Alman Satıcı Türkiye’ye Vadeli Makine Satarken Mülkiyeti Muhafaza Şartını Nasıl Kurmalı?

Kısa cevap: Alman satıcının Türkiye’ye vadeli makine gönderirken faturaya veya genel satış şartlarına “bedel ödeninceye kadar mülkiyet satıcıda kalır” yazması, Türkiye’de her durumda yeterli ayni güvence sağlamaz. Önce makinenin bulunduğu yer ve mülkiyete uygulanacak hukuk belirlenir. Türk hukukunun uygulandığı mülkiyeti saklı tutma kaydında TMK m.764’teki resmî sözleşme ve devralanın yerleşim yeri noterliğindeki özel sicil şartı dikkate alınır. Alman hukukuna göre hazırlanmış Eigentumsvorbehalt maddesi, Türkiye’de gerekli işlemlerin yerine otomatik geçmez.

Bu rehber Almanya’dan Türkiye’deki bir işletmeye vadeli makine veya ticari ekipman satan şirketler içindir. Teslim, hasar riski, satış bedelinin muacceliyeti ve mülkiyetin geçişi ayrı sorulardır. Aşağıdaki örnekler varsayımsaldır; yürütülmüş müvekkil dosyası veya malın mutlaka geri alınacağına ilişkin bir vaat değildir. Somut makinenin niteliği, kurulacağı tesis ve satış-finansman belgeleri birlikte incelenmelidir.

Mülkiyeti muhafaza neyi korur?

Mülkiyetin saklı tutulması, satış bedeli tamamen ödenmeden malın mülkiyetinin hangi koşulla alıcıya geçeceğini düzenler. Alıcı makineyi teslim alıp kullanırken satıcının mülkiyet iddiasını korumayı amaçlayan bu yapı, sıradan bir ödeme vadesi maddesinden farklıdır. Ancak geçerli kuruluş ve üçüncü kişiler bakımından sonuçlar incelenmeden “mal benim, istediğim zaman alırım” sonucu çıkarılamaz. Kullanım hakkı ve malın geri istenmesi de kendi koşullarına bağlıdır.

Satış sözleşmesinde alıcıya malın hemen yeniden satılması izni verilmişse, saklı mülkiyet düzeninin bu ticari modele nasıl uyacağı baştan belirlenmelidir. Üretimde kullanılacak tek bir makineyle piyasaya dağıtılacak binlerce parça aynı takip imkânını sunmaz. İşlem güvenliği için malın tanımlanabilirliği ve sonraki hareketleri önemlidir. Sadece güçlü görünen bir sözleşme cümlesi, izlenemeyen veya başka varlıkla birleşmiş bir malı her koşulda koruyan araç değildir.

Hangi ülkenin mülkiyet kuralları uygulanır?

Türk mahkemesi bakımından MÖHUK m.21, taşınır üzerindeki mülkiyet ve diğer ayni hakları işlem anında malın bulunduğu ülke hukukuna bağlar. Taşınmakta olan mallarda varma yeri hukuku; yer değişikliğinde henüz kazanılmamış ayni haklarda yeni yer hukuku ayrıca düzenlenir. Bu nedenle makine Almanya’dayken kurulan işlem, yoldaki durum ve Türkiye’ye geldikten sonraki tasarruflar aynı tarih gibi değerlendirilmez.

Tarafların satışa Alman hukuku seçmesiyle makinenin Türkiye’deki üçüncü kişiler karşısındaki mülkiyet durumu tek başına çözülmez. Türk borçlar hukuku yerine Alman sözleşme hükümlerinin uygulanması bir inceleme, ayni hakkın kuruluşu ve etkileri başka incelemedir. Uluslararası satışta CISG’nin uygulanması da mülkiyetin ayni etkisini otomatik düzenlemez; CISG m.4 bu sınırı ortaya koyar.

Alman iç hukukunda BGB §449 mülkiyetin saklı tutulmasını düzenler. Bu hükmün varlığı Türkiye’deki noter sicili veya diğer zorunlu işlemlerin aranmayacağı anlamına gelmez. Hukuki dosyada önce hangi olaya hangi hukukun uygulandığı yazılır, ardından her ülke bakımından gerekli kuruluş ve koruma işlemleri belirlenir. İki dilli sözleşme hazırlanması, bu ayrı kontrollerin yerine geçmez.

TMK m.764: Resmî şekil ile özel sicil birlikte düşünülür

TMK m.764’ün resmî metni, saklı tutma kaydının geçerliliğini resmî sözleşme ve devralanın yerleşim yeri noterliğindeki özel sicil kaydına bağlar. Bu nedenle genel Türk hukuku incelemesinde yalnız imzalı bir satış metni veya yalnız faturadaki kayıt yeterli gösterilmez. Hayvan satışlarına ilişkin kanuni yasak da vardır; buradaki ticari makine örnekleri o özel alanla karıştırılmamalıdır.

Noterde bir imzanın onaylanması ile gerekli sicil işleminin tamamlanması farklı aşamalardır. Belgede şirket unvanı, devralanın yerleşim yeri ve malın tanımı doğru gösterilmelidir. Satıcı, sözleşmenin Alman noterinde imzalanmış olmasına güvenerek Türk sicil işleminin de yapılmış sayıldığını varsaymamalıdır. Yabancı belgenin tasdiki veya tercümesi, eksik ayni hak kuruluş koşulunu kendiliğinden tamamlamaz.

Alıcının ticaret sicilindeki merkeziyle makinenin kurulacağı fabrika farklı illerdeyse TMK m.764 uyarınca alıcının yerleşim yerindeki noter sicili esas alınır. Kanunda aranan bağlantı noktası, yalnız sevkiyat adresine bakılarak değiştirilmez. Başvuru hazırlığında şirket merkezi ve temsil yetkisi güncel kayıtla doğrulanır. Alıcı tüzel kişiyse imza atan yöneticinin yetkisi, satıcı Alman şirketse onun şirket ve temsil belgeleri ayrı incelenir. Alman ticaret sicili rehberi bu belge kontrolünü tamamlar.

Fatura kaydı neden tek başına güvence değildir?

Bir şirketin teklifinde saklı mülkiyet hükmü, alıcının siparişinde ise farklı satın alma şartları bulunabilir. Önce hangi koşulların sözleşmeye dahil olduğu araştırılır. Mal teslim edildikten sonra kesilen faturaya ilk kez yazılan bir şartın taraflar arasında bağlayıcılığı ayrı sorudur. Bu şart kabul edilmiş olsa dahi Türk hukukunun aradığı resmî şekil ve sicil koşulları ayrıca denetlenir.

Örnek olarak satıcı teklif e-postasında genel şartlarını bağlantıyla göndermiş, alıcı yalnız fiyat teklifini imzalamış olsun. Genel şartların hangi sürümü sunuldu, alıcı bunlara erişebildi mi ve karşı şart bildirdi mi? Bu belgeler korunmalıdır. Sonradan güncellenmiş internet sayfası geçmişte kabul edilen metin gibi sunulmamalıdır. Ticari yazışmanın ispatı ile ayni güvencenin kuruluşu aynı işlem değildir.

Makineyi açıkça tanımlamak neden gereklidir?

Sözleşmede yalnız “üretim hattı” yazılması, uyuşmazlıkta hangi parçanın saklı mülkiyet kapsamında olduğunu belirlemeye yetmeyebilir. Seri numarası, üretici, model, bileşen listesi ve ilgili faturalar eşleştirilmelidir. Yedek parça ve sonradan takılan modüller de kapsama alınacaksa bunların durumu ayrıca düzenlenir. Malın hukuken ve fiilen ayırt edilebilir olması, belgeyle kurulan korumanın uygulanabilirliğini destekler.

Varsayımsal bir üretim hattında kesici, paketleyici ve kontrol yazılımı farklı şirketlerden alınmış olsun. Alman satıcı sadece kesiciyi sağlamışsa bütün hattın kendisine ait olduğu söylenemez. Bir modülün sökülmesi diğer makineye zarar verecekse teknik ve hukuki değerlendirme birlikte yapılır. Yazılımın lisansı ile fiziksel ekipmanın mülkiyeti de aynı hak değildir; lisans sözleşmesi ayrıca incelenir.

Kurulum, bütünleyici parça ve tesisle birleşme

Makinenin yere bağlanmış olması her durumda bağımsız taşınır niteliğinin sona erdiğini göstermez; fakat tesisin niteliği ve sökümün etkisi önemlidir. TMK’nın bütünleyici parça ve eklenti hükümleri somut mal üzerinde değerlendirilmelidir. Saklı mülkiyet kaydının bir malın hukuki niteliğini tarafların istediği şekilde sınırsız değiştireceği varsayılmaz. Özellikle bina veya başka ana eşya ile ilişki, teknik incelemeyi gerektirebilir.

Makine yalnız güvenlik amacıyla cıvatalanmışsa taşınır niteliği; binanın yapısına kalıcı biçimde entegre edilmişse bütünleyici parça hükümleri ayrıca incelenir. Bu iki duruma yalnız “zemine sabit” ölçüsüyle aynı sonuç verilmez. Söküm planı, zarar ve kullanım bağlantısı araştırılır. Satış öncesinde kurulacak yerin teknik bilgilerini almak, uyuşmazlıktan sonra bütün hattın sökülmesini istemekten daha güvenilir bir hazırlıktır.

Alıcının üçüncü kişiye ait fabrikada kiracı olması da ayrıca önem taşır. Taşınmaz malikinin sözleşmeye taraf olmaması, onun bütün hukuki haklarını ortadan kaldırmaz. Satıcı, alıcı ve tesis sahibi arasındaki açıklamalar ile varsa diğer teminatlar birlikte değerlendirilir. Kira sözleşmesindeki ekipman ve söküm hükümleri, satış sözleşmesinden bağımsız sonuçlar doğurabilir.

Örnek ödeme planı ve mahsup düzeni

Makine bedelinin 300.000 avro, avansın 90.000 avro ve kalanın üç taksitte ödeneceği varsayılsın. Sözleşmede mülkiyetin hangi borçların ödenmesiyle geçeceği açık olmalıdır. Yalnız bu makinenin bedeli mi, aynı satıcıya ait başka borçlar da mı kapsanıyor? Genel ve genişletilmiş Alman sözleşme kayıtları, Türkiye’de aynı ayni sonucu doğurdukları kabul edilmeden ayrıca incelenmelidir.

Ödeme birden çok faturayı kapatıyorsa hangi tutarın makine bedeline mahsup edildiği kaydedilir. Banka masrafından doğan küçük farkla bilinçli ödenmeyen büyük taksit aynı ticari olay değildir; fakat hukuki sonuç sözleşme ve mevzuatla belirlenir. Satıcının bakiye hesabında faiz, bedel ve masraf ayrılır. Mülkiyetin geçmesiyle garanti, yedek parça veya gizlilik borçlarının da otomatik sona erdiği varsayılmaz.

Alıcı son taksiti ödediğinde kayıt ve belgelerin kapanışı planlanmalıdır. Hangi teyit verilecek, sicilde gereken işlem nasıl yapılacak ve alıcıya hangi belgeler teslim edilecek? Tamamlanmış ödeme olmasına rağmen eski kayıt veya belgeyle üçüncü kişilere farklı görünüm sunulması önlenir. Kapanış, yalnız muhasebe programındaki bakiyenin sıfırlanmasına indirgenmez.

Temerrütte makine kendiliğinden geri alınabilir mi?

Hayır. Geçerli bir mülkiyet iddiasının bulunması, satıcıya alıcının tesisine zorla girip malı alma hakkı veren genel bir izin değildir. Geri istemenin sözleşmesel ve kanuni koşulları, uygulanacak hukuk ve yargısal süreç incelenir. Türk hukukunda taksitle satışa ilişkin TMK m.765 ve ilgili özel hükümler ayrıca değerlendirilir. Alman hukukunun uygulandığı olayda BGB §449’un geri istemeye ilişkin kendi koşulları vardır.

Alıcının rızasıyla iade kararlaştırılırsa da yazılı tutanak hazırlanması önerilir. Hangi malın hangi durumda teslim edildiği, söküm, nakliye, gümrük ve sigorta masrafı ile bedel hesabı ayrılır. Satıcının hem makineyi alıp hem bütün satış bedelini hiçbir hesap yapmadan tutacağı varsayılmaz. Kullanım, zarar, önceki ödemeler ve geri alınan değer ilgili hukuk çerçevesinde hesaplanır.

Makinenin Türkiye’den tekrar çıkarılması, özel hukukta iade kabul edildi diye otomatik gümrük işlemi sayılmaz. İthalat dosyası, seri numarası, iade faturası veya ilgili belge ve çıkış rejimi ayrıca hazırlanır. Almanya–Türkiye gümrük uyuşmazlıkları rehberi bu farklı idari boyutu açıklar. Yargısal mülkiyet iddiası, vergi ve gümrük prosedürünü ortadan kaldırmaz.

Alıcının başka borcu nedeniyle haciz gelirse

Satıcı, malın alıcıya ait olmadığını ileri sürecekse geçerli hakkını ve malın kimliğini ortaya koymalıdır. Hacizde istihkak süreci, malın kimin elinde bulunduğu ve yapılan işlemlere göre farklılaşır. Her üçüncü kişi için tek bir başlangıç ve tek bir süre varmış gibi tavsiye verilmez. Haciz tutanağı, öğrenme ve bildirim tarihleri aynı gün değerlendirilmelidir.

Özel sicil kaydı, satış ve ödeme belgeleri, seri numarası ve fiilî kullanım durumu birlikte sunulur. Sadece Alman faturasında saklı mülkiyet yazması bütün eksikleri gidermez. Üçüncü kişinin istihkak davası rehberi farklı usul yollarını açıklar. Alıcıyla görüşmelerin sürmesi, mahkeme veya icra süresini kendiliğinden korumaz.

Alıcının iflası veya yeniden yapılandırması hâlinde de mülkiyet, teminat ve sözleşme alacağı ayrı belirlenir. Bir malın geri verilmesini istemekle para alacağı kaydettirmek aynı talep değildir. Başvurunun hangi merci ve hangi kapsamda yapılacağı somut sürece göre seçilir. Satıcı yalnız şirket yöneticisinin “makineyi size ayırdık” açıklamasıyla yetinmemelidir.

Başka teminatlarla birlikte kullanma

Mülkiyeti muhafaza, banka garantisi veya başka teminatla birlikte planlanabilir; ancak aynı borcun tahsili iki kez yapılamaz. Her güvencenin kuruluşu, kapsadığı tutar ve sona ermesi ayrı izlenir. Satıcıya verilen ana şirket garantisi, makine üzerindeki ayni hakkın eksik kuruluşunu düzeltmez. Buna karşılık malın ayni durumu tartışmalı olsa bile geçerli bir şahsi teminatın kendi koşulları devam edebilir.

Alman ana şirket garantisi rehberi farklı bir ilişkiyi ele alır. Finansal kiralama da sıradan vadeli satışın başka adı değildir; özel kanuni rejimi bulunur. Taraflar sadece daha kolay görünmesi nedeniyle sözleşmenin etiketini değiştirmemeli, ekonomik yapıya uygun hukuki model seçmelidir. Yetki ve kayıt koşulları bu modele göre tamamlanır.

Sevkiyattan önce hazırlanacak dosya

Önerilen çalışma, önce sözleşme ve şirket belgelerini; sonra malın teknik kimliğini; ardından kuruluş ve kayıt işlemlerini; en son ödeme ve sevkiyat takvimini birleştirir. Kimin hangi işlemi ne zaman tamamlayacağı belirtilir. Türkiye’de tescil veya başka işlem yapılmadan güvence tamamlanmış kabul edilip malın kontrolsüz gönderilmesi önlenir. Bu bir kanuni standart form değil, işlemler arasındaki boşluğu azaltan planlama yöntemidir.

Alman şirket adına işlem yapacak avukatın yetkisi, malik veya alıcı adına imza atan kişinin yetkisiyle karıştırılmaz. Şirket vekâleti rehberi bu ayrımı açıklar. Satış, teminat ve uyuşmazlık yetkileri gerektiği ölçüde hazırlanır. Gerçek kişi için konsolosluk işlemleri ile yabancı tüzel kişi adına düzenlenecek belge aynı süreç değildir.

Sigorta, bakım ve satıcının inceleme hakkı

Alıcı makineyi kullanırken bakım ve sigorta yükümlülüklerinin kime ait olduğu açık düzenlenmelidir. Mülkiyetin satıcıda kalması, günlük işletme riskini ve bütün masrafları otomatik olarak satıcıya yükleyen tek bir formül değildir. Hasar riskinin geçişi, sigortalı menfaat ve poliçedeki ödeme düzeni ayrı incelenir. Sigorta tazminatının kime ödeneceği ve kalan satış borcuna etkisi baştan açıklanmalıdır.

Varsayımsal olarak 300.000 avroluk makinenin 210.000 avrosu ödenmiş, son borç 90.000 avro kalmışken yangın meydana gelsin. Sigortanın bulunması, hangi tarafın hangi zararının karşılanacağını tek başına göstermez. Poliçe kapsamı, sigortalı ve lehtar, gerçek hasar ile satış sözleşmesindeki risk düzeni birlikte değerlendirilir. Satıcının mülkiyet iddiasıyla alıcının yaptığı ödemeler aynı hesapta dikkate alınmalı; aynı zarar birden fazla teminat üzerinden mükerrer tahsil edilmemelidir.

Makinenin bakımı için satıcının periyodik inceleme hakkı bulunması önerilebilir. Ancak bu hak işyerine haber vermeden girme veya alıcının bütün üretim verilerini toplama yetkisi olarak yazılmamalıdır. İncelemenin zamanı, amacı ve erişilecek teknik kayıtlar belirlenir. Satıcının sadece güvence konusu malın durumunu görmesiyle başka müşterilere ait ticari sırları incelemesi ayrıdır. Saha güvenliği ve gizlilik yükümlülükleri karşılıklı kurulmalıdır.

Parça değişiminde mal kimliği korunur mu?

Serviste ana motor, kontrol ünitesi veya seri numarası taşıyan bölüm değiştirilmişse sicildeki eşya tanımı yeni kayıtla karşılaştırılır. Değişen parçanın kime ait olduğu, eski parçanın iadesi ve yeni parçanın teminat kapsamına girip girmediği kaydedilir. Bütün parçaların ilk faturada bulunduğu varsayımıyla hareket edilmez. Teknik bakım kaydı, hukuki mal listesinin güncellenmesi için de önemlidir; ancak sicilde yapılması gereken ayrı işlemlerin yerine geçmez.

Örneğin Alman satıcının garanti kapsamında yeni motor gönderdiği, eski motorun ise Türkiye’de bırakıldığı durumda iki malın izlenmesi gerekir. Hangisi hurda, hangisi onarılacak parça, hangisi satıcıya iade edilecek? İthalat ve iade belgeleriyle özel hukuk anlaşması birbiriyle uyumlu olmalıdır. Belirsizlik, daha sonra haciz veya sigorta incelemesinde yanlış eşyanın talep edilmesine yol açabilir.

Sonuç belgesinde hangi iddialardan kaçınılmalı?

Kapanış raporunda sadece gerçekten tamamlanan işlemler yazılır: sözleşmenin imzalanması, ilgili sicil kaydı, malın teslimi veya bedelin ödenmesi ayrı satırlardır. Tercümenin hazır olmasıyla sicilin tamamlandığı, avukatın dosyayı almasıyla teminatın kesinleştiği ileri sürülmez. Bir işlem kurum onayını bekliyorsa bu durum açık gösterilir. Satıcının sevkiyat kararı, eksik adımların görünmediği genel bir “tamamlandı” e-postasına dayanmamalıdır.

Sık sorulan sorular

Alman faturasında Eigentumsvorbehalt yazması yeterli mi?

Türkiye’deki ayni sonuç için otomatik yeterli değildir. Uygulanacak hukuk, kabul edilen sözleşme ve TMK m.764 kapsamında gereken resmî şekil ve sicil şartları ayrı incelenir.

Mal teslim edilince risk ve mülkiyet aynı anda mı geçer?

Her zaman değil. Teslim kuralı ve satış hukuku riskin geçişini düzenler; mülkiyetin ayni etkisi ise TMK m.764 ve uygulanacak eşya hukuku kurallarına tabidir.

Türkiye’deki alıcı makineyi başka yere götürürse ne olur?

Malın konumu ve hukuki niteliği izlenir. Yer değişikliğinin mevcut veya henüz kazanılmamış haklara etkisi MÖHUK ve ilgili ayni hukuk kurallarıyla ayrıca değerlendirilir.

Son taksit ödenmediğinde satıcı gelip makineyi sökebilir mi?

Geçerli hak bulunması zorla alma yetkisi değildir. İade anlaşması veya gereken hukuki yol kullanılır; tesis güvenliği, üçüncü kişi hakları ve deliller korunur.

Haciz sırasında hangi belge önemlidir?

Saklı mülkiyetin geçerli kuruluş belgesi ve sicil kaydı, malın kimliği, ödeme durumu ve haciz tutanağı birlikte değerlendirilir. Tek bir fatura bütün incelemenin yerine geçmez.

Mersin dışında kurulu makineler için destek verilir mi?

Üstlenilen Türkiye geneli dosyalar görev ve yetki kuralları çerçevesinde Mersin’deki tek fiziksel ofisten koordine edilir. Yurt dışındaki müvekkiller rehberi ve Almanca ana sayfa başlangıç bilgilerini sunar.

Sicil kaydı sigortanın yerine geçer mi?

Hayır. Mülkiyet güvencesi ile hasarın sigorta kapsamında karşılanması farklıdır. Sigortalı menfaat, lehtar ve tazminatın borca etkisi poliçe ve satış sözleşmesi üzerinden ayrı belirlenir.

Alıcının şirket merkezi ile fabrika adresi farklıysa?

TMK m.764 kapsamında aranan bağlantı, sadece sevkiyat adresine göre değiştirilmez. Devralanın yerleşim yeri ve şirket kayıtları doğrulanır; teknik teslim noktası ayrıca belirlenir.