Avans Verilen Makine Üreticisi İflas Ederse Tamamlanmamış Makine Kime Aittir?

Makine bedelinin avans olarak ödenmesi, üreticinin atölyesindeki yarım makinenin mülkiyetini kendiliğinden alıcıya geçirmez. TMK m. 763 taşınır mülkiyetinin nakli için zilyetliğin devrini arar. Teslimsiz mülkiyet geçişi ileri sürülüyorsa m. 766’daki özel hukuki ilişki ve üçüncü kişileri koruyan sınırlar incelenir. Yalnız fatura, sipariş numarası veya makineye müşteri adının yazılması bu koşulların tamamını karşılamaz.

Üretici hakkında iflas açılmışsa iki ayrı talep yolu belirir: gerçekten müşteriye ait belirli eşya için İİK m. 228 kapsamında istihkak; üreticinin yerine getirmediği sözleşmeden doğan para alacağı için iflas dosyasına kayıt. İİK m. 198, para dışındaki alacağın eşdeğer para alacağına çevrilmesini düzenler ve iflas idaresine aynen ifayı üstlenme imkânı tanır. Alıcının bütün avansı ödediği gerekçesiyle atölyeye gidip makineyi alması bu ayrımın yerine geçmez.

Üretimin durması ile iflasın açılması aynı değildir

Üreticinin telefonlara cevap vermemesi, işçilerin ayrılması veya atölyenin kapanması bir ödeme ve ifa sorunu gösterir; bunlar tek başına iflas kararı değildir. Önce hangi şirketle sözleşme yapıldığı, iflasın hangi tüzel kişi hakkında ve hangi tarihte açıldığı doğrulanmalıdır. Aynı unvanı kullanan bağlantılı şirketlerin malvarlığı kendiliğinden tek masa oluşturmaz.

İİK m. 184, iflas açıldığında müflisin haczi mümkün bütün mallarının masa oluşturmasını ve alacakların ödenmesine tahsis edilmesini düzenler. Bu nedenle yarım makinenin atölyede bulunması ile üreticiye ait olması ayrı sorulardır. Üçüncü kişiye ait belirlenebilir eşya, sırf üreticinin binasında bulunduğu için onun mülkiyetine dönüşmez.

Konkordato, haciz ve iflas farklı aşamalardır. Bu yazıda açıklanan iflas idaresi, masa kaydı ve istihkak usulü, gerçekten iflas açılmış dosya içindir. Sözleşme öncesi ödeme güçsüzlüğü veya henüz iflas kararı verilmemiş gecikmede uygulanacak başvuru, o hukuki duruma göre ayrıca belirlenir.

Avans neden tek başına mülkiyet sağlamaz?

Avans, sözleşme bedelinin önce ödenen bölümüdür. Banka dekontu alıcının ödeme yaptığını, fatura ise içeriğine göre ticari işlemi gösterir. Bu belgeler, ayni hakkın devri için gereken bütün unsurların gerçekleştiğini tek başına kanıtlamaz. TMK m. 763 taşınır mülkiyetinin naklini zilyetlik devrine bağlar.

Üretici kendi malzemesinden makine yapıp teslim etmeyi üstlenmiş ve mülkiyet henüz alıcıya geçirilmemişse, alıcının talebi sözleşmenin ifasına dayanır. Belirli makine üzerinde mülkiyet kazanıldığı ayrıca kanıtlanmadıkça bu talep eşya hakkı gibi ileri sürülemez. Bedelin tamamen ödenmesi de teslim ve mülkiyet düzenini kendiliğinden değiştirmez.

Siparişe özgü makine gövdesinin ortaya çıkması, seri numarası verilmesi veya alıcı logosunun eklenmesi eşyanın belirlenmesine yardım eder. Fakat belirlenebilirlik ile mülkiyetin devri aynı değildir. Alıcı önce hangi eşyanın kendisine ait olduğunu belirler, sonra bu eşya üzerinde hakkın hangi işlemle kazanıldığını gösterir. Sadece proje çizimi bulunan aşamada mevcut fiziksel eşya ile gelecekte üretilecek sonuç da ayrılmalıdır.

Makine atölyede kalırken mülkiyet devredilmiş olabilir mi?

TMK m. 766, mülkiyeti nakleden kişinin özel bir hukuki ilişkiye dayanarak eşyanın zilyetliğini koruması hâlinde teslimsiz mülkiyet geçişini düzenler. Üretim tamamlanırken veya sonraki montaj aşaması beklenirken eşyanın belirli bir hukuki sebeple üreticide bırakıldığı iddiası bu hüküm çerçevesinde incelenir. Bunun için mülkiyet devri iradesi ve üreticinin eşyayı hangi farklı sıfatla elinde tutmaya devam ettiği ortaya konmalıdır.

Maddede açık sınır vardır: işlem üçüncü kişileri zarara sokmak veya taşınır rehni kurallarından kurtulmak için yapılmışsa mülkiyet nakli sonuç doğurmaz. Böyle bir amaç bulunup bulunmadığını hâkim değerlendirir. İflasa yaklaşılmışken sonradan düzenlenen “bütün makineler müşteriye aittir” yazısı, diğer alacaklılara karşı koşulsuz koruma sağlayan belge değildir.

Devir anında hangi makinenin veya parçanın mevcut ve belirlenebilir olduğu gösterilmelidir. Atölyedeki bütün genel stokların bir alıcıya ait sayılması, yalnız sipariş bedelinin yüksekliğinden çıkarılamaz. Üretimdeki ilerleme belgeleri, ayrı muhafaza, seri bilgisi ve devir anlaşması aynı tarih üzerinden karşılaştırılır. Henüz üretilmemiş bölümlere ilişkin sözleşmesel taahhüt, kendiliğinden mevcut eşya mülkiyeti olarak ele alınmaz.

Mülkiyeti saklı tutma kaydı alıcıyı nasıl etkiler?

TMK m. 764’teki mülkiyetin saklı tutulması, başkasına devredilen malın mülkiyetini devredende korumaya yöneliktir; resmî sözleşme ve devralanın yerleşim yeri noterliğindeki özel sicil kaydı koşullarına tabidir. Bu kurum, alıcının avans ödeyerek üretimdeki her mal üzerinde öncelik kazanmasının genel yolu değildir. Sözleşmedeki terimler gerçek amaçlarına göre okunmalıdır.

Üreticinin makine yapımında kullandığı hazır parçaları başka satıcıdan vadeli alması da ayrı hak tartışması doğurur. Parça tedarikçisinin mülkiyet veya rehin iddiası, alıcının bütün makinenin kendisine ait olduğu iddiasından bağımsız değerlendirilir. Ödeme zinciri tek başına mülkiyet zinciri değildir. İlgili genel şekil şartları makine satışında mülkiyeti muhafaza rehberinde açıklanır.

Atölyedeki parçaların üzerinde müşteri etiketi bulunması, tedarikçinin geçerli ayni hakkını kendiliğinden sona erdirmez. İflas envanterinde bütün hak iddiaları görünür tutulmalıdır. Hangi parçanın kimin tarafından hangi hukuki düzenle sağlandığı belirlenmeden “avansımız bunların tamamını karşılıyor” yaklaşımıyla aynen teslim sonucu kurulamaz.

Müşterinin gönderdiği motor, kalıp veya malzeme

Alıcının kendi mülkiyetindeki motoru, kontrol ünitesini veya başka parçayı üreticiye yalnız imalatta kullanılması için vermesi, üreticinin kendi parasından parça satın almasıyla aynı değildir. Müşterinin malı mevcut ve ayrılabilir durumdaysa mülkiyet iddiası teslim, seri numarası ve edinim belgeleriyle desteklenir. TBK m. 472/2 iş sahibinin sağladığı malzemenin özenle kullanılmasını, hesabının verilmesini ve artanın iadesini düzenler.

Malzeme işlenmiş veya başka parçalarla birleşmişse sonuç yalnız “hammaddeyi ben verdim” cümlesiyle belirlenmez. TMK m. 775 işleme sonucunda ortaya çıkan yeni eşyanın mülkiyetinde emek ve malzeme değeri ile iyiniyet koşullarını düzenler. M. 776 ise önemli zarar veya aşırı emek ve para olmadan ayrılamayan birleşme ve karışmada paylı mülkiyet ile ana parça ayrımını içerir. Sözleşmedeki mülkiyet düzeni ve gerçekleşen teknik işlem birlikte incelenir.

İade edilecek kullanılmamış malzeme, makineye takılmış belirli müşteri parçası ve işlenerek farklı eşya hâline gelmiş malzeme ayrı listelerde gösterilmelidir. Aynı parçayı hem müşteriye aynen verilecek stok hem tamamlanmamış makinenin bedel hesabında karşılanmamış ödeme gibi yazmak mükerrer talep yaratır. Teknik ayrılabilirlik incelemesi, hukuki mülkiyet değerlendirmesini destekler.

Makinenin teslimi talebi iflasta neye dönüşür?

İİK m. 198, konusu para olmayan alacağın ona eşdeğer kıymette para alacağına çevrileceğini düzenler. Alıcı belirli bir eşyanın sahibi değil, makinenin yapılmasını ve teslimini isteyen sözleşme alacaklısıysa bu kural önem taşır. İflas, üreticiyi her müşterinin projesini aynen tamamlamak zorunda bırakan ayrıcalık yaratmaz.

Makinenin teslimi alacağı ile sözleşme daha önce geçerli biçimde sona ermişse doğan avans iadesi alacağı aynı hukuki sebep değildir. Hesapta sözleşmenin durumu, gerçekleşen kısmî ifa, ödenen bedel ve varsa karşılıklı borçlar açıklanmalıdır. Talebin para karşılığının her dosyada yalnız banka dekontundaki avans toplamına eşit olduğu söylenemez. Ayrıca ileri sürülen zararların kendi maddi hukuk koşulları gösterilir.

İade veya tazminat hesabı hazırlanırken alınmış parçalar ve elde edilmiş ekonomik karşılıklar gizlenmez. Bir yandan mevcut makinenin aynen verilmesini, diğer yandan aynı karşılığın hiçbir teslim alınmamış gibi tamamının ödenmesini kesin ve mükerrer talepler olarak istemek doğru değildir. Asıl ve alternatif hukuki dayanaklar, aynı kaybın iki kez tahsilini önleyecek biçimde kurulmalıdır.

İflas idaresi makineyi tamamlamayı üstlenirse

İİK m. 198, iflas idaresine taahhüdün aynen ifasını üstlenme imkânı tanır. Bu tercih müşterinin tek taraflı talebiyle otomatik gerçekleşmez. İdarenin açık kararı, tamamlanacak işin kapsamı, eldeki üretim seviyesi ve yeni ifa düzeni belirlenmelidir. Eski şirket yöneticisinin “biraz daha gönderin, tamamlarız” sözü iflas idaresinin kararı yerine geçmez.

Aynı madde, idare aynen ifayı üstlendiğinde alacaklının istemesi üzerine teminat gösterilmesini öngörür. Bu koruma kullanılacaksa talep açıkça kayda geçirilmelidir. Ek ödeme, yeni takvim ve teslim koşulları; mevcut avansın nasıl hesaba katıldığıyla birlikte yazılmalıdır. Önceki sözleşmenin hangi borçlarının sürdüğü belirsiz bırakılmamalıdır.

Yarım makinenin mevcut hâliyle alınması konusunda yeni bir tasfiye işlemi yapılacaksa, bu işlem mülkiyet iddiasının kabulüyle karıştırılmaz. Birinde müşteri zaten kendisine ait olduğunu kanıtladığı eşyayı ister; diğerinde masa malını uygun usulle edinmeyi amaçlar. Yetkili karar, bedel, mevcut rehinler ve teslim kapsamı bu farklı işleme göre değerlendirilir.

Belirli makine müşteriye aitse masadan nasıl istenir?

İİK m. 228 uyarınca üçüncü kişilerin istihkak iddia ettiği eşyanın verilip verilmeyeceğine iflas idaresi karar verir. Başvuruda sadece cari hesap alacağı değil, aynen verilmesi istenen makine veya parça listesi bulunmalıdır. Her eşya için mevcut yer, kimlik bilgisi ve mülkiyetin kazanılma dayanağı sunulur. İflas envanterindeki kayıtla müşteri listesinin eşleştirilmesi gerekir.

İdare istihkakı reddederse üçüncü kişiye icra mahkemesinde dava açması için yedi günlük süre tayin ederek tebliğ eder. Bu süreyi geçiren kişi masaya karşı istihkak iddiasından vazgeçmiş sayılır. Dava basit yargılama usulünde görülür; mahkeme masanın muhtemel zararına karşı teminat isteyebilir. Bu özel yol sıradan para alacağı davasıyla aynı değildir.

Makinenin satılması veya parçalanması hazırlığı varsa korunması istenen durum somutlaştırılır. Yalnız başvuru yapılmasının bütün tasfiye işlemlerini kendiliğinden durdurduğu varsayılmaz. Ret tebligatı alınmışken eski üreticiyle uzlaşma görüşmelerini sürdürmek, m. 228’deki özel dava süresini koruyan işlem sayılmaz.

Avans ve para alacağı dosyaya nasıl kaydedilir?

Adi tasfiyede İİK m. 219 ilanı, alacak ve istihkakların bir ay içinde kaydettirilmesini ve dayanakların sunulmasını içerir; süre hesabında son ilan tarihi esas alınır. Sözleşme, ekleri, banka ödemeleri, teslim veya imalat kayıtları ve varsa sona erdirme bildirimi birlikte sunulur. Alacağın tutarı kadar hukuki sebebi de açık olmalıdır.

İİK m. 236, zamanında kaydedilmeyen alacakların iflas kapanıncaya kadar kabulüne imkân verir; gecikme masrafları alacaklıya aittir ve başvurudan önce kararlaştırılmış paylaşmaya katılım hakkı yoktur. Bu düzen kayıt işini geciktirmenin zararsız olduğu anlamına gelmez. Ayrıca geç alacak kaydı, m. 228’de kaçırılan istihkak davası süresini kendiliğinden geri getirmez.

İİK m. 206 bakımından avans ödemesi tek başına kanuni imtiyaz yaratmaz. Geçerli rehin veya özel imtiyaz bulunmayan alacak, diğer imtiyazsız alacaklarla dördüncü sırada değerlendirilir. Sıraya kabul, alacağın tamamının tahsil edileceğinin garantisi değildir; ödeme masanın malvarlığı ve kanuni paylaşım düzenine bağlıdır.

Para alacağı reddedilirse hangi süre izlenir?

İİK m. 235, sıra cetvelinde alacağın esasına veya miktarına yönelik itiraz davası için kural olarak ilan tarihinden başlayan on beş günlük süreyi düzenler. Dava iflasa karar verilen yerdeki ticaret mahkemesinde açılır. M. 223/3 uyarınca tebliğ istemiş, elverişli adres göstermiş ve gerekli yazı–tebliğ masraf avansını yatırmış alacaklı bakımından süre kendi tebliğine göre işler. Bu koşullar dosyadan doğrulanmalıdır.

Yalnız sıraya ilişkin şikâyet icra mahkemesine yöneltilir. Kendi alacağının haksız reddi veya azaltılması, başka alacaklının alacağına itiraz ve yalnız sıra uyuşmazlığı aynı başvuru değildir. Sıra cetveline itiraz ve şikâyet rehberi bu ayrımı açıklar. Makinenin aynen istenmesindeki yedi günlük m. 228 süresi, para alacağına ilişkin bu süreyle birleştirilmemelidir.

Üretici yöneticisi teslim izni verirse makine alınır mı?

İİK m. 191, iflas açıldıktan sonra müflisin masaya ait mallar üzerindeki tasarruflarını alacaklılara karşı hükümsüz sayar. Bu nedenle eski yöneticiyle yapılan özel anlaşmaya dayanılarak masa malı kendiliğinden atölyeden çıkarılmamalıdır. Mülkiyet iddiası varsa idareye sunulur; yeni satın alma veya ifanın sürdürülmesi söz konusuysa yetkili tasfiye işlemi izlenir.

İİK m. 193, iflasın açılmasıyla haciz ve teminat gösterilmesine ilişkin takiplerin durmasını, kararın kesinleşmesiyle düşmesini düzenler. Tasfiye boyunca bu takipler yapılamaz; rehnin paraya çevrilmesine ilişkin özel düzen saklıdır. Sırf avans alacağı için yeni bireysel haciz başlatılması, masa kaydı sisteminin yerine geçirilemez. Daha önceki takip ve davanın durumu ayrıca dosyadan belirlenmelidir.

Yeni makine siparişinde koruma nasıl kurulmalıdır?

Yeni sözleşmede avansın üretim aşamalarına bağlanması, belirli parçaların kimliğinin kaydedilmesi, mülkiyet düzeninin gerçek hukuki koşullarla kurulması ve ayrı teminatın kapsamının belirlenmesi gerekir. Banka teminatı, mülkiyet iddiasından farklı bir güvence sağlar. Banka teminat mektubu rehberi teminat metninin ve talep şartlarının ayrı incelenmesini açıklar; bu koruma yalnız sözleşmeye “garantili” yazmakla oluşmaz.

Henüz ödenmemiş bedel yönünden TBK m. 98’in ifa güçsüzlüğü ve güvence koşulları ayrıca değerlendirilir. Bu madde karşı edim tehlikeye düştüğünde güvence verilene kadar ifadan kaçınmayı ve uygun sürede güvence verilmezse dönmeyi düzenler; daha önce ödenmiş avansı ayni hakka dönüştürmez. Koruma araçları, gerçek sözleşme ve mevcut tasfiye aşamasıyla uyumlu seçilmelidir.

Sık sorulan sorular

Makine bedelinin tamamını ödedim; makine otomatik benim mi?

Hayır. Ödeme ile taşınır mülkiyetinin kazanılması farklıdır. TMK m. 763 zilyetlik devrini arar. Teslimsiz devir iddiasında m. 766 koşulları incelenir. Banka dekontu ödeme delilidir; mülkiyet devrinin bütün unsurlarını tek başına göstermez.

Makinenin üzerine şirketimizin adı yazılmışsa yeterli mi?

Etiket veya seri kaydı eşyanın belirlenmesine yardım eder. Ancak hangi işlemle mülkiyetin geçtiği ayrıca gösterilmelidir. Siparişe özgü üretim yapılması, her durumda alıcının daha teslim olmadan ayni hak kazandığı anlamına gelmez.

Makine üreticide kalırken mülkiyet geçebilir mi?

TMK m. 766 özel hukuki ilişkiyle zilyetliğin devredende kalması hâlinde teslimsiz geçişi düzenler. Üçüncü kişileri zarara sokmak veya rehin kurallarından kurtulmak için yapılan devir sonuç doğurmaz. Anlaşma, eşyanın kimliği ve gerçek amaç birlikte incelenir.

Kendi gönderdiğim motoru iflas masasından geri ister miyim?

Mülkiyetinizin sürdüğü ve belirli motorun mevcut olduğu kanıtlanırsa İİK m. 228 kapsamında istihkak ileri sürülür. Parça başka eşya ile birleşmiş veya işlenmişse TMK m. 775–776 ve sözleşmedeki mülkiyet düzeni ayrıca değerlendirilir.

İflas idaresi makineyi mutlaka tamamlamak zorunda mı?

İİK m. 198 para dışındaki alacağın eşdeğer para alacağına dönüşmesini düzenler. İdare aynen ifayı üstlenebilir; bu müşteri talebiyle otomatik gerçekleşmez. Üstlenme hâlinde alacaklı isterse idare teminat gösterir.

İstihkak talebim reddedilirse kaç günüm var?

İİK m. 228 uyarınca idare icra mahkemesinde dava açılması için yedi günlük süre tayin ederek tebliğ eder. Sürenin geçirilmesi masaya karşı istihkak iddiasından vazgeçilmiş sayılma sonucunu doğurur. Para alacağı kaydı bu sürenin yerine geçmez.

Avans alacağı iflasta öncelikli midir?

Avans ödenmiş olması tek başına imtiyaz yaratmaz. Geçerli rehin veya özel kanuni öncelik yoksa İİK m. 206 kapsamında imtiyazsız alacak düzeni uygulanır. Mülkiyet nedeniyle belirli eşyanın ayrılması ise alacak sırasından farklı bir hukuki yoldur.

Bir aylık kayıt çağrısını kaçırınca alacak sona erer mi?

İİK m. 236, iflas kapanıncaya kadar geç alacak kaydını düzenler; gecikme masrafları alacaklıya aittir ve önceki paylaşıma katılım sağlanmaz. Bu hüküm, istihkak reddinden sonra geçen yedi günlük dava süresini kendiliğinden geri getirmez.

Reddedilen para alacağı için süre yedi gün mü on beş gün mü?

İİK m. 235 kapsamındaki esas veya miktar itiraz davasında süre on beş gündür. Başlangıç kural olarak ilan; m. 223/3 şartlarıyla tebliğ isteyen alacaklıda kendi tebliğidir. Belirli eşyanın istihkak reddindeki m. 228 yedi günlük süre ayrı başvurudur.

Eski şirket müdürü izin verirse yarım makineyi alabilir miyim?

İİK m. 191 uyarınca iflas sonrası masa malları üzerindeki müflis tasarrufları alacaklılara karşı hükümsüzdür. Aynen alma talebi mülkiyet veya yetkili tasfiye işlemine dayanmalıdır. Müdürün özel izni, iflas idaresinin kararının ve gerekli usulün yerini tutmaz.

İstanbul ve Mersin’de üretim ve iflas kayıtlarının eşleştirilmesi

Üretim atölyesi İstanbul veya Mersin’de olsa da dosyanın başlangıcı doğru üretici şirket ve iflas kararının saptanmasıdır. Avans dekontları, makine seri kayıtları, müşteri tarafından gönderilen parçalar ve iflas envanteri aynı siparişle eşleştirilir. Makinenin bulunduğu yer, iflasa karar veren yer ve alıcının merkezi farklıysa ilgili usul ayrı belirlenir. Avukat incelemesinde aynen geri istenen eşya ile para alacağı ayrı listelenerek süreler kendi tebligat ve ilanları üzerinden izlenir.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.184,191,193,198,206,219,223/3,228,234–236
• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.763–764,766,775–776
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.98,470,472/2

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →