.72 ayrıca incelenir. Bildirim külfeti bu sürelerden ayrıdır; sonradan ortaya çıkan ayıp gecikmeksizin bildirilir.

Ticari para alacağı ve tazminat taleplerinde TTK m.5/A kapsamındaki dava şartı arabuluculuk; tacirler arasındaki temerrüt, fesih ve dönme bildirimlerinde m.18/3 gözetilir. Teknik rapor, sözleşme ve parasal talep birbirini desteklemelidir. Ayıplı eserde seçimlik haklar ile yangın sonucu doğan bağımsız zararlar aynı dilekçede bulunsa da koşulları ayrı açıklanmalıdır.

Sık sorulan sorular

Yangın çıkmadan hatalı tesisat için dava açılabilir mi?

TBK m.474–475 kapsamındaki ayıp hakları için yangının gerçekleşmesi şart değildir. Yüklenicinin sorumlu olduğu sözleşmeye aykırı eser ve uygun seçimlik hakkın koşulları belirlenir. Ek yangın zararı ise ayrıca incelenir.

Yangını yüklenici çıkarmadıysa sorumluluğu biter mi?

Hayır. Söndürme işlevinin yerine getirilmemesi nedeniyle büyüyen zarar varsa sözleşme ihlaliyle bu zarar arasındaki bağ incelenir. Sistemde ayıp bulunması da bütün yangın hasarını otomatik yüklenici borcu yapmaz.

Cihazların uygunluk belgeleri bütün tesisatın doğru kurulduğunu gösterir mi?

Tek başına göstermez. Ürünün niteliği, sahadaki montaj, entegrasyon ve tamamlanmış sistemin testleri farklı delillerdir. Sözleşmede taahhüt edilen bütün sonucun gerçekleşmesi ayrıca değerlendirilir.

Projeyi müşteri verdiyse montajcı uyarı yapmak zorunda mı?

TBK m.472 gereği işi gereği gibi yapmayı tehlikeye düşüren durum anlaşılınca hemen bildirim gerekir. TBK m.476’daki müşteri talimatından doğan ayıp savunmasında açık uyarı ve ayıpla bağlantı belirlenir.

Bakım yapılmaması ilk kurulum ayıbını ortadan kaldırır mı?

Kendiliğinden kaldırmaz. Kurulum, bakım ve sonradan müdahalenin etkileri ayrılır. TBK m.114/2 ve m.52 kapsamında iş sahibinin zarara katkısı değerlendirilir; bağımsız başlangıç ayıbı ayrıca incelenir.

Ana yüklenici alt montaj firmasını göstererek kurtulur mu?

TBK m.116 kapsamında ifada kullanılan yardımcı kişinin rolü incelenir. Ana yüklenicinin kendi sözleşme borcu yalnız işi başkasına yaptırmasıyla sona ermez. Doğrudan müşteriyle sözleşmeli bağımsız işletme ilişkisi ise ayrıca belirlenir.

Garanti yalnız parça değişimi diyorsa bütün tazminat hakkı biter mi?

Kaydın kapsamı ve geçerliliği incelenir. TBK m.115 borçlunun kendi ağır kusurundan önceden sorumsuzluğunu kesin hükümsüz sayar. Standart şartlar m.20–25; yardımcı kişi kayıtları m.116 kapsamında ayrıca denetlenir.

İtfaiye raporu tazminatı tek başına kesinleştirir mi?

Hayır. Raporun cevapladığı teknik soru, sözleşmedeki borç, ihlal ve zarar bağlantısıyla birlikte değerlendirilir. Yangının çıkışına ilişkin tespit, tesisatın kararlaştırılan performansını ve bütün zarar hesabını kendiliğinden çözmez.

Zorunlu onarım delil tespiti için bekletilmeli mi?

Gerçek güvenlik ihtiyacı geciktirilmemelidir. İlk durum ve zorunlu müdahaleler imkân ölçüsünde belgelenir; HMK m.400 koşullarında tespit değerlendirilir. Delil koruma ile teknik güvenlik birlikte planlanmalıdır.

Sigortanın ödediği zarar aynı tutarla yükleniciden de alınır mı?

Aynı zararın iki kez karşılanması hedeflenemez. Ödenen tutar, kalan zarar ve talep hakkının kime geçtiği ayrı gösterilir. Yüklenicinin sorumluluğunun bulunması, sigorta ödemesini hesap dışına çıkarmaz.

İstanbul ve Mersin’de yangın tesisatı uyuşmazlığı için onaylı ve uygulanan proje sürümleri, iş kapsamı, devreye alma testleri, bakım geçmişi ve olay kayıtları aynı dosyada hazırlanmalıdır. Türkiye genelinde sözleşme sorumluluğu aynı kanun hükümlerine dayanır. Teknik güvenliğin gerektirdiği müdahalelerle delilin korunması, sistemin bulunduğu yerdeki somut ihtiyaçlara göre birlikte planlanmalıdır.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 20–25,49–52,66,72,112,114–116,470–478
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 18/3,5/A
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 266,400–403

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →