Ödemezlik Def’i: Karşı Taraf İfa Etmeden Borç Ödenir mi? TBK 97

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmede, kendi borcunu yerine getirmeyen veya gereği gibi yerine getirmeyi önermeyen taraf, daha sonra ifa etme hakkı yoksa karşı taraftan ifa isteyemez. Türk Borçlar Kanunu m.97’nin bu kuralı, uygulamada ödemezlik def’i olarak anılır. Savunmanın sonucu borcun kendiliğinden silinmesi değildir. Karşı edim yerine getirilinceye veya gereği gibi önerilinceye kadar kendi edimini yerine getirmekten kaçınma söz konusudur.

Bu hak, yalnız para borçlarıyla sınırlı değildir. Teslim, devir veya başka bir edimin karşılığı olan borçta da ifa sırasını korur. Buna karşılık sözleşmeyle önce ödeme veya önce teslim borcu üstlenen taraf, sırf diğer taraf henüz ifa etmedi diye m.97’ye dayanamaz. İncelemenin başlangıcı, kimin borcunun önce yerine getirileceğini belirleyen sözleşme, kanun ve ilişkinin özellikleridir.

Ödemezlik def’i hangi hukuki ihtiyacı karşılar?

TBK m.97, karşılıklı edimlerin birbirinden koparılmasını önler. Bir taraf, karşı edimi sağlamadan diğer tarafın borcunu koşulsuz biçimde talep edemez; bunun istisnası daha sonra ifa hakkının bulunmasıdır. Hüküm, sözleşmenin devamını esas alan bir savunma sağlar. Borçlu, karşı tarafın gereği gibi ifasına bağlı olarak kendi borcunu yerine getireceğini ortaya koyar.

Bu savunmayla sözleşmenin hiç kurulmadığı, bedelin ödendiği veya alacağın zamanaşımına uğradığı iddiası aynı değildir. Ödemezlik def’inde borç ilişkisi içindeki karşılıklılık ve ifa sırası tartışılır. Bu nedenle yalnız borcum yok cümlesiyle yetinilmesi, hangi hukuki korunmanın istendiğini açıklamaz. Savunmada karşı tarafın hangi edimi henüz yerine getirmediği gösterilir.

Kanunda ifanın önerilmesi de yeterli görüldüğünden, karşı tarafın edimini fiilen kabul etmeden hiçbir ödeme yapmayacağını söylemek her olayda doğru değildir. Gereği gibi bir ifa önerisi varsa m.97’nin şartları buna göre incelenir. Borçlunun kendi kabul davranışıyla ifayı engellemesi, ödemezlik savunmasını sınırsız biçimde sürdürmesine dayanak oluşturmaz.

Hangi borçlar arasında karşılıklılık aranır?

Madde, karşılıklı borç yükleyen sözleşmeye dayanır. Talep edilen edimle yerine getirilmeyen edimin sözleşmedeki karşılık ilişkisi belirlenir. Aynı kişilerin başka tarihlerde yaptığı, birbirinden bağımsız iki işlemden doğan alacaklar sırf tarafları aynı diye m.97 kapsamında birbirine bağlanmaz. Ayrı para alacağı varsa takas veya başka savunmanın kendi koşulları incelenir.

Satışta malın zilyetlik ve mülkiyet devriyle bedel ödemesi temel karşılıklılığı oluşturur. Eserde üstlenilen sonucun teslimiyle bedel borcu, kendi özel hükümleri içinde değerlendirilir. Sözleşmeye eklenen her yan yükümlülüğün yerine getirilmemesi, ana edimin tamamını durdurma sonucunu otomatik doğurmaz. İhlal edilen yükümlülüğün işlevi, talep edilen edimle ilişkisi ve dürüstlük kuralı birlikte ele alınır.

Birden çok sipariş, aşama veya teslim bulunan sözleşmelerde bağlantı ayrıntılandırılır. Hangi ödemenin hangi teslim veya kabul aşamasına bağlı olduğu gösterilir. Eski döneme ait bağımsız bir uyuşmazlığın, yeni teslimin bütün bedelini tutma gerekçesi olarak ileri sürülmesi için hukuki bağlantının ayrıca açıklanması gerekir. Cari hesap veya mahsup anlaşması varsa onun hüküm ve kayıtları da incelenir.

Önce ifa borcu ile aynı anda ifa nasıl ayrılır?

İfa sırası öncelikle sözleşmenin açık hükümlerinden anlaşılır. Peşin ödeme, teslimde ödeme, vadeli satış, avans, aşama ödemesi ve kabul sonrası ödeme farklı düzenlerdir. Bu sözcükler tek başına değil, sözleşmenin bütünüyle birlikte okunur. Ödemenin belirli bir belgeye bağlanmasıyla belgenin yalnız hesap için hazırlanması aynı hukuki işlevi taşımaz.

TBK m.207/2, satışta aksi kararlaştırılmadıkça veya aksine âdet bulunmadıkça tarafların aynı anda ifa edeceğini düzenler. Aynı anda ifa, taraflardan birinin önce karşı edimi tamamen alıp sonra kendi borcunu değerlendirmesi değildir. Teslim ve ödeme birbirine uygun biçimde teklif edilir. Uygulamada devir ve ödeme kayıtlarının eşleştirilmesi, iki tarafın da yükümlülüğünü somutlaştırır.

Sözleşme açıkça önce ifa yükümlülüğü getiriyorsa m.97 bu sırayı tersine çevirmez. Önce ifa borçlusunun karşı tarafın ödeme gücünden kaynaklanan korunma ihtiyacı ise başka bir konudur. Karşı edimin tehlikeye düşmesi hâlinde TBK m.98’in ifa güçsüzlüğü şartları incelenir. M.97’deki mevcut ifa eksikliğiyle m.98’deki güvence ihtiyacı aynı gerekçeyle kullanılmamalıdır.

Vade gelmesi neden tek başına yeterli değildir?

TBK m.90, ifa zamanı belirlenmedikçe veya ilişkinin özelliğinden anlaşılmadıkça borcun doğumunda muaccel olmasını düzenler. Ancak bir borcun vadesinin gelmesiyle karşılıklılık savunmasından bağımsız şekilde istenebilmesi aynı soru değildir. İfa talep edenin kendi edimini yerine getirip getirmediği m.97 bakımından ayrıca incelenir. Vade kaydı, karşı edim dosyasını gereksiz hâle getirmez.

Muacceliyet, vade ve temerrüt arasındaki fark bu ayrımın başlangıç noktasıdır. Faturanın vadesi, teslim şartı, kabul tutanağı ve tarafların sonraki değişiklik anlaşmaları birlikte değerlendirilir. Fatura üzerinde tarih bulunması, sözleşmenin gerektirdiği teslim veya hizmetin gerçekten tamamlandığını tek başına göstermez.

Taraflar sonradan süreyi veya ifa sırasını değiştirmişse önceki metin tek başına kullanılmaz. Değişikliğin yetkili kişilerce kabul edilip edilmediği ve hangi borcu kapsadığı belirlenir. Bir görüşme sırasında önerilen yeni takvimle karşılıklı kabul edilmiş ek protokol birbirinden ayrılır. Savunma, uyuşmazlık tarihinde geçerli olan sözleşme düzenine dayanmalıdır.

Gereği gibi ifa önerisi neyi içerir?

TBK m.97, ifanın önerilmesine sonuç bağlar. Bu öneri, sözleşmedeki edime uygun olmalıdır. Mal, miktar, nitelik, ifa yeri ve zaman bakımından yerine getirilmesi gereken borç belirlenir. Borçlunun yalnız hazırız demesiyle gerçekten teslim veya hizmete elverişli koşulların sağlanması aynı değildir. Önerinin ciddiyeti ve içeriği belgelerle gösterilir.

İfa yeri bakımından önce tarafların açık veya örtülü iradesi esas alınır; anlaşma yoksa TBK m.89’un kuralları uygulanır. Sözleşmedeki teslim yerinden başka yerde bulunan malın haber verilmesi, yer koşulu incelenmeden gereği gibi ifa önerisi kabul edilmez. Alacaklının hazırlık işlemi yapması gerekiyorsa bu işlemin ne olduğu ve yerine getirilip getirilmediği de kayda geçirilir.

Hazır olmayan mal için yalnız ileride teslim sözü verilmesiyle, belirlenen yerde ve koşullarda teslimin somut olarak teklif edilmesi ayrılır. Teslim randevusu, yükleme listesi, stok veya üretim kaydı ve yazılı teklif bu noktada önem taşır. Ancak belge adının bulunması yeterli değildir; belgenin gerçek içerikle tutarlı olması gerekir. Sonradan hazırlanmış bir teslim belgesi önceki fiili durumu kendiliğinden kanıtlamaz.

İfa önerisini kabul etmeyen tarafın durumu

TBK m.106, gereği gibi önerilen yapma veya verme edimini haklı sebep olmadan kabul etmeyen ya da ifa için gerekli hazırlık fiillerini yapmayan alacaklının temerrüdünü düzenler. Bu hüküm, ödemezlik savunmasının tek yönlü bir engelleme aracına dönüşmesini önler. Karşı tarafın teslimini bizzat engelleyen kişinin aynı teslim eksikliğine dayanması, olayın bütünlüğü içinde incelenir.

Alacaklının haklı kabul etmeme nedeni ile kabulden kaçınması ayrılmalıdır. Sözleşmeye uygun olmayan malın sunulması, eksik miktar veya kararlaştırılan koşulları taşımayan ifa önerisi bu değerlendirmede önemlidir. Gerçek bir aykırılık varsa bunun teknik ve sözleşmesel dayanağı açıklanır; kabul etmeme yalnız genel güvensizlik veya memnuniyetsizlik sözüyle gerekçelendirilmez.

İki tarafın yazışmalarında teslimin neden gerçekleşmediği açık tutulmalıdır. Ödeme beklenmesi, teslim yerinin kapalı olması, gerekli kabul personelinin bulunmaması veya teknik uygunsuzluk birbirinden farklı olgulardır. Teslim ve tesellüm kayıtları olay sırasını gösterir; yalnız imza eksikliğinden bütün hukuki sonuçlar çıkarılmaz.

Kısmi ifa, eksik iş ve ayıplı teslimde savunmanın kapsamı

TBK m.84, tamamı belli ve muaccel borçta alacaklının kısmi ifayı reddedebileceğini; kısmi ifayı kabul ettiğinde borçlunun ikrar ettiği kısmı yerine getirmekten kaçınamayacağını düzenler. Bu kural, kısmi teslimin her zaman kabul edilmek zorunda olmadığına işaret eder. Bununla birlikte sözleşmenin parça parça ifayı öngörmesi veya özel kanun hükmü bulunması ayrıca dikkate alınır.

Eksik veya ayıplı ifa ileri sürülüyorsa eksikliğin hangi edime ait olduğu ve talep edilen ödemeyle bağlantısı gösterilir. Satışın ayıp hükümleriyle eser sözleşmesindeki ayıp ve teslim hükümleri aynı değildir. Ödemezlik savunması kullanılması, ayıp bildirimine ve seçimlik haklara ilişkin özel şartların yok sayılmasına izin vermez. Talep ve savunmanın dayandığı sözleşme türü açıkça belirlenmelidir.

TMK m.2, hakların kullanılmasında dürüstlük kuralını ve açıkça kötüye kullanma yasağını getirir. Bu nedenle çok küçük ve bağımsız bir eksiklik, ana edimin tamamının süresiz tutulmasını kendiliğinden haklı kılmaz. Savunmanın kapsamı; eksikliğin ağırlığı, sözleşmenin amacı, ifanın bölünebilirliği ve karşı edim bağlantısıyla açıklanır.

Eser sözleşmesinde teslim ve aşama ödemeleri

TBK m.479, iş sahibinin bedel borcunun eserin tesliminde muaccel olacağını düzenler. Parça parça teslim ve her parçaya göre bedel kararlaştırılmışsa, ilgili parça bedeli onun tesliminde muaccel olur. Bu özel düzenleme m.97 incelemesinde önemlidir. İşin bütününe ilişkin teslim şartıyla belirli bir aşamaya ait ödeme şartı birbirine karıştırılmamalıdır.

İş programı, hakediş, kabul ve teslim kavramlarının sözleşmedeki işlevi ayrı okunur. İlerleme raporunun hazırlanması her sözleşmede eserin teslim edildiği anlamına gelmez. Buna karşılık sözleşmeyle belirli aşama için ödeme kararlaştırılmışsa, bütün iş henüz tamamlanmadı gerekçesiyle o aşamanın bedeli otomatik olarak tutulamaz. Önce hangi edim ile hangi ödemenin eşleştirildiği bulunur.

Eksik iş miktarı teknik inceleme gerektiriyorsa tamamlanan ve tamamlanmayan bölümler ayrılır. Kullanıma alınmış bir bölümün bulunması bütün projenin kusursuz tamamlandığını göstermez; devam eden başka işin varlığı da teslim edilmiş her bölümün bedelini ortadan kaldırmaz. Ödemezlik savunması, teknik ilerleme ile sözleşmedeki ödeme yapısını birlikte değerlendiren bir dosyaya dayanmalıdır.

Ödemeyi tutmak ayıp bildirimini yerine geçirir mi?

Ödeme yapılmaması, teslim alınan mal veya eserdeki ayıbın usulünce bildirildiğini tek başına göstermez. Satışta TBK m.223; eserde m.474 ve m.477, gözden geçirme ve bildirim yükümlülüklerini ayrıca düzenler. Savunma yalnız ödeme kaydına dayandırılmamalıdır. Hangi eksikliğin hangi tarihte öğrenildiği ve karşı tarafa nasıl bildirildiği açıklanır. Karşı tarafın borcunu gereği gibi ifa etmediği iddiasının dayanağı olan teknik belge, teslim ve bildirim kronolojisine bağlanır.

Eserde TBK m.475’in bedel indirimi veya ücretsiz onarım hakkının kullanılmasıyla m.97 kapsamında ifadan kaçınmanın işlevi ayrıdır. Bedel indirimi, sorumlu olunan ayıp nedeniyle karşılığın azaltılması talebidir; ödemezlik def’i karşı ifaya bağlı savunmadır. Bu yollar aynı borç hesabına gerekçesiz biçimde üst üste eklenmemelidir. Hem bedelden indirilmiş tutarın yeniden zarar hesabına alınması hem de aynı eksikliğin bütün ödemeyi süresiz durdurma gerekçesi olarak kullanılması ayrı değerlendirme gerektirir.

Onarım tamamlandıktan sonra savunmanın dayandığı eksiklik de yeniden değerlendirilir. Ödemezlik def’inin başlangıçta ileri sürülmüş olması, sonradan gereği gibi tamamlanan ifayı görmezden gelme hakkı vermez. Bunun yanında geçmiş gecikme veya başka zarar kalemlerinin bulunması, kendi hukuki dayanaklarıyla ayrıca ele alınır. Hangi sorunun giderildiği ve hangi talebin devam ettiği taraflar arasındaki hesapta açık tutulmalıdır.

Ödemezlik def’i, dönme ve fesih arasındaki fark

TBK m.97’ye dayalı savunma sözleşmeyi tek başına sona erdirmez. Dönme ve fesih başka haklardır; borçlu temerrüdünde TBK m.123–126 veya sözleşme türünün özel düzenlemeleri uygulanır. Bir yazıda hem sözleşmenin devamını esas alıp karşı ifayı beklemek hem de hiçbir açıklama yapmadan sözleşmenin sona erdiğini ilan etmek, kullanılan hakkı belirsizleştirir.

Sözleşmeden dönme ve fesih talep edildiğinde temerrüt, uygun ek süre, istisnalar ve hak seçimi ayrıca incelenir. M.97’ye dayanmak, bu şartları yerine getirmiş sayılmak değildir. Ödenmiş bedelin geri istenmesi de yalnız ifadan kaçınma savunmasının doğal sonucu olarak ele alınamaz; iade için hukuki dayanak kurulmalıdır.

İhtar gelince ödemezlik savunması nasıl ele alınır?

TBK m.117’deki muacceliyet ve ihtar düzeni, m.97’den doğan savunma dikkate alınarak değerlendirilir. Sadece karşı tarafın ihtar göndermesi, ifa sırasına ilişkin uyuşmazlığı bitirmez. Savunmanın şartları varsa hangi edimin eksik olduğu bildirilir. Şartlar yokken ödemeyi durdurmak ise borçlunun kendi temerrüdü ve buna bağlı sonuçlar bakımından değerlendirilir.

Cevapta sözleşme maddesi, ilgili teslim veya hizmet, vade ve yerine getirilmeyen edim gösterilir. Kendi ifasının hangi karşı ifa üzerine yapılacağı açık yazılır. Bu açıklama, borcun kayıtsız şartsız reddiyle karıştırılmamalıdır. Para transferi veya mal tesliminin aynı anda nasıl gerçekleştirileceğine ilişkin somut düzen önerisi, savunmanın ifa sırasını koruma amacını görünür kılar.

Temerrüt, dönme veya fesih bildirimi de yapılacaksa, bunların kendi biçim ve içerik şartları korunur. Tacirler arasındaki bu bildirimlerde TTK m.18/3’ün saydığı kanallar ayrıca önemlidir. Yalnız m.97 başlıklı bir e-postanın her çeşit ihtar ve sona erme beyanının yerini tuttuğu varsayılmamalıdır. Bildirimin konusu ve hukuki sonucu açıkça ayrılır.

Dava savunması ve deliller nasıl hazırlanır?

HMK m.129, cevap dilekçesinde savunma vakıalarının ve bunları ispatlayacak delillerin gösterilmesini ister. HMK m.194 de vakıaların somutlaştırılmasını düzenler. Bu nedenle yalnız TBK97 yazılması yeterli değildir. Sözleşmedeki karşılıklılık, ifa sırası, karşı tarafın eksik edimi ve önerilen ifanın neden gereği gibi olmadığı tek tek açıklanır.

İspat bakımından HMK m.190’ın genel kuralı ile varsa özel hükümler uygulanır. Sözleşme ve ekleri ifa sırasını, teslim kaydı gerçekleşen edimi, banka hareketi ödemeyi, teknik rapor eksikliği gösterir. HMK m.199 kapsamındaki elektronik belgeler kaynak ve bütünlükleri korunarak dosyaya eklenir. Bir mesajın hangi siparişe ilişkin olduğu belirsiz bırakılmaz.

Savunma ve delillerin usul aşamaları içinde sunulması gerekir. HMK m.141, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonraki genişletme ve değiştirme sınırını, ıslah ve açık muvafakat istisnalarıyla düzenler. İcra takibi varsa ilgili takip yolunun itiraz süresi ayrıca gözetilir. Maddi hukukta bir savunmanın bulunması, usul sürelerini kendiliğinden durdurmaz.

Ödemezlik def’i hakkında sık sorulan sorular

Ödemezlik def’i borcu tamamen ortadan kaldırır mı?

Hayır. TBK m.97, karşı edim yerine getirilinceye veya gereği gibi önerilinceye kadar ifadan kaçınmayı sağlar. Borcun sona ermesi, takas, dönme veya başka bir hukuki sebebin kendi koşullarına bağlıdır.

Peşin ödeme kararlaştırdıysam teslimden önce ödemeyi durdurabilir miyim?

Önce ifa borcu varsa yalnız karşı taraf henüz teslim etmedi diye m.97’ye dayanılmaz. Sözleşmenin ödeme sırası uygulanır. Karşı edim ifa güçsüzlüğü nedeniyle tehlikedeyse m.98’in ayrı şartları incelenir.

Satışta aksi kararlaştırılmamışsa kim önce ifa eder?

TBK m.207/2 uyarınca sözleşme veya âdet aksini göstermedikçe taraflar aynı anda ifa eder. Teslim ve ödeme uygun biçimde birbirine karşı önerilir; bir tarafın sebepsiz önceliği kabul edilmez.

Fatura vadesinin gelmesi teslimi ispatlar mı?

Hayır. Vade ile teslim farklı olgulardır. Fatura, sözleşme, teslim ve kabul kayıtları birlikte değerlendirilir. İfa talep edenin kendi karşı edimini yerine getirip getirmediği TBK m.97 bakımından ayrıca incelenir.

Başka sözleşmeden olan alacağım için bu bedeli tutabilir miyim?

Tarafların aynı olması m.97’deki karşılıklılığı tek başına kurmaz. Bağımsız alacak için takas veya diğer hukuki yolların koşulları incelenir. Hangi borçların birbirinin karşılığı olduğu gösterilmelidir.

Karşı tarafın teslim teklifini kabul etmezsem savunma sürer mi?

Gereği gibi ifa önerisi m.97’de hukuki sonuç doğurur. Haklı neden olmadan kabulden kaçınma TBK m.106 kapsamında alacaklı temerrüdünü gündeme getirir. Teklifin sözleşmeye uygunluğu somut olarak değerlendirilir.

Küçük bir eksiklik bütün ödemeyi süresiz durdurur mu?

Otomatik olarak durdurmaz. Karşı edim bağlantısı, eksikliğin ağırlığı, bölünebilirlik ve TMK m.2’deki dürüstlük kuralı uygulanır. Savunmanın hangi ödeme bölümünü neden kapsadığı açıklanmalıdır.

Ödemezlik def’iyle birlikte sözleşme sona ermiş olur mu?

Hayır. TBK m.97 sözleşmeyi tek başına sona erdirmez. Dönme veya fesih için ilgili temerrüt ve özel sözleşme hükümlerindeki koşullar ile gerekli irade açıklaması ayrıca aranır.

Eserin tamamı bitmeden aşama bedelini tutabilir miyim?

TBK m.479 ve sözleşmedeki aşama düzeni incelenir. Parça teslimi ve parça bedeli kararlaştırılmışsa ilgili bedel o parçanın tesliminde muaccel olur. Bütün işin tamamlanmamış olması tek başına yeterli savunma değildir.

Dava dilekçesine cevapta yalnız TBK97 yazmak yeterli mi?

Hayır. HMK m.129 ve m.194 uyarınca savunmanın vakıaları ve delilleri açıklanmalıdır. Karşılıklı borçlar, ifa sırası, yerine getirilmeyen edim ve ilgili belgeler somut olarak gösterilir.

Resmî mevzuat kaynakları

Türk Borçlar Kanunu: m.84, 89–98, 106, 117, 123–126, 139, 207 ve 479. Türk Medeni Kanunu: m.2. Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m.129, 141, 190, 194 ve 199. Türk Ticaret Kanunu: m.18/3.